Ít có đồ vật đánh thức cảm giác sở hữu trọn vẹn như một cuốn sách. Rơi vào đôi tay của chúng ta, sách trở thành nô lệ - nô lệ, đúng thế một thứ nô lệ vĩnh viễn như những chiếc lá lìa cành. Thế là đủ thứ cực hình, hậu quả của những niềm vui sướng cực đã hay sự giận dữ cao trào. Những trang sách gãy gập (trời! Thật đau đớn mỗi khi nhìn thấy trang sách bị gẫy gập! “nhưng không làm thế thì biết được ta đã đọc đến đâu!”) vết ly cà phê trên trang bìa, những vết bẩn, những dấu tích bánh ngọt, kem chống nắng… rồi vết tay ở khắp mọi nơi, vết tàn thuốc lá… rồi những trang sách được sấy khô vội vã sau khi rơi vào bồn tắm và những trang sách đầy những dòng bình luận không thể đọc nổi, những đoạn được đánh dấu óng ánh… cuốn sách này thương tật hoàn toàn khi cứ nằm mãi một chỗ trong một tuần liền, cuốn sách kia với cái vẻ được bảo vệ bởi cái bìa nhựa trong suốt… cái giường này chìm ngập dưới một đống sách được vứt lổng chổng như những con chim chết… rồi chồng sách bỏ túi kia mốc meo trong hầm nhà… những cuốn sách cho trẻ em thật bất hạnh vì chẳng còn ai trong gia đình sờ tới nữa, chúng bị giam cầm trong căn nhà nghỉ nơi thôn quê… rồi cả đống bị bán tống, bán tháo nơi bến xe, bờ sông…

Chúng ta bắt sách vở phải chịu đủ mọi hình phạt. Nhưng cái cách mà những người khác cư xử với sách lại làm chúng ta phiền lòng…

Cách đây chưa lâu tôi tận mắt nhìn thấy một nữ độc giả ném một cuốn tiểu thuyết dày cộp qua cửa kính xe hơi trong khi đang chạy hết tốc lực: cô đã phải trả thật đắt một cuốn tiểu thuyết vì nghe theo những lời phân tích đầy thuyết phục, để rồi quá đỗi thất vọng. Ông già của tiểu thuyết Tonino Benacquista còn đốt cả Platon! Một tù binh chiến tranh đâu đó trên đất Albanie, với mẩu thuốc cuối cùng trong túi áo, và một cuốn Cratyle (đi mà tìm hiểu vì sao?), một cái diêm… và! cũng là một cách để đối thoại với Socrate… qua khói thuốc.

Trong chiến tranh còn đớn đau hơn nữa: Alberto Moravia và Elsa Morante chui lủi trong căn lều của người nuôi chó, chỉ còn giữ được hai cuốn sách Kinh thánh và Anh em nhà Karamazov. Tiến thoái lưỡng nan: công trình nào sẽ bị đưa ra làm giấy vệ sinh? Kinh khủng là vậy nhưng vẫn phải lựa chọn. Và họ chọn cái chết trong tâm hồn.

Không, dù những gì người ta vẫn nói về sách có vẻ thiêng liêng, chưa ai ngăn cản Pepe Carvalho, nhân vật được ưa thích của nhà văn Tây Ban Nha Manuel Vasquez Montalban mỗi tối đốt lên một đống lửa với những trang sách mà ông yêu thích.

Đó là cái giá của tình yêu, sự bù trừ của nỗi niềm thầm kín.

Khi một cuốn sách được đọc xong, nó là của chúng ta, chính xác như khi bọn trẻ vẫn nói “quyển sách của tôi”… một phần của chúng ta. Chính vì vậy, khó mà đem trả những cuốn sách đi mượn. Không phải là ăn cắp… (không, không, chúng ta đâu phải kẻ cắp, không…), có lẽ là sự chuyển đổi quyền sở hữu, hoặc sự chuyển đổi vật vật chất: cái thứ của anh ta dưới con mắt anh ta trở thành của ta và bị con mắt ta ngấu nghiến; và nói đúng ra, nếu ta thật sự thích thú nó, thì sao mà khó “trả” cuốn sách đó đến vậy.

Tôi vừa trình bày cái cách chúng ta, những cá nhân đối xử với sách. Các nhà chuyên nghiệp cũng chẳng khá hơn. Nào là xén giấy đến tận chân chữ để bộ sách bỏ túi mang lại nhiều lợi nhuận hơn (những cuốn sách không lề và chữ thì còi cọc vì nghẹt thở), rồi thì thổi phồng lên như thổi mớ ruột già để cái cuốn tiểu thuyết bé xíu kia có vẻ xứng với số tiền người đọc phải bỏ ra (văn chương chết úng với câu chữ ngơ ngác vì hoang vắng), rồi những tấm bìa đập vào mắt với màu sắc và chữ nghĩa khổng lồ đến cách xa hàng cây số vẫn nhìn rõ: “đã đọc tôi chưa? đọc tôi chưa?”. Rồi những cuốn sách “thượng lưu” trên giấy xốp với bìa dày đầy những hình ảnh minh họa phát mệt…

Sản phẩm của một xã hội “đại tiêu dùng”, cuốn sách được chăm chút không khác gì con gà công nghiệp được tiêm đủ loại hormone nhưng ít hơn rất nhiều một quả tên lửa. Con gà công nghiệp với hormone tăng trưởng ăn liền không phải một sự so sánh ngẫu nhiên nếu muốn nói đến hàng loạt những cuốn sách “ăn liền” được viết trong vòng một tuần lễ với lý do là tuần đó, hoàng hậu làm gẫy cái tẩu thuốc hay tổng thống bị lật đổ. Từ khía cạnh này thì cuốn sách chỉ đơn thuần là một sản phẩm tiêu dùng, ngắn ngủi và phù du như mọi mặt hàng khác: xếp ngay vào hàng đại hạ giá nếu bán “không chạy”, rồi chết ngoẻo trước khi được độc giả rờ tới.

Còn cái cách mà Trường đại học đối xử với sách vở, nên đặt câu hỏi cho tác giả. Hãy đọc những gì Flannary O’Connor viết cái ngày bà được biết người ta bắt lũ học trò bò ra trên tác phẩm của mình:

“Nếu ngày nay các giảng viên có thói quen phân tích một tác phẩm như xem xét một đề tài khoa học mà mọi câu trả lời đều được chấp nhận, với điều kiện là không được quá hiển nhiên, tôi sợ rằng sinh viên sẽ chẳng bao giờ còn tìm lại được hứng thú đọc sách[1]…”.

❀ ❀ ❀

[1] Flannery O’Connor, Thói quen tồn tại (Nhà xuất bản Gallimard), do Gabrille Rolin dịch.