Quyền được đọc to

Tôi hỏi em:

- Người ta có đọc sách cho em nghe khi em còn nhỏ không?

Em trả lời tôi:

- Không bao giờ. Cha em thường xuyên đi công tác và mẹ em thì quá bận rộn.

Tôi hỏi em:

- Vậy sao em lại thích được nghe đọc truyện đến vậy?

Em trả lời:

- Trường học.

Sung sướng khi được nghe một ai đó ngợi ca trường học, tôi kêu lên đầy vui vẻ:

- Em thấy chưa!

Em đáp lời:

- Không phải. Trường học cấm chúng em đọc to. Ðọc nhỏ là quan điểm của thời đó. Thẳng từ mắt đến não. Bản sao trực tiếp. Nhanh, hiệu quả. Với một bài kiểm tra sau mỗi mười dòng. Một thứ tôn giáo phân tích và bình luận ngay từ trong trứng nước! Phần lớn bọn trẻ sợ chết khiếp, mà đó chỉ là mở đầu thôi! Về đến nhà là em lại đọc to ngay.

- Vì sao?

- Ðể được say sưa. Những từ ngữ được phát âm lên có một cuộc sống riêng. Và đối với em, đọc to là một hành động yêu thương. Thậm chí là tình yêu. Em luôn nghĩ rằng tình yêu đối với sách vở xuất phát trước hết từ tình yêu giản đơn. Em cho lũ búp bê nằm vào giường và đọc sách cho chúng nghe. Có khi em còn lăn ra ngủ dưới chân chúng, trên tấm thảm rải sàn nhà.

Tôi nghe em nói… tôi nghe, mà như nghe thấy Dylan Thomas, say như sự bất hạnh, đọc những bài thơ với chất giọng nhà thờ…

Tôi nghe mà như thấy lão già Dickens, Dickens gầy giơ xương và xanh xao, hấp hối, vẫn trèo lên sân khấu… khán giả mù chữ của ông bỗng chốc yên lặng đến nghe thấy cả trang sách đóng mở… Olivier Twist… cái chết của Nancy… ông sẽ đọc cho chúng ta cái chết của Nancy!…

Tôi nghe mà như thấy Kafka cười ra nước mắt khi đọc Sự đổi thay cho Max Brod không hiểu có đang theo dõi hay không… và tôi thấy cô bé Mary Shelley dâng tặng những đoạn văn dài trong Frankenstein cho Percy và những anh bạn đang tròn mắt kinh ngạc…

Tôi nghe em, và xuất hiện Martin du Gard đọc cho Gide cuốn Thibault… nhưng Gide có vẻ như không nghe… cả hai ngồi trên bờ sông… Martin du Gard đọc trong khi Gide nhìn đi đâu đó… Gide nhìn rất xa, nơi hai cậu thiếu niên đang lặn ngụp… một sự hoàn hảo khi nước hòa trộn cùng ánh sáng… Martin du Gard nổi cáu… nhưng không, anh đã đọc rất hay… và Gide nghe thấy tất cả… và Gide nói lại những gì nó thấy thú vị trong những trang sách kia… nhưng, có lẽ phải thay đổi chỗ này, phải bỏ bớt chỗ kia…

Và Dostoievski, không bằng lòng với việc đọc to, mà ông viết trong khi đọc to… Dostoievski, sắp hết hơi, sau khi đọc bản cáo trạng chống lại Raskolnikov (hay Dimitri Karamazov, chắc thế)… Dostoievski hỏi Anna Grigorievna, cô vợ ghi tốc ký: “Thế nào? Theo em, bản án? Hả? Hả?”.

ANNA: Kết án!

Và cũng vẫn Dostoievski, sau khi đọc lời biện hộ của bên bào chữa…: “Thế nào? Thế nào?”.

ANNA: Trắng án!

Vâng…

Việc đọc to biến mất một cách khó hiểu. Dostoievski sẽ nghĩ gì nhỉ? và Flaubert? Mất cái quyền được phát âm từ ngữ trước khi nhồi nhét nó trong đầu? Rồi còn gì nữa! Flaubert có còn gào đến rách màng nhĩ Bà Bovary chăng? Ông có phải là người hiểu hơn ai hết sự thông thái của tác phẩm phát ra từ âm thanh của câu chữ mà từ đó mọi ngữ nghĩa tuôn trào? Ông có phải là người phù hợp sau khi đã chiến đấu hết mình chống lại cái thứ âm nhạc không hợp thời của âm tiết, sự chuyên chế của nhịp điệu, rằng ý nghĩa phải được phát âm ra? Sao? những dòng chữ câm lặng cho những trí tuệ sáng láng? Rabelais của tôi! Flaubert của tôi! Dosto! Kafka! Dickens của tôi! Những kẻ gào thét ngữ nghĩa, tất cả hãy lại đây! Hãy tới thổi hồn vào sách! Từ ngữ cần có hình hài! Sách vở cần có sức sống!

Ðúng là sự câm lặng của từ ngữ thật êm ái… không thể có cái chết của Dickens, sau khi mệt nhoài vì đọc cho công chúng… từ ngữ và bản thân… những câu chữ bị bịt miệng trong nhà bếp êm ái của trí thông minh… như thể chúng ta cảm thấy ai đó trong những lời bình êm ả!… phán xét tác phẩm một bên, chúng ta không bị tác phẩm phán xét lại… vì khi lời lẽ cất lên, tác phẩm cũng có thể nói về độc giả… tác phẩm nói hết.

Người đọc phơi mình hoàn toàn. Nếu không biết cái mình đọc, anh ta ngu dốt trong từ ngữ, thật khốn khổ, và ai cũng có thể nghe thấy điều đó. Nếu không đem lại sức sống cho câu chữ, câu chữ sẽ là câu chữ chết, và ai cũng có thể cảm nhận điều đó. Nếu thắt cổ tác phẩm vì sự có mặt của độc giả, tác giả sẽ co lại, sẽ thành một vở xiếc, và ai cũng có thể thấy điều đó. Người đọc phơi mình hoàn toàn trong con mắt của người nghe.

Nếu anh ta đọc thực sự, nếu anh ta đặt vào đây kiến thức của mình, nếu việc anh đọc là một hành động thân ái với người nghe như với tác giả và tác phẩm, nếu anh đạt tới việc khiến người nghe nhận ra như cần phải viết bằng cách đánh thức nhu cầu hiểu, thì tác phẩm sẽ mở rộng trước mặt anh, và đám đông vẫn tưởng tượng bị sách vứt bỏ sẽ lũ lượt sau lưng anh.