Tất cả đều rất hay, Suskind, Stevenson, Marquez, Dostoievski, Fante, Chester Himes, Lagerlof, Calvino, tất cả những cuốn tiểu thuyết đọc hoàn toàn tự nguyện, chẳng theo một trình tự nào rồi những câu chuyện được nghe kể, cái bữa tiệc văn học chỉ vì mỗi niềm ham mê đọc sách… thế còn chương trình, Chúa ơi, Chương trình! Thời gian cứ trôi vèo vèo mà chương trình thì hoàn toàn chưa được sờ tới. Nỗi kinh hoàng của năm học chạy đuổi sau lưng, bóng ma của chương trình không hoàn thành…

Không sao, chương trình sẽ được xem xét, cũng như khi người ta xem xét lũ cây ăn quả được trồng theo chuẩn mực.

Không như Banane và Santiags vẫn nghĩ, thầy giáo không đọc sách suốt cả năm học. Thế đấy! vì sao cái niềm đam mê đọc sách câm lặng và đơn độc kia lại phải thức tỉnh sớm đến vậy? Ông vừa mới bắt đầu một cuốn thì bọn trẻ đã vội vàng lao đến thư viện nghiến ngấu phần còn lại trước khi có giờ văn học mới. Ông vừa kể hai ba câu chuyện “… đừng kể đoạn kết thưa thầy, đừng kể đoạn kết!”… bọn trẻ nuốt gọn những cuốn sách ông chọn.

(Tất cả đều như vậy, nhưng cũng không nên lạm dụng điều đó. Không, không, thầy giáo không phải nhà ảo thuật với một cái que biến một lũ học trò thành những người say mê đọc sách. Ðầu năm học này, chúng đọc, đúng thế, khi nỗi sợ hãi được loại bỏ, chúng đọc đầy nhiệt huyết, đôi chút mang tính thi đua. Thậm chí, có thể chúng đọc, dù muốn hay không, để làm hài lòng thầy… cái ông thầy đã phần nào biến đổi chúng nhưng không lấy thế làm thỏa mãn… vì không có gì nguội lạnh nhanh như nỗi khát khao, ông nhiều kinh nghiệm về vụ này lắm rồi! Nhưng hiện tại, tất cả đều đọc, cũng thưởng thức cái bữa tiệc cocktail đa dạng, biến lớp học thành một tập thể đầy tin tưởng như một cá nhân nhưng vẫn giữ được nét riêng của ba mươi con người. Điều đó không có nghĩa là sau này, mỗi đứa học trò sẽ trở thành một người “ham mê đọc sách”. Nhiều niềm đam mê khác sẽ lấn lướt. Nhưng dù sao, trong những tuần đầu tiên của năm học này, một kỷ niệm về hành động đọc sách - cái “hành động đọc sách” nổi tiếng - đã không làm bọn trẻ hoảng sợ, chúng đọc, và đôi khi còn đọc rất nhanh).

Vậy những cuốn tiểu thuyết kia có gì đặc biệt khiến chúng đọc nhanh đến vậy? Dễ đọc ư? “Dễ đọc” nghĩa là gì nhỉ? Truyền thuyết Gosta Berling là dễ đọc à? Hay Tội ác và trừng phạt mà dễ đọc ư? dễ đọc hơn Kẻ xa lạ hay Đỏ và đen? Không, trước hết những tác phẩm này không có trong chương trình, phẩm chất không gì so sánh được đối với những cậu bạn của Bà góa Sécile, luôn sẵn sàng coi những tác phẩm trong chương trình, được lựa chọn để nâng cao kiến thức của chúng, là “chán ngán”. “Chương trình” tội nghiệp. Tất nhiên chương trình chẳng có tội tình gì. (Rabelais, Montaigne, La Bruyère, Montesquieu, Verlaine, Flaubert, Camus mà “chán ngán” ư? Không đùa đấy chứ…). Chỉ có nỗi sợ khiến những tác phẩm trong chương trình trở nên “chán ngán”. Sợ sẽ không hiểu, sợ trả lời sai, sợ cái môn tiếng Pháp bị coi như một môn bí hiểm; chẳng có gì làm mờ nhạt những dòng chữ, xóa bỏ mọi ý nghĩa của câu, bằng những lý do này.

Burlington và Perfecto là những kẻ đầu tiên ngạc nhiên khi biết rằng Bắt trẻ đồng xanh[1] của Salinger, cuốn sách chúng vừa nghiến ngấu, đang là nỗi đau của học sinh Mỹ chỉ vì đây là một trong những tác phẩm trong chương trình. Cũng như vậy, rất có thể một Perfecto tại bang Texas đang đọc lén lút Bà Bovary trong khi ông thầy của anh ta kiệt sức để bán rẻ Salinger!

(Lạc đề một chút), bà góa Sécile lên tiếng:

- Một học sinh Texas đọc sách, làm gì có chuyện đó.

- Tại sao em nghĩ thế?

- Trong Dallas. Em chưa bao giờ thấy một nhân vật nào trong Dallas cầm một cuốn sách trên tay.

(Đóng ngoặc).

Tóm lại, bay bổng trong những trang sách, du lịch không hộ chiếu trong những tác phẩm nước ngoài (đặc biệt là những tác phẩm ngoại quốc: Anh, Ý, Nga, Mỹ, những tác phẩm không nằm trong “chương trình”), bọn trẻ hàn gắn với những cuốn sách có thể đọc, đầu tiên lại gần những tác phẩm cần đọc, và chẳng mấy chốc cũng đọc ngấu nghiến, như thể không có vấn đề gì, chỉ vì Công chúa Clèves có thể đọc “như bất kỳ một tiểu thuyết” bình thường nào khác, cũng đẹp như bất kỳ tác phẩm nào… (Thậm chí là đẹp nhất, cái câu chuyện tình thật gần với lứa tuổi bọn trẻ).

Bà de Lafayette thân mến,

Tôi xin thông báo với bà một tin có thể làm bà quan tâm, tôi biết một vài lớp 11 nổi tiếng ít “văn chương” và khá là “lộn xộn”, ở đó cuốn Công chúa Clèves của bà đã được đưa lên hàng “TOP” của mọi cuốn sách đọc trong năm nay.

Chương trình sẽ được xem xét, kỹ năng viết bài luận, phân tích (những trang giấy với những ô chữ thật đẹp), kỹ năng bình luận, tóm tắt và tranh luận, đều được nộp đầy đủ và cả một bộ máy trơn tru để vào ngày thi cử các cấp đều nghe rõ là chúng tôi không chỉ đọc sách giải trí suốt cả một năm học mà chúng tôi còn hiểu, với sự cố gắng đáng kể để hiểu.

Chúng tôi “hiểu” cái gì. Hiểu tác phẩm? Ðúng thế, đúng thế, chắc chắn rồi… nhưng đặc biệt chúng tôi hiểu một khi hàn gắn với tác phẩm, văn học mất đi cái vẻ huyền bí khiến ta bất động, cố gắng để hiểu trở thành một niềm vui, một khi trải qua nỗi sợ không hiểu, những khái niệm về cố gắng và niềm vui đấu tranh mạnh mẽ cái này vì cái kia, sự cố gắng của tôi đảm bảo làm tăng thêm niềm vui, và niềm vui khi hiểu tác phẩm khiến tôi đắm chìm tới mê say vào sự cô độc cháy bỏng của sự cố gắng.

Và chúng tôi cũng hiểu thêm nhiều điều. Với một chút vui thú, chúng tôi hiểu “cách thức”, nghệ thuật và cách “nói quanh”, để tăng giá trị của bản thân vào mỗi kỳ thi cử. Không cần phải che giấu, đây chính là một trong những mục tiêu của chiến dịch. Trong một kỳ thi hay một buổi phỏng vấn việc làm, “hiểu” chính là hiểu cái người ta chờ đợi ở anh. Một tác phẩm được “hiểu rõ” là tác phẩm được trình bày một cách thông minh. Đây là thứ mà chàng trai trẻ tìm kiếm trên khuôn mặt người giám thị khi anh liếc nhanh sau khi trình bày một bản luận khôn ngoan nhưng hơi quá về thơ Alexandri có tiếng là bí ẩn. (“Ông ta có vẻ hài lòng, tiếp tục đi, đây chính là con đường dẫn tới thành công”).

Nhìn từ góc độ này thì việc học văn học ở nhà trường vừa là học chiến lược và tác phẩm. Và một “học trò kém”, thường là một cậu nhóc không chiến lược. Chỉ có điều, với nỗi sợ không đáp ứng được yêu cầu, chẳng bao lâu cậu nhóc sẽ lẫn lộn trường học và văn hóa. Hãy bỏ trường học lại một bên, cậu chàng sẽ tự coi mình như một người cùng khổ khi phải đọc sách. Cậu tự nhủ “đọc” là một hành động tinh hoa, và sẽ không còn đọc sách nữa vì không thể trả lời được những câu hỏi người ta đặt ra. Như vậy là còn phải “hiểu” những thứ khác nữa.

❀ ❀ ❀

[1] Tên nguyên tác: The catch in the Rye.