Khoác lên mình ánh mai rực rỡ, tắm mình trong cơn gió xuân ấm áp, một đội thanh niên nam nữ chỉnh tề lên đường xuất phát. Có người mặc quân phục Bát Lộ Quân màu xám, có người mặc áo dài đủ màu và quần tây. Đa số mọi người giương cao những lá cờ nhỏ mang khẩu hiệu "Đánh đổ đế quốc chủ nghĩa Nhật Bản"; còn một bộ phận khác thì đánh trống tây, thổi kèn tây, rầm rộ tiến về các vùng quê ngoài thành.
Liễu Minh có mái tóc ngắn ngang mày, quân phục màu xám gọn gàng vừa vặn. Trang phục giản dị càng tôn thêm vẻ đẹp thanh xuân, những ai nhìn thấy cô đều không khỏi có phần kinh ngạc. Họ đến một ngôi làng xa lạ trước, vừa vào làng liền đứng lên đài miếu gần đầu đường, sau một hồi trống kèn vang dội, lập tức từng đám trẻ con túa ra từ trong phố.
Tiếp theo, trong làng lại có một ông lão đi ra, tay cầm một chiếc chiêng đồng lớn, vừa đi dọc phố vừa gõ chiêng lớn hô lớn:
"Đến nghe tuyên truyền nào!" "Bà con mau ra－－nghe tuyên truyền nào!"
Chẳng mấy chốc, rất nhiều ông lão, bà lão và đàn ông đã đi tới. Ngay sau đó, lại có thêm mấy phụ nữ bồng con nhỏ đến. Quần chúng vây quanh đài miếu đứng ngước nhìn hơn chục người làm công tác tuyên truyền trên đài, ai nấy đều trừng lớn đôi mắt kinh ngạc. Một bà lão quay đầu hỏi ông lão bên cạnh:
"Đây là truyền－－ truyền đạo hả?"
Ông lão lắc đầu, xua tay bảo bà đừng hỏi nhiều.
Thấy đám đông tụ tập ngày một đông, cán bộ Hội Cứu quốc, bạn trai của Miêu Hồng là Cao Ung Nhã là người đầu tiên đứng ra chính giữa đài miếu, từ trên cao nhìn xuống quần chúng đang ngẩng đầu nhìn mình, hiên ngang hào sảng bắt đầu diễn thuyết. Anh ta giương cao một cánh tay dài, đôi mắt sau tròng kính lấp lánh ánh sáng.
"Đồng bào nam nữ thân mến! Các đồng chí thanh thiếu niên thân mến! Các vị có biết chăng, nước non đang lâm buổi khói lửa điêu linh! Bọn đế quốc chủ nghĩa Nhật Bản xâm lược lãnh thổ thần thánh của chúng ta ngày càng hung hăng, ngày càng vô pháp vô thiên rồi! Chúng đã chiếm đoạt ba tỉnh miền Đông nước ta vào năm 1931, tiếp theo lại vươn móng vuốt ma quái sang xâm phạm Hoa Bắc. Ngày mùng bảy tháng bảy năm kia, một tiếng súng vang lên ở cầu Lư Câu, a, mây đen cuồn cuộn khắp trời, a, khói lửa chiến tranh tung bay khắp mặt đất! Cuộc chiến tranh kháng Nhật thần thánh của Trung Quốc đã bùng nổ!..." Nói đến đây, Cao Ung Nhã vì mấy câu văn "đậm chất thơ" ở phía sau của mình mà vô cùng đắc ý, đột nhiên hất tóc dài ra sau, hướng về phía quần chúng dưới đài miếu càng cất cao giọng hô lớn. "Đồng bào ơi, hãy yêu nước đi! Yêu nước đi nào! Đồng bào kính yêu ơi, các vị nhất định phải yêu nước đấy! Không yêu nước thì sẽ làm vong quốc nô đó!－－ Hiểu chưa? Cảm giác làm vong quốc nô vô cùng bi thảm đau đớn! Vô cùng bi thảm, đau đớn! Vô cùng bi thảm đau đớn..." Nói đến đây, anh ta thở hồng hộc không nói tiếp được nữa, giống như chiếc máy hát phát đến vòng quay cuối cùng, bên dưới cứ lạch tạch, lạch tạch lặp đi lặp lại câu "đau đớn", "đau đớn" ấy.
Liễu Minh và các đồng chí đi cùng đều đứng trên đài miếu. Cô đứng cách Cao Ung Nhã không xa. Vừa nghe Cao Ung Nhã nói chuyện, vừa chú ý quan sát phản ứng của đám đông dưới đài. Ban đầu, cô nghe Cao Ung Nhã nói chuyện thấy khá có cảm xúc, nói rất hay. Về sau, thật kỳ lạ, quần chúng già trẻ dưới đài có người trừng mắt khúc khích cười, có người cau mày, lộ ra vẻ mặt khó hiểu. Lại có những đứa trẻ nghịch ngợm, càng chỉ trỏ bắt chước dáng điệu diễn thuyết của Cao Ung Nhã.
Một phụ nữ trung niên nói với bà lão bên cạnh:
"Bà xem, mái tóc dài của cậu ta trông cứ như đàn bà ấy."
Bà lão nói:
"Cậu ta lẩm bẩm cái gì thế không biết? Gì mà đau đớn－－ đau đớn chứ! Cậu ta có nỗi đau gì cơ chứ?" Nói đoạn bà lão liền muốn quay người đi.
"Các người xem cặp kính của cậu ta kìa, kính kìa! Đây là ông giáo bốn mắt rồi!" Trẻ con cười đùa, hò hét nháo nhiệt.
Liễu Minh là người dẫn đầu, thấy tình hình không ổn liền bước lên một bước ra giữa đài, thấp giọng nói với Cao Ung Nhã đang ngẩn người trên đài cao:
"Anh nghỉ ngơi một lát đi, để em nói cho."
Miêu Hồng vẫn bĩu môi từ nãy đến giờ lúc này xen vào:
"Để chị ấy nói, cậu đứng sang một bên đi!"
Liễu Minh bắt đầu nói:
"Bà con ơi, các ông các bà ơi!..."
Lũ trẻ chỉ vào mái tóc của Liễu Minh lại reo hò:
"Mau nhìn kìa, cái bàn chải lông ngắn! Bàn chải lông diễn thuyết kìa!"
Số quần chúng định bỏ đi lại quay lại. Ánh mắt một số bà lão lại dán chặt vào mái tóc ngắn của Liễu Minh và các đồng chí nữ khác.
Liễu Minh chưa bao giờ đứng trước nhiều người thế này để nói chuyện, lại gặp phải tình huống lúng túng như vậy, mặt cô chốc lát đỏ bừng, tim đập thình thịch. Nghĩ rằng quần chúng không có học thức, lời nói phải dễ hiểu một chút. Làm sao cho dễ hiểu đây? Cô không biết, đành phải nói:
"Bà con ơi, chúng tôi là các đoàn thể quần chúng Hội Cứu quốc, Hội Phụ cứu. Chúng tôi đến để tuyên truyền kháng Nhật với bà con－－ chính là bàn chuyện đánh Nhật Bản. Đánh Nhật mà không có quần chúng tham gia thì không thể thắng lợi được. Đảng Cộng sản, Bát Lộ Quân chính là muốn đến để tuyên truyền quần chúng, tổ chức quần chúng－－ các vị chính là quần chúng, biết không? Bà con ơi, mau đứng lên tham gia công tác kháng Nhật đi! Nhà nhà đều phải có người góp sức, có tiền góp tiền, có súng góp súng..." Liễu Minh nói đến đây, chú ý quan sát quần chúng dưới đài một chút, cảm thấy trật tự có khá hơn một chút so với lúc Cao Ung Nhã nói chuyện ban nãy. Dần dần, tâm trạng cô bình tĩnh lại, dùng một tay siết chặt thắt lưng, cất cao giọng hơn. "Từ sau sự biến 'Thất· Thất' cầu Lư Câu đến nay, chủ nghĩa đế quốc Nhật Bản đã hung hăng tột độ bắt đầu tấn công toàn Trung Quốc! Chúng muốn tiêu diệt toàn Trung Quốc, biến Trung Quốc thành thuộc địa của chúng..." Liễu Minh nhắc đến lịch sử kháng chiến, từ ngữ phong phú hơn, bản thân cô cảm thấy càng nói càng trôi chảy. Thế nhưng người dưới đài lại từng người một bỏ đi, từng tốp từng tốp rời đi, càng đi càng nhiều; người vây quanh ngày một thưa thớt. Cô chợt bừng tỉnh, hốt hoảng thay đổi giọng điệu hô lên: "Bà con ơi, mau quay lại đi! Mau quay lại đi! Còn chuyện quan trọng chưa nói mà."
Những người cùng đến tuyên truyền, bao gồm cả Cao Ung Nhã và Miêu Hồng, cũng đồng thanh hô lớn:
"Quay lại đi! Quay lại đi! Bà con đừng giải tán chứ, đừng đi chứ!"
Một ông lão vừa đi vừa quay đầu lại hét vọng lên một câu:
"Các cô chú nói nghe hay lắm đấy! Nhưng nhà tụi này không có cơm ăn củi đốt, kháng chiến cái nỗi gì chứ?"
Hôm sau, họ lại rộn ràng trống kèn đến một ngôi làng khác. Lại chiếm lĩnh đài miếu của ngôi làng này. Liễu Minh lại đứng trên đài miếu giảng một bài dài về đại nghĩa kháng Nhật, phản ứng của quần chúng vẫn lạnh nhạt.
Trong lòng Liễu Minh càng thêm khó chịu, nhưng tính tình bướng bỉnh và hiếu thắng đã thúc đẩy cô tiếp tục cắn răng kiên trì làm tiếp.
Ngày thứ ba, họ đến thôn Thu Thủy, lại bắt đầu "tuyên truyền đài miếu". Phản ứng của quần chúng ở đây khá hơn hai thôn trước một chút.
Trong quá trình Liễu Minh phát biểu, cô chú ý thấy có một số ít quần chúng vểnh tai chăm chú lắng nghe. Đặc biệt có một người đàn ông trông rất quen mặt－－ anh ta đầu quấn khăn chiên dê trắng, thắt lưng buộc sợi dây thừng, nheo nheo đôi mắt, vẫn luôn nở nụ cười nhìn nhóm bọn họ. Cô cảm thấy người này rất quan tâm, coi trọng họ. Cô rất vui mừng. Chợt nhớ ra, người này chẳng phải là người làm thuê Trương Cảnh Sơn, kẻ đứng đầu đến giúp đỡ bộ đội khi xảy ra giao tranh ở thôn này cách đây không lâu sao? Thảo nào anh ta lại khác người như vậy.
Khi Thường Lý Bình dẫn dắt đội vận động dân (một nhóm thanh niên trí thức vừa tham gia công tác) theo chân đại đội lớn do Lư Gia Xuyên [Lư Gia Xuyên] dẫn đầu vượt qua tuyến đường sắt, thôn Thu Thủy thuộc khu hai huyện An Định từng chạm trán với quân địch và đánh một trận. Các đồng chí đội vận động dân trong cuộc chiến đấu ác liệt từng được phân công đập thông tường viện hoặc nhà của một số hộ gia đình. Giữa lúc họ đang khó nhọc làm những công việc chưa từng làm này, bỗng từ trong ngôi làng đã trống hoác, chạy ra hơn ba mươi tráng đinh lực lưỡng. Họ vác cuốc chim, xẻng đến những khu sân mà đội vận động dân đang đập tường, lớn tiếng hô:
"Các đồng chí mệt rồi, để chúng tôi làm cho!"
Những người nông dân tràn trề sức sống, vạm vỡ khỏe mạnh, vung cuốc chim chỉ mấy nhát đã đập ra một lỗ hổng tường người có thể chui qua. Người đứng đầu, người làm hăng hái nhất chính là anh tá túc Trương Cảnh Sơn này. Lúc đó do thiếu dụng cụ, Liễu Minh và Miêu Hồng chỉ có thể dùng tay để bới, để nhặt những viên gạch vỡ ngói vụn đó, tay ai nấy đều bị bới đến sưng vù lên. Trương Cảnh Sơn đưa than sưởi ngày tuyết, ngay bên cạnh họ vung cuốc chim, nhanh chóng đào thông công sự chuẩn bị đánh cận chiến trong ngõ hẻm. Vì vậy, Liễu Minh đã ghi nhớ người này. Khi tiếng súng trận nổ ra, địch thấy là đại đội lớn liền rút lui chẳng bao lâu sau khi giao phong. Bát Lộ Quân cũng không truy kích. Những lỗ hổng tường mà đội vận động dân đào bới đều không dùng đến. Dù vậy, Liễu Minh và những người khác ở đây đã lần đầu tiên nếm trải sự căng thẳng và khủng khiếp của chiến tranh.
Khi Liễu Minh đứng trên đài cao ở thôn Thu Thủy phát biểu, còn có một phụ nữ chừng hai mươi bảy hai mươi tám tuổi, ăn mặc sạch sẽ gọn gàng, mày thanh mặt trắng cũng luôn chớp chớp đôi mắt sáng ngời, nhìn Liễu Minh mỉm cười, gật đầu. Cô cảm thấy người phụ nữ này cũng khá. Ngoài ra còn có một ông lão mập mạp, mặc áo dài vải đen, đội mũ nhung đen, ông ta liên tục vỗ tay tán thưởng bài phát biểu của Cao Ung Nhã và Liễu Minh, cũng thu hút sự chú ý của cô. Liễu Minh nghĩ: Rốt cuộc vẫn có quần chúng tiến bộ mà...
Vì còn phải đi tuyên truyền ở các thôn khác, buổi họp tuyên truyền ở thôn Thu Thủy đến đây là kết thúc. Liễu Minh bước xuống đám đông thưa thớt dưới đài miếu, trước tiên hỏi người phụ nữ mày thanh chăm chú lắng nghe nọ:
"Chị tên là gì?"
"Tôi tên là Uông Kim Chi. ... Đồng chí, các anh chị nói xem, chẳng phải muốn thành lập Hội Phụ cứu sao? Tôi tham gia được không?" Người phụ nữ tên Uông Kim Chi nhiệt tình, cởi mở hỏi Liễu Minh.
Liễu Minh vui mừng nắm lấy tay Uông Kim Chi, cười nói:
"Được chứ, chị chịu trách nhiệm tổ chức Hội Phụ cứu của thôn mình nhé. Hiện nay căn cứ địa thực hiện mặt trận dân tộc thống nhất chống Nhật, chỉ cần không phải Hán gian, thì ai cũng có thể tham gia Hội Phụ cứu."
Uông Kim Chi mỉm cười gật đầu liên hồi. Ân cần kéo tay Liễu Minh và Miêu Hồng nói:
"Đến nhà tôi uống ngụm nước ấm người đã. Xem các cô chú đứng giữa phố trong trời lạnh thế này nói chuyện cả buổi, vất vả biết bao! Làm Bát Lộ Quân cứu quốc cứu dân quả thực không dễ dàng chút nào!"
Liễu Minh nhìn khuôn mặt trắng trẻo của Uông Kim Chi, vui vẻ nói:
"Cảm ơn lòng tốt của chị. Hôm nay còn có công việc, lần sau đến thôn các chị, nhất định tôi sẽ đến thăm chị."
Liễu Minh bước đến trước mặt ông lão đội mũ nhung đen nọ. Ông lão này đầu béo mặt tròn, để ria mép hình chữ bát, chưa đợi Liễu Minh đến gần đã chủ động bước lên chào đón, liên tục gật đầu, chắp tay hướng về phía nhóm cán bộ, nói:
"Các đồng chí vất vả rồi! Vì đánh Nhật mà các vị không quản bôn ba nhọc nhằn, không phải tôi nịnh hót các vị đâu, các đồng chí đúng là xứng đáng với danh hiệu－－ rường cột quốc gia đấy!"
Liễu Minh hỏi ông lão này:
"Lão tiên sinh quý tính?"
"Họ Lưu hèn mus－－ Lưu Kế Công. Chữ kế trong kế thừa, chữ công trong công lao. Tôi chính là thôn trưởng bổn thôn. Các đồng chí đến tệ thôn, chúng tôi tiếp đãi có phần không chu đáo, mong các vị lượng thứ－－ lượng thứ!"
Vẻ đon đả sướt mướt thái quá của Lưu Kế Công khiến Liễu Minh có chút phản cảm. Thế nhưng, cô nghĩ, bây giờ đang là thời kỳ mặt trận dân tộc thống nhất chống Nhật mà, nhân vật kiểu hào s lại là thôn trưởng như thế này, vẫn nên đoàn kết. Cô gật đầu với Lưu Kế Công, quay người đi về phía Trương Cảnh Sơn đang thắt dây thừng ở eo:
"Đồng chí, tôi nhận ra anh đấy－－ lần đánh giặc ở thôn các anh đợt trước, anh đã chủ động ra giúp đỡ bộ đội..."
Trương Cảnh Sơn nheo mắt nhìn Liễu Minh, lại quay đầu nhìn những cán bộ xung quanh cô, thong thả chậm rãi nói với Liễu Minh:
"Cô tên là Liễu Minh phải không? Đồng chí Liễu, tôi hỏi cô, các cô cứ tuyên truyền kháng Nhật trên đài miếu một lúc rồi đi thế thôi à?"
Nghe câu chất vấn thẳng thắn không khách khí này, Liễu Minh khó chịu trừng mắt nhìn Trương Cảnh Sơn:
"Chúng tôi đến để tuyên truyền kháng Nhật, sao nào, tuyên truyền xong rồi chẳng lẽ không được đi chắc?"
Trương Cảnh Sơn cũng trừng mắt nhìn Liễu Minh, mỉm cười nói:
"Các cô không nhìn ra hay sao, các cô khua chiêng gõ trống tuyên truyền thì có vẻ rôm rả đấy, thế nhưng bách tính lại càng đi nhiều hơn..."
"Đó là vì quần chúng các anh lạc hậu!" Miêu Hồng cướp lời đáp trả Trương Cảnh Sơn trước khi Liễu Minh kịp lên tiếng.
"Quần chúng lạc hậu á?" Trong đôi mắt nhỏ của Trương Cảnh Sơn lộ ra vẻ không bằng lòng, nhìn Miêu Hồng, lại nhìn Liễu Minh, "Vậy các cô đi tìm quần chúng tiến bộ mà đi!" Nói xong quay người bỏ đi.
Liễu Minh, Miêu Hồng, Cao Ung Nhã cùng mấy cán bộ đi cùng, tất cả đều trừng mắt nhìn theo bóng lưng của nhóm Trương Cảnh Sơn, vừa tức vừa vội nhưng chẳng biết làm sao.
Lúc này, ông lão béo Lưu Kế Công bước lên, nói với Miêu Hồng, Cao Ung Nhã và Liễu Minh đang tức giận:
"Kháng Nhật là trách nhiệm của mọi người, kháng Nhật nhà ta tuyệt đối không lạc hậu! Các đồng chí, có công việc kháng Nhật gì cứ sai bảo nhà ta làm đi!"
Liễu Minh, Miêu Hồng và Cao Ung Nhã đều lộ vẻ vui mừng, gần như đồng thanh nói với Lưu Kế Công:
"Vậy tốt quá! Ông thôn trưởng đây hãy giáo dục quần chúng nhiều hơn, khuyên họ hăng hái tham gia công tác kháng Nhật nhé!"
Lưu Kế Công vỗ một cái vào lồng ngực đầy mỡ, đắc ý cười nói:
"Chuyện nhỏ, chuyện nhỏ! Nhất định tuân mệnh làm theo. Ai lạc hậu chứ một nhà Lưu Kế Công nhà ta tuyệt đối không lạc hậu. Các đồng chí chưa biết đấy thôi, Bát Lộ Quân vừa mới sang, nhà ta đã cho thằng con cả Thế Khuê đi tham gia đại đội lớn kháng chiến rồi đấy."
Cao Ung Nhã kéo tay Lưu Kế Công, mang theo vẻ mặt cảm động, nói:
"Lưu lão tiên sinh thật đáng kính biết bao! Quần chúng nếu ai cũng nhiệt tình kháng Nhật được như ngài thì tốt quá, đằng này những kẻ ngu dân đó..." Anh ta nhìn bóng lưng Trương Cảnh Sơn đã đi xa, cảm thán thở dài một tiếng.
