Quyền được bỏ qua

Tôi đọc Chiến tranh và Hòa bình lần đầu tiên lúc mười hai hay mười ba tuổi (có lẽ mười ba tuổi vì lúc đó tôi học lớp năm[1] và hoàn toàn không học sớm). Ngay từ đầu hè, những ông anh bà chị (như đối với Gió mùa) chìm ngập trong cuốn tiểu thuyết khổng lồ này, với đôi mắt xa vắng không kém gì những nhà thám hiểm lâu năm không còn lo nghĩ tới quê cha, đất tổ.

- Hay đến thế sao?

- Tuyệt!

- Về cái gì?

- Một cô gái yêu một anh chàng và cưới một anh khác.

Anh trai tôi luôn có cái khả năng tóm tắt tuyệt hảo. Nếu các nhà xuất bản tuyển dụng anh để soạn những “trang bìa thứ tư” (những lời khuyến khích xấu xa người ta thường dán ở mặt cuối để mọi người đọc), anh sẽ giúp chúng ta tránh được khá nhiều những câu chữ chán ngắt.

- Cho em mượn đi?

- Cho em luôn.

Lúc đó tôi học nội trú, vì vậy đây là món quà vô giá. Hai tập sách dày giữ ấm tôi suốt một học kỳ. Với khoảng cách là năm tuổi, ông anh cả của tôi hoàn toàn không ngốc chút nào (bây giờ vẫn vậy) và anh hiểu rất rõ rằng Chiến tranh và Hòa bình không thể tóm lại ở một câu chuyện tình, dù được viết rất khác về chủ đề này. Có điều ông anh hiểu rất rõ sở thích của tôi đối với những câu chuyện tình cảm, và biết cách khêu ngợi sự tò mò khi tạo ra những lời tóm tắt huyền bí. (Một “nhà sư phạm” theo ý tôi). Tôi tin rằng chính cái bí ẩn hợp lý trong câu chữ của anh khiến tôi sẵn sàng đổi những Thư viện xanh, đỏ và vàng, rồi Những dấu hiệu của đường băng để lao vào nghiến ngấu cuốn này. “Một cô gái yêu một anh chàng và cưới một anh khác”… tôi không hiểu ai có thể cưỡng lại một câu chuyện quyến rũ đến vậy. Và thực tế, tôi hoàn toàn không thất vọng, dù rằng ông anh trai tôi cũng có nhầm lẫn trong việc tính toán. Đúng ra, số người yêu Natacha không dừng ở con số hai mà là bốn: hoàng tử André, anh chàng lêu lổng Anatole (biết đâu đó chính là tình yêu?), Pierre Bézoukhov và tôi. Vì tôi chẳng có chút hy vọng nào, tôi đành phải nhập vào các vai còn lại. (Nhưng không bao giờ là Anatole, cái tên chết tiệt!).

Cuốn sách càng hấp dẫn hơn bao giờ khi đọc vào buổi đêm, dưới ánh sáng của một ngọn đèn nhỏ, trăn trùm trên đầu như mọt căn lều trong căn phòng ký túc với năm mươi con người trẻ trung mơ mộng, đứa thì ngáy o o, đứa thì ngọ ngoạy lung tung. Lều của giám thị phát ra ánh sáng nhỏ nhoi rất gần, nhưng không sao, trong tình yêu, có thể hy sinh mọi thứ. Ðến giờ tôi vẫn cảm giác mấy tập sách đấy đè nặng trên tay. Thời đó tôi đọc bản bỏ túi với khuôn mặt xinh xắn có hàng mi rợp đầy quyến rũ của Audrey Hepburn ngay trang bìa. Tôi bỏ qua tới ba phần tư cuốn sách để tập trung vào trái tim của Natacha. Tôi than phiền cho Anatole, dù sao lúc họ chặt chân anh ta cũng thật đau đớn, tôi chửi rủa hoàng tử ngu đần André khi anh ta ỳ ra trước loạt đại bác tại trận chiến Borodino… (“nằm xuống, chúa ơi, nằm xuống, nổ đến nơi rồi, không thể làm vậy được, cô ý yêu anh mà!”)… Tôi chỉ quan tâm đến những đoạn nói về tình yêu và các trận chiến, tôi bỏ qua tất cả những trang nói về chính trị, về chiến lược… Những lý luận của Clausewitz rất mơ hồ đối với tôi, và tôi cũng bỏ qua luôn… Tôi theo dõi rất chặt chẽ những đau đớn trong cuộc sống vợ chồng của Pierre Bézoukhov và cô vợ Hélène (“không tốt”, cái cô Hélène này thật “không tốt”…), tôi còn bỏ mặc Tolstoi mỗi khi ông nói về những vấn đề ruộng đất của nước Nga vĩnh hằng…

Tóm lại, tôi bỏ qua thật nhiều trang.

Và bọn trẻ nên làm như vậy.

Bằng cách đó, ngay khi còn rất trẻ chúng ta đã có thể thưởng thức các tác phẩm nổi tiếng là không thể đọc ở tuổi này, tuổi kia.

Nếu chúng muốn đọc Moby Dick nhưng lại phát ngán khi Melville nói về công cụ và kỹ thuật săn bắt cá voi, không nên từ bỏ tác phẩm mà đơn giản là bỏ qua cái đoạn đó để tiếp tục với Achab mà không để ý đến phần còn lại, cũng như khi ta đi theo con đường giữa cái sống và cái chết! Nếu muốn làm quen với Ivan, Dimitri, Aliocha, Karamazov và ông bố kỳ quặc, hãy mở và đọc Anh em nhà Karamazou, đây là tác phẩm dành cho họ, ngay cả khi phải bỏ qua di chúc của quan tòa dị giáo Zosime hoặc phần truyền thuyết Ðại quan tòa dị giáo.

Một hiểm họa rất lớn rình rập lớp trẻ nếu họ không tự quyết định những tác phẩm có thể đọc bằng cách bỏ qua một số hay nhiều trang: những bạn khác sẽ làm như vậy. Các bạn này sẽ trang bị cho mình những cái kéo khổng lồ của sự ngu đần và sẽ cắt đi tất cả những gì họ cho là quá “khó”. Điều này mang lại những kết quả kinh khủng. Moby Dick hay Những người khốn khổ rút lại thành những bài tóm tắt 150 trang, những người cụt tay, những kẻ bị giết, những con người còi cọc, rồi gầy đét, được viết lại cho họ trong một thứ ngôn ngữ đói khát dường như là của họ! Chẳng khác gì việc tôi muốn vẽ lại bức Guernica với lý do là Picasso vẽ quá nhiều nét đối với một đôi mắt mười hai hay mười ba tuổi.

Rồi khi “trưởng thành”, ngay cả nếu như ta không muốn thú nhận, chúng ta vẫn “bỏ qua nhiều trang” vì những lý do của riêng chúng ta và cuốn sách ta đọc. Cũng có lúc chúng ta cấm bản thân mình đọc đến những dòng chữ cuối cùng khi thấy ở đoạn này tác giả quá dông dài, đoạn kia như một bản sáo hoàn toàn nhạt nhẽo, chỗ này thì nhắc đi nhắc lại, chỗ khác lại quá ngu ngốc. Nói gì đi chăng nữa, cái nỗi buồn chán mà chúng ta tự ép buộc này không thuộc phạm trù nghĩa vụ, mà là một phần niềm vui của độc giả.

❀ ❀ ❀

[1] Theo chương trình Pháp.