Quyền được đọc bất kỳ thứ gì
Nói đến “sở thích”, một vài học sinh của tôi rất đau khổ khi phải đối diện với cái chủ đề quá sức cổ điển: “Có hay không những cuốn tiểu thuyết hay và những cuốn dở?”. Với cái vẻ ngoài “không nhân nhượng”, nhưng chúng lại tử tế, thay bằng việc nói về khía cạnh văn học của vấn đề, chúng xem xét trên phương diện đạo đức và với góc độ của những con người tự do. Và thế là, một loạt bài tập được tóm lại như sau: “Không, không, mọi người có quyền viết cái gì mình muốn và sở thích của mọi độc giả là tự nhiên, không thể đùa được!” Đúng thế… đúng, đúng… quan điểm hoàn toàn đáng tôn trọng…
Nhưng không thể phủ nhận là có những tiểu thuyết hay và tiểu thuyết dở. Có thể kể tên hoặc dẫn chứng.
Nói cách khác, có loại được gọi là “văn học công nghiệp” lúc nào cũng kể những câu chuyện giống nhau, kể chuyện dây chuyền, kiếm tiền trên cơ sở tình cảm dễ dãi và giật gân, nhảy vào mọi câu chuyện thời sự để viết ra những tác phẩm hợp thời, với những “nghiên cứu thị trường” và “nắm bắt thời cơ” nhằm xác định những “sản phẩm” có khả năng chộp được loại độc giả nào đó.
Vậy thì chắc chắn đây là những tác phẩm dở.
Vì sao? Ðây không phải là sáng tạo mà là tái tạo từ những “khuôn mẫu” sẵn có, sản phẩm của một thứ công nghiệp đơn giản hóa (hay là sự dối trá), khi tiểu thuyết là nghệ thuật của sự thật (hay tính phức tạp), chúng vuốt ve sự thụ động và ru ngủ tính tò mò, cuối cùng và hơn hết vì tác giả đâu có mặt ở đây, và sự thật mà ông ta muốn kể cũng vậy.
Tóm lại, cái thứ văn học “mì ăn liền”, rập khuôn cũng rình rập đưa chúng ta vào những cái khuôn.
Không nên nghĩ rằng những thứ ngu ngốc kia nảy sinh ở thời đại công nghiệp hóa sách vở. Hoàn toàn không. Việc khai thác những tình tiết giật gân, tình cảm rẻ tiền tồn tại từ lâu lắm rồi. Chỉ cần kể ra đây hai ví dụ, tiểu thuyết kiếm hiệp và tiểu thuyết tình cảm lãng mạn.
Tuy vậy, từ hai dòng văn học này, một phản ứng mang lại cho chúng ta hai trong số những tiểu thuyết hay nhất mọi thời đại: Don Quichotte và Bà Bovary.
Như vậy là có những tiểu thuyết “hay” và những tiểu thuyết “dở”.
Nhưng thường là những cuốn sau có mặt trên con đường của một độc giả trẻ tuổi.
Và khi chính là bản thân tôi đi qua quãng đường đó, tôi còn nhớ đã thấy những cuốn sách này “quá hay”. Tôi thật may mắn vì người ta không vì thế mà chế nhạo, hay không ngước mắt nhìn trời, hoặc không coi tôi là một kẻ ngốc nghếch. Người ta chỉ để lại trên con đường một vài cuốn “hay” và không bao giờ cấm tôi đọc những cuốn khác.
Đó là sự khôn khéo.
Những cuốn hay và dở, ở vào một thời điểm nào đó, chúng ta đọc cả hai. Cũng như việc chúng ta đâu dễ ngày một ngày hai từ bỏ những câu chuyện cổ tích. Tất cả lẫn lộn. Từ Chiến tranh và Hòa bình, chúng ta đọc Thư viện xanh. Từ tuyển tập Harlequin (những câu chuyện về những anh chàng bác sĩ đẹp trai và những cô y tá ưu tú), chúng ta đọc tới Bác sĩ Jivago của Boris Pasternak - lại một ông bác sĩ thật đẹp và Lara, một cô y tá mới ưu tú làm sao!
Rồi một ngày, Pasternak thắng lợi. Dần dần chúng ta chuyển qua đọc những tác phẩm “hay”. Chúng ta tìm kiếm những tác giả, những tác phẩm; kết thúc cái thời kỳ bạn chơi, chúng ta đòi hỏi những người bạn đường. Những giai thoại không còn làm chúng ta thỏa mãn. Đã đến lúc chúng ta tìm kiếm ở các tác phẩm cái gì đó ngoài cảm giác thỏa mãn tức khắc và duy nhất của cảm xúc.
Một trong những niềm vui lớn lao của “nhà sư phạm”, là - dù rằng mọi tác phẩm đều nên đọc - thấy một học trò sập cửa trước những tác phẩm bán chạy để trở lại với Balzac.
