Cụ Ngô Đại Sơn ở thôn Ngô Trang là hộ "pháo đài" mà Đạo Tĩnh quen thuộc nhất. Ban đầu, vì an toàn cho Đạo Tĩnh, cụ đã đào một cái hang trong hầm rau sau nhà mình. Kẻ địch thường vây ráp vào lúc rạng sáng, khi Đạo Tĩnh dẫn Tiểu Phùng đến nhà cụ, cụ thức trắng đêm đứng gác cho họ. Hễ có tình hình địch là lập tức gọi cháu gái cùng Đạo Tĩnh, Tiểu Phùng chui vào cái hang nhỏ có thể chứa ba người. Sau đó cụ ở bên ngoài dùng củ cải, bắp cải và những giỏ cũ sọt nát chất đống lấp kín miệng hang. Cái hang này, Đạo Tĩnh chỉ mới chui vào một lần. Đó là lần Tiểu Phùng không có mặt, thôn bị địch bao vây, khi cô không thể tự mình phá vòng vây, cụ đã gọi cô và cháu gái Châu Tử xuống hang.

Khi kẻ địch gào thét, quấy phá bên ngoài, Đạo Tĩnh ngồi trên nền đất ẩm ướt tối đen như mực, nghĩ thầm: Thương binh tải từ chiến trường xuống, phải đưa đến các trạm y tế của bộ phận y tế phân khu cách rất xa, vừa tốn công sức, vừa tốn thời gian, khiến thương binh không được cứu chữa kịp thời. Tại sao không cải tạo cái hầm rau này của cụ thành một trạm y tế dưới lòng đất nhỉ? Huyện An Định là đầu mối giao thông gần các thành phố lớn, địch càn quét thường xuyên, nếu đào hang ở những thôn có cơ sở công tác tốt, lại còn có thể nối các hang với nhau thành địa đạo (cô nghe nói các khu vực khác đã làm vậy), thì chẳng phải sẽ tạo nên những Vạn Lý Trường Thành dưới lòng đất, những bệnh viện dưới lòng đất, giúp căn cứ địa đồng bằng như hổ thêm cánh, chẳng phải cũng có tấm lá chắn đáng tin cậy như vùng núi sao? Cô nghe nói, để đánh chiếm một tháp canh, bộ đội ta đôi khi đào địa đạo từ các thôn lân cận thẳng đến dưới chân tháp canh, sau đó dùng thuốc nổ đánh sập nó. Nghĩ đến đây, Đạo Tĩnh phấn khích đến nỗi quên cả hơi ẩm khó ngửi và sự bí bách khó chịu trong hang, nắm lấy bàn tay nhỏ bé của Châu Tử, cười nói:

"Châu Tử, quân Nhật bao vây thôn cháu, cháu có sợ không?"

"Không sợ ạ. Có chị, có ông, cháu không sợ. Ông cháu dũng cảm lắm, ông thường theo dân quân trong thôn đi đánh quân Nhật ở tháp canh."

"Nếu đào cái hầm rau này nhà cháu rộng ra, rồi thông vào trong nhà cháu, cháu có đồng ý không?"

"Chị ơi, cái này dùng để làm gì ạ?" Châu Tử nghiêng đầu dựa vào vai Đạo Tĩnh, làm nũng ngước mặt lên hỏi.

"Không nói cho cháu biết đâu, có ích lớn lắm. Châu Tử, cháu nói xem, ông cháu có đồng ý không?"

"Chị ơi, chị muốn làm gì mà chẳng được, ông không bao giờ từ chối đâu ạ. Ông hận quân Nhật giết cha mẹ cháu, ông yêu quý Bát Lộ Quân, Bát Lộ đến, nhà cháu mới được ăn no. Ông càng yêu quý chị hơn, chị muốn hái sao trên trời, ông cũng dám đi hái xuống cho chị đấy -- đây không phải cháu nói, là ông nói ạ."

Đạo Tĩnh quên mất quân địch đang đốt phá, giết chóc, cướp bóc trên mặt đất, trong lòng tràn ngập niềm vui sướng như một nhà khoa học vừa phát minh ra kỹ thuật gì đó. Kẻ địch rút đi, Ngô Đại Sơn xuống hầm rau kéo Đạo Tĩnh và Châu Tử lên mặt đất, Đạo Tĩnh không kịp hỏi tình hình địch, nắm chặt lấy cánh tay cụ, hạ thấp giọng nói:

"Bác ơi, cháu có việc muốn nhờ bác, bác có thể đồng ý không?"

Hai mắt cụ già sáng lên, quên cả cơn đau do báng súng kẻ địch vừa nện vào vai, khuôn mặt nhăn nheo như quả óc chó bỗng giãn ra:

"Cô gái, có việc gì cứ nói đi, dù là muốn ăn đào tiên của Vương Mẫu Nương Nương, chỉ cần có thang lên trời, ta cũng dám lên trời hái xuống cho cháu!"

"Bác ơi, là thế này..."

Đạo Tĩnh nói ra ý tưởng của mình trong hang, Ngô Đại Sơn vui vẻ nói: "Ý tưởng này hay đấy! Chỉ là mấy cái "hố ếch", "hố trông trời" chẳng giải quyết được gì lớn; đào địa đạo, rồi nối các địa đạo lại với nhau, bên trong lại đào thêm mấy gian phòng nhỏ, dùng mê hồn trận ngoằn ngoèo bao vây lại, thương binh dưỡng thương trong đó thì an toàn hơn nhiều."

"Bác ơi, bác không sợ nhà mình bị hư hỏng sao? Đào địa đạo thì nền nhà sẽ không còn chắc chắn nữa."

Cụ già sốt sắng: "Cô gái, cô coi thường lão già này quá. Tính mạng con người còn chưa biết thế nào, mấy gian nhà nát đó, để nó góp sức kháng Nhật mới là có ích!" Cụ gọi đứa con trai út đang làm thuê bên ngoài về nhà, lại gọi thêm người em họ tích cực kháng Nhật là Ngô Vĩnh Quý, chỉ trong một đêm đã đào thông từ hang bếp đến hầm rau bên ngoài; bịt kín miệng hầm rau, gia cố dày hơn, đào thêm lỗ thông hơi, hầm rau biến thành một tầng hầm vuông vắn. Anh em nhà họ Ngô làm đầu tàu, sau đó lại vận động những nông dân khác, chẳng bao lâu sau, rất nhiều địa đạo trong thôn Ngô Trang đã được đào thông.

Lư Gia Xuyên bảo Lâm Đạo Tĩnh rời khỏi Ngô Trang đang trong chiến sự, lý do cô kiên quyết không đi là vì: Thôn này đã có địa đạo, có bệnh viện dưới lòng đất. Cô tìm đến Liễu Minh và Du Thục Tú. Dưới sự chỉ huy, hỗ trợ của bộ phận y tế phân khu, Liễu Minh đã bố trí phòng phẫu thuật trong bệnh viện dưới lòng đất tạm thời ở thôn này. Du Thục Tú cùng các cán bộ khác vận động dân quân, Thanh Kháng Tiên và các tổ chức quần chúng khác, khi chiến đấu ác liệt, họ bất chấp đạn pháo mù mịt, đua nhau chạy vào các rãnh đường, công sự, cõng, cứu lấy từng thương binh một, rồi nhanh chóng đưa họ đến "bệnh viện".

Liễu Minh cùng các bác sĩ khác lập tức nhanh chóng, thuần thục làm phẫu thuật cho từng thương binh được cáng xuống -- máu tươi đỏ thẫm, những chi tay chân đứt lìa được khâu lại từng mũi một... Liễu Minh cúi đầu, dưới ánh sáng của chiếc đèn bão treo lơ lửng, quên cả thời gian, không nghe thấy tiếng súng pháo lúc dồn dập, lúc thưa thớt, cô cũng không hề nghĩ tới việc kẻ địch có thể tấn công vào thôn, tấn công vào bệnh viện dưới lòng đất này... Cô chỉ có một ý nghĩ: Thương binh vừa bị thương được điều trị ngay, được làm phẫu thuật ngay, việc này sẽ giảm bớt nhiễm trùng, khiến vết thương mau lành hơn. Trong công việc quên mình ấy, cô quên cả nỗi đau đớn to lớn của bản thân. Tinh thần cô hoàn toàn dồn vào sự nghiệp mình yêu quý, đây là cách hiệu quả nhất để chữa trị nỗi đau.

Đạo Tĩnh, Du Thục Tú đôi khi trong địa đạo cũng đóng vai trò là "y tá". Lúc thì hỗ trợ Liễu Minh cầm kìm, nhíp, lúc lại đi đun nước, khử trùng dụng cụ... Liễu Minh lại càng bận hơn, hết người này đến người khác, phẫu thuật cho thương binh. Ba người hoàn toàn quên mình, quên cả ăn, quên cả uống. Họ biết rõ: Ở ngay ngoài thôn không xa, Lý Lương Pháp, Vương Vĩnh Thái đang kịch liệt bắn chặn kẻ địch, nhà cửa trong thôn cũng bị đạn pháo phá hủy không ít, còn có mấy nơi bốc cháy. Đạo Tĩnh sau đó tăng thêm một nhiệm vụ: Cô lúc thì xuống địa đạo thăm thương binh, lúc lại lên mặt đất, tổ chức đội cáng thương, đội tự vệ khiêng cáng, đưa thương binh dọc theo rãnh đường đến mấy thôn tương đối an toàn cách đó mười mấy dặm. Lúc thì phải xem nhà nọ nối nhà kia đã đục thông tường chưa. Nếu có nhà nào bốc cháy, cô còn phải vội vàng dẫn Tiểu Phùng tổ chức dân làng còn lại đi chữa cháy. Cô và Du Thục Tú, cùng hơn mười cán bộ khu, huyện còn ở lại trong thôn của Hội Cứu Vong Phụ Nữ, Hội Nông Dân, Hội Cứu Vong Thanh Niên, ngoài tổ chức chữa cháy, còn phải chia nhau tổ chức các cụ ông, cụ bà không chịu rời nhà ở lại thôn đun nước, nấu cơm. Cụ Ngô Đại Sơn tự nguyện đi tiên phong, hết chuyến này đến chuyến khác dọc theo rãnh đường từ trong thôn thông ra ngoài thôn, bất chấp nguy hiểm tính mạng, đưa nước, đưa cơm. Cùng đi đưa nước với cụ còn có cha của Tiểu Phùng là Phùng Chương Vinh, mắt ông đã khỏi, cơ thể cũng khỏe mạnh. Hai ông lão vui vẻ huýt sáo, chạy lạch bạch trong rãnh đường. Nghe tiếng súng pháo ác liệt, nhìn tia lửa rít qua, không giống như đang ở trên chiến trường căng thẳng, mà giống như đang nghe tiếng pháo ngày Tết vậy.

Thôn Thu Thủy cách Ngô Trang chỉ chừng hai mươi dặm. Không ít thương binh được cáng đến thôn này. Uông Kim Chi dẫn một nhóm phụ nữ trung niên và trẻ tuổi bắt đầu bận rộn: Sắp xếp thương binh nằm trên chăn đệm trong những căn phòng lớn đã được dọn trống, căn cứ vào vết thương nặng nhẹ, người thì lau vết máu trên mặt, trên người họ; người thì bón nước bón cơm; người còn phải đi đổ bô, thay tã... Trước đây, các cô gái, các nàng dâu không bước ra khỏi cửa lớn, không bước qua cửa thứ hai, sau hơn một năm được Tiểu Du, Liễu Minh, Uông Kim Chi, cùng các nữ đồng chí như Lâm Đạo Tĩnh không ngừng giúp đỡ, giáo dục, khai thông, những người phụ nữ trẻ dần dần thay đổi, dám phá bỏ sự hạn chế của cha mẹ, bố mẹ chồng, tham gia lớp học chữ, tham gia Hội Cứu Vong Phụ Nữ, bắt đầu làm các công việc kháng Nhật. Uông Kim Chi từ sau khi kết hôn với Mã Bảo Câu, mọi người đều biết cô có công trong việc tranh thủ Mã Bảo Câu, không ai dám coi thường cô nữa, uy tín của cô ngày càng cao. Các cô gái, nàng dâu trẻ suốt ngày ra ra vào vào sân nhỏ của cô, thân mật gọi "Chủ nhiệm Uông", "Đại tẩu", "Đại tỷ", chỉ trong vài tháng, cái danh "gái lẳng lơ" của Uông Kim Chi đã biến mất không dấu vết.

Thôn Thu Thủy còn có một cảnh tượng cảm động: Nhà Quan Đại Thím nuôi "một cái chân lừa", vì là bốn nhà cùng nuôi một con lừa nên mới có cách nói hài hước đó. Ngày chiến đấu ở Ngô Trang, đúng phiên con lừa được dắt về nhà bà. Sau khi chiến đấu nổ ra, tiếng súng pháo rung trời chuyển đất, giấy dán cửa sổ bị chấn động rung lên lạch cạch, nhưng trên mặt Quan Đại Thím lại lộ vẻ vui mừng hiếm thấy. Bởi bà biết, kẻ địch đã chui vào cái bẫy mà bộ đội lớn của chúng ta đã giăng sẵn, thắng lợi lớn đang ở ngay trước mắt. Ngày hôm đó bà không ngừng chạy ra chạy vào thêm cỏ thêm thức ăn cho con lừa, muốn nó ăn cho no nê, đợi trời tối rồi, để nó thồ đồ đi khao quân sĩ. Ngày hôm đó, con lừa cứ nơm nớp lo sợ không chịu ăn cỏ, mỗi khi đại bác vang lên, nó lại sợ đến mức cổ rụt lại, đôi tai to dựng đứng, cái đuôi vẩy một cái, toàn thân run rẩy. Đại bác lại vang lên, tai, cổ, đuôi của con lừa lại rụt một cái, dựng đứng một cái, vẩy một cái... Con gà mái già trong lồng cũng sợ đến mức cứ đập đập đôi cánh, kêu lên những tiếng quái dị. Quan Đại Thím nhìn lừa và gà sợ đến thế, đứng cạnh máng ăn, không nhịn được mà tức giận mắng:

"Đồ đáng bị băm vằm! Người Trung Quốc làm gì các người hả? Các người chạy đến Trung Quốc, quậy phá thế này! Đến cả gà, lừa mấy con súc vật câm này mà các người cũng không tha à?"

"Mẹ, mẹ đang nói chuyện với ai thế?" Quan Đại Thím đang lẩm bẩm một mình chửi quân Nhật, con gái Tiểu Mạn vội vã chạy vào cửa, "Mẹ, bộ đội của chúng ta đã đánh nhau với bao nhiêu là quân Nhật ở Ngô Trang rồi ạ! Mẹ có biết không? Là chúng ta cố tình đánh với chúng đấy, cứ quần thảo với chúng đến tận trời tối, đánh cho chúng choáng váng hết cả đầu óc, rồi chúng ta như rùa trong lọ -- bắt sống hết sạch. Mẹ ơi, mẹ là bà già rồi, cái gì cũng không biết! Chỉ biết lẩm bà lẩm bẩm với con gà, con lừa của mẹ..."

Quan Đại Thím tiện tay tát Tiểu Mạn một cái, mắng:

"Con ranh con! "Bà già" là để con gọi mẹ đấy à? Mẹ không biết gì, chỉ có con biết thôi? Đừng có tỏ ra mình giỏi, Hội Cứu Vong Phụ Nữ thấp hơn Đội Nhi Đồng của các con một bậc hay sao? Xem con có bao nhiêu bản lĩnh, cả ngày chỉ biết thì thầm to nhỏ với mấy bà chị, cô em của con..."

Tiểu Mạn chưa đợi Quan Đại Thím nói hết, dậm chân nói:

"Ôi, ai thì thầm to nhỏ đâu ạ! Người ta đang tuyên truyền kháng Nhật đấy."

"Tuyên truyền kháng Nhật là đứa trẻ ngoan. Nhưng hiện giờ quân đội ta đang đánh nhau ác liệt với địch ở Ngô Trang, Hội Cứu Vong Phụ Nữ, Đội Nhi Đồng của chúng ta cũng nên làm gì đó mới đúng chứ!"

"Đội du kích Thanh Kháng Tiên, dân quân người ta đều lên tiền tuyến cả rồi, anh Cảnh Sơn bảo Đội Nhi Đồng chúng con còn nhỏ, không cho đi, làm người ta sốt ruột chết đi được."

Quan Đại Thím xị mặt nói:

"Chỉ sốt ruột thì có ích gì. Chúng ta không nghĩ ra cách gì để chi viện tiền tuyến sao."

"Mẹ, mẹ có cách gì hay, mau nói đi!..." Tiểu Mạn sốt ruột trợn tròn mắt.

"Mẹ á, lúc này cứ đang nghĩ, cái súng cái pháo này, cứ như sấm nổ mưa rơi vang ầm ầm, địch chết càng nhiều càng tốt. Nhưng người của chúng ta cũng sẽ có người bị thương tay, trầy chân đấy. Cái đó cần người chăm sóc chứ -- chỉ dựa vào mấy nhân viên y tế thì sao xuể được."

"Mẹ, gọi mẹ là bà già, mẹ còn không thích nghe. Mẹ chỉ biết cho con lừa, con gà của mẹ ăn, mẹ không biết Chủ nhiệm Uông của chúng ta hôm nay đã lén tổ chức một nhóm phụ nữ trẻ, đều đang chăm sóc những thương binh được cáng từ Ngô Trang về à? Người ta chê mẹ già, chân tay không nhanh nhẹn, không cho mẹ đi đấy. Bà già -- chính là bà già, lão Đinh, ai cần mẹ chứ!" Nói xong, con gái làm mặt quỷ với mẹ rồi vội vã chạy đi. Quan Đại Thím nhìn bóng con gái, vừa tức vừa yêu bật cười khà khà. Quay người lại, bà cho con lừa một máng cỏ khô, thêm chút đậu nành, lau khô hai bàn tay, phủi phủi cỏ vụn trên đầu, sải đôi bàn chân to bước đi, vội vàng đi tìm Uông Kim Chi. Vừa đi vội, vừa lẩm bẩm:

"Chê mình già? Mình mới sáu mươi tuổi đã già rồi à? Lại không phải đi tìm chồng, già hay không thì có can hệ gì... Không cho mình đi, mình cũng phải đi làm. Hừ, không đút cơm được? Không đun nước được? Hừ, cái cô Uông Kim Chi này dám coi thường mình thì không xong đâu -- để xem ai làm hăng hái hơn..."

Không chỉ gia đình Quan Đại Thím như vậy.

Nghe tiếng súng pháo suốt nửa ngày, quần chúng các thôn xung quanh không hoảng sợ, không sợ hãi, càng không bỏ chạy. Như trẻ con ngày Tết vậy, từng nhóm, từng tốp hân hoan vui sướng đứng trên những mái nhà cao trong thôn, trên những gò đất cao ngoài thôn, trông ngóng nhìn về phía Ngô Trang. Trời đã hoàng hôn, mọi người vẫn không vào nhà, cũng không về nhà ăn cơm tối, vẫn đứng trong gió lạnh, nhìn về phía Ngô Trang. Tiếng súng pháo vang dội ác liệt, ngọn lửa bùng cháy dữ dội, trên bầu trời bốc lên từng đám khói dày đặc, lửa đỏ... Mọi người nhìn mà vẫn không hề hoảng sợ. Trên mặt đàn ông lộ vẻ vui mừng thấp thoáng; trẻ con cười không khép được miệng; phụ nữ rơi những giọt nước mắt vừa chua xót vừa vui mừng...

Trời tối hẳn lại, dưới ánh trăng mờ ảo bao phủ, trên những cánh đồng tràn ngập mùi khói súng và thuốc súng, trên những con đường làng đen thẫm, những bóng người lờ mờ đi lại không dứt như con thoi. Hết tốp gánh đồ này đến tốp khác, hết hàng người khoác giỏ này đến hàng người khác, từng đội đẩy xe nhỏ, dắt lừa, cáng thương binh, mọi người từ khắp các hướng đông nam tây bắc, hướng về một mục tiêu -- Ngô Trang mà tiến bước.

Trận chiến Ngô Trang vẫn đang tiếp diễn. Quần chúng đông đảo nghe tin bộ đội muốn tiêu diệt gọn quân địch, giành một trận thắng lớn. Niềm vui sướng đó, biết bao gia đình tự nguyện tráng bánh bột mì; biết bao gia đình luộc trứng, hấp màn thầu; biết bao gia đình mổ lợn, thịt gà làm món mặn... Mọi người không đợi cán bộ thông báo tập trung, đã tự giác khoác giỏ, gánh đồ, đẩy xe nhỏ, dắt lừa, chất những thứ tốt lành mà ngày thường chính mình cũng không nỡ ăn lên, buộc chặt lại, hăm hở lao về phía Ngô Trang khói lửa ngút trời.

Trên con đường nhỏ bụi bay mù mịt, bên cạnh những đòn gánh, xe cộ đang lao về phía Ngô Trang, có một tốp phụ nữ nhỏ đang đi nhanh. Trong đó có Quan Đại Thím tóc điểm bạc và cô bé mười hai tuổi Tiểu Mạn. Họ dắt một con lừa, người trước người sau vội vã bước đi. Cô con gái vừa giục lừa vừa khẽ nói chuyện với mẹ:

"Mẹ, lần này nếu con nhìn thấy quân Nhật bị chúng ta bắt, con phải cắn chúng mấy cái mới được!"

Người mẹ cười:

"Con ngốc, quân Nhật đầu hàng thì không giết, bắt được chúng thì không được đánh mắng đâu đấy. Chúng ta vẫn nên mau chóng tìm bộ đội để đưa quà úy lạo cho họ, cũng để xem bộ đội ta tiêu diệt quân Nhật như thế nào. Có thể tận mắt nhìn thấy quân Nhật bị đánh bại, đây đúng là một chuyện vui lớn đấy..."