Chẳng bao lâu nữa, tôi sẽ phác họa cho các bạn – theo cách tốt nhất có thể khi không có vải bạt – hình dáng thực sự của con cá voi, hệt như khi nó hiện ra trước mắt người thợ săn cá voi, lúc cái thân thể vĩ đại đích thực của nó được buộc sát mạn tàu để người ta có thể đứng hẳn lên đó. Do đó, có lẽ cũng đáng công nếu trước tiên chúng ta điểm qua những bức chân dung tưởng tượng đầy kỳ quái về loài vật này, thứ mà cho đến tận ngày nay vẫn khiến những kẻ trên đất liền cả tin mê muội. Đã đến lúc phải đính chính lại quan niệm của thiên hạ về vấn đề này, bằng cách chứng minh rằng tất cả những bức họa về cá voi đó đều hoàn toàn sai lệch.
Có lẽ nguồn cội sâu xa của mọi ảo tưởng tạo hình ấy nằm ở những tác phẩm điêu khắc cổ xưa nhất của người Ấn Độ, Ai Cập và Hy Lạp. Bởi vì kể từ cái thời kỳ đầy tính sáng tạo nhưng vô nguyên tắc đó – khi mà trên các tấm ốp cẩm thạch của đền miện, trên bệ tượng, trên khiên, huy chương, tách chén và đồng tiền xu, hình ảnh con cá voi được khắc với lớp vảy áo giáp xích như của Saladin, cùng một cái đầu đội mũ trụ như của thánh George – kể từ thời đó trở đi, một thứ giấy phép nghệ thuật tương tự đã chiếm ưu thế, không chỉ trong hầu hết các bức tranh phổ biến về cá voi mà còn trong nhiều công trình miêu tả mang tính khoa học về nó.
Giờ đây, xét trên mọi khía cạnh, bức chân dung cổ xưa nhất hiện còn tồn tại dường như là của loài cá voi lại nằm trong hang động-chùa chiền nổi tiếng Elephanta ở Ấn Độ. Các tu sĩ Bà-la-môn khẳng định rằng trong những tác phẩm điêu khắc gần như vô tận của ngôi chùa cổ kính ấy, mọi nghề nghiệp và mưu sinh, mọi hoạt động có thể tưởng tượng được của con người, đều đã được tiên báo từ hàng thời đại trước khi chúng thực sự xuất hiện. Thế nên, chẳng có gì lạ khi nghề săn cá voi cao quý của chúng ta lại được phác họa thấp thoáng ở nơi đó. Con cá voi của người Ấn Độ được nhắc đến nằm ở một khu vực riêng biệt trên vách tường, mô tả sự hóa thân của thần Vishnu dưới hình dạng loài thủy quái khổng lồ, mà học giới gọi là Matse Avatar. Nhưng dẫu cho tác phẩm điêu khắc này nửa người nửa cá voi, đến mức chỉ thể hiện được phần đuôi của con vật, thì cái đoạn nhỏ ấy lại hoàn toàn sai bét. Nó trông giống cái đuôi thuôn nhọn của loài trăn anaconda hơn là phần bản vây rộng rãi thuộc bộ đuôi oai vệ của một con cá voi thực thụ.
Nhưng hãy bước vào những phòng trưng bày cổ kính và ngắm nhìn bức chân dung về loài sinh vật này của một danh họa Cơ Đốc giáo vĩ đại; bởi vì ông ta cũng chẳng thành công hơn gã người Ấn Độ thời tiền sử là bao. Đó là bức tranh của Guido vẽ cảnh Perseus giải cứu Andromeda khỏi con quái vật biển hay cá voi. Guido đã lấy mẫu ở đâu cho một sinh vật kỳ dị đến thế? Ngay cả Hogarth, khi vẽ lại cùng cảnh tượng ấy trong tác phẩm “Perseus Descending” của mình, cũng chẳng khá hơn lấy một mẩu. Thân hình phì nhiêu quá khổ của con quái vật theo phong cách Hogarth ấy cứ nhấp nhô trên mặt nước, mà hầu như chẳng mớn tới một inch nước nào. Trên lưng nó có một cái kiểu như chòi bành voi, và cái miệng há rộng đầy răng nanh với những con sóng đang cuồn cuộn tràn vào có lẽ trông giống Cổng Kẻ Phản Nghịch dẫn từ sông Thames vào Tháp Luân Đôn bằng đường thủy. Rồi thì, nào là những con cá voi Prodromus của Sibbald người Scotland thời xưa, nào là cá voi của Jonah được miêu tả trong các bản in của Kinh Thánh cổ và các hình khắc trong sách vỡ lòng thời trước. Ta phải nói sao về những thứ này đây? Còn về con cá voi của thợ đóng sách – uốn lượn như dây leo quanh thân của chiếc mỏ neo đang thả xuống, được dập và dát vàng trên bìa và trang tựa của rất nhiều cuốn sách cả cũ lẫn mới – đó là một sinh vật rất đẹp mắt nhưng hoàn toàn hoang đường, theo tôi, nó được bắt chước từ những hình ảnh tương tự trên các bình cổ. Mặc dù người ta thường gọi chung đây là một con cá voi nhỏ, tôi vẫn cứ gọi con cá voi của người đóng sách này là một nỗ lực nhằm tạo hình cá voi; bởi vì đó là ý định ban đầu khi mẫu hình này ra đời. Nó được giới thiệu bởi một nhà in người Ý cũ vào khoảng thế kỷ 15, trong thời kỳ Phục hưng; và vào những ngày đó, thậm chí kéo dài đến một thời kỳ tương đối muộn, người ta vẫn phổ biến cho rằng cá voi nhỏ thực chất là một loài thuộc họ Thủy quái Leviathan.
Trong các bức họa minh họa và các chi tiết trang trí khác của một số cuốn sách cổ, thỉnh thoảng bạn sẽ bắt gặp những nét phác họa rất kỳ lạ về cá voi, nơi mà đủ mọi loại vòi phun, đài phun nước, suối nước nóng và suối nước lạnh, từ Saratoga cho đến Baden-Baden, cứ sùng sục trào lên từ bộ óc không bao giờ cạn của nó. Ở trang tựa của ấn bản gốc cuốn “Advancement of Learning”, bạn sẽ tìm thấy vài con cá voi khá kỳ quặc.
Nhưng gạt bỏ tất cả những nỗ lực nghiệp dư ấy sang một bên, chúng ta hãy ngắm qua những bức tranh vẽ thủy quái leviathan được cho là sự miêu tả nghiêm túc, mang tính khoa học bởi những kẻ am tường. Trong bộ sưu tập các chuyến hải trình của Harris già, có một số bản khắc về cá voi được trích từ một cuốn sách du ký của người Hà Lan xuất bản năm 1671, mang tựa đề “Một chuyến hải trình săn cá voi đến Spitzbergen trên con tàu Jonas thuộc đội Cá Voi, do Peter Peterson người Friesland làm thuyền trưởng.” Trong một số bản khắc đó, những con cá voi, giống như những chiếc bè gỗ lớn, được vẽ nằm giữa các hòn đảo băng, với những chú gấu trắng chạy tung tăng trên tấm lưng sống của chúng. Ở một bản khắc khác, người ta mắc phải một sai lầm tồi tệ là vẽ con cá voi có chiếc vây đuôi mọc thẳng đứng.
Rồi lại thêm một cuốn sách khổ quarto đầy vẻ uy nghi, do một vị Đại tá Hải quân Hoàng gia Anh tên là Captain Colnett viết, mang tựa đề “Hành trình vòng qua Mũi Horn vào Nam Hải, nhằm mở rộng nghề đánh bắt cá voi hoa tiêu.” Trong cuốn sách này có một bản phác thảo được cho là “Hình ảnh của một con Physeter hay cá voi hoa tiêu, được vẽ theo tỷ lệ từ một con bị bắt ở bờ biển Mexico vào tháng 8 năm 1793, và được kéo lênh boong tàu.” Tôi không nghi ngờ gì việc viên thuyền trưởng đã cho vẽ bức tranh chân thực này vì lợi ích của lực lượng lính thủy đánh bộ của ông ta. Chỉ xin nêu một chi tiết thế này, đó là con mắt của nó – nếu áp dụng theo tỷ lệ kèm theo cho một con cá voi hoa tiêu trưởng thành – sẽ biến con mắt của con cá voi ấy thành một ô cửa sổ lồi dài khoảng năm thước. Ồ, viên đại tá hào hoa của tôi ơi, sao ngài không vẽ cả Jonah đang nhòm ra từ cái hốc mắt ấy luôn đi!
Ngay cả những bộ biên soạn Lịch sử Tự nhiên tận tâm nhất dành cho tuổi trẻ ngây thơ cũng chẳng thoát khỏi sự sai lầm gớm ghiếc tương tự. Hãy nhìn vào tác phẩm nổi tiếng “Goldsmith’s Animated Nature”. Trong ấn bản rút gọn ở Luân Đôn năm 1807, có những bản khắc về cái gọi là “cá voi” và “cá kỳ lân biển”. Tôi không muốn tỏ ra bất nhã, nhưng con cá voi xấu xí này trông giống như một con heo nái bị chặt cụt chân hơn; và còn về con cá kỳ lân biển, chỉ cần nhìn thoáng qua cũng đủ khiến người ta kinh ngạc rằng vào thế kỷ XIX này mà một con quái vật nhân mã lai sư tử như thế lại có thể bịp bợm được bất kỳ công chúng học sinh trí thức nào là hàng thật.
Rồi đến năm 1825, Bernard Germain, Bá tước de Lacépède, một nhà tự nhiên học vĩ đại, đã xuất bản một cuốn sách khoa học có hệ thống về cá voi, trong đó có vài bức tranh vẽ các loài khác nhau của loài Thủy quái Leviathan. Tất cả những bức này không chỉ sai sót, mà ngay cả bức tranh vẽ loài Mysticetus hay cá voi Greenland (nghĩa là cá voi trơn), ngay cả Scoresby – một người có thâm niên lâu năm trong việc nghiên cứu loài đó – cũng tuyên bố rằng chẳng có phiên bản nào ngoài đời thực giống như vậy cả.
Nhưng đỉnh điểm của mọi sự lầm lẫn ngớ ngẩn này lại do nhà khoa học Frederick Cuvier – em trai của vị Nam tước nổi tiếng – đảm nhận. Năm 1836, ông xuất bản cuốn Lịch sử Tự nhiên về loài cá voi, trong đó ông đưa ra cái gọi là bức tranh vẽ Cá Voi Hoa Tiêu. Trước khi mang bức tranh đó cho bất kỳ cư dân Nantucket nào xem, tốt hơn hết là bạn nên chuẩn bị sẵn đường chuồn thật nhanh khỏi Nantucket. Tóm lại, con Cá Voi Hoa Tiêu của Frederick Cuvier không phải là cá voi, mà là một trái bí ngô. Tất nhiên, ông chưa bao giờ có được may mắn tham gia một chuyến săn cá voi nào (những kẻ như thế hiếm khi có được diễm phúc ấy), nhưng ngọn nguồn nào khiến ông phác ra được bức tranh đó thì ai mà biết được? Có lẽ ông ta lấy nó giống như người tiền nhiệm khoa học của mình trong cùng lĩnh vực là Desmarest, kẻ đã vớ lấy một trong những tác phẩm quái thai đích thực của hắn; nghĩa là từ một bức tranh Trung Hoa. Và những tay thợ vẽ lanh lợi với cây cọ người Trung Hoa là những ai, thì vô số chiếc tách chiếc đĩa kỳ lạ đã cho chúng ta rõ.
Còn về những bức tranh đề hiệu hàng quán hình cá voi được treo trên đường phố ngay trước cửa các cửa hàng bán dầu, ta phải nói gì về chúng đây? Chúng thường là những con cá voi kiểu Richard III, với cái bướu như lạc đà và cực kỳ hung dữ; ăn sáng bằng ba hoặc bốn chiếc bánh tart thủy thủ, tức là những chiếc xuồng cá voi đầy ắp các bác thủy thủ: những hình thù dị dạng của chúng đang quẫy đạp trong những vùng biển đầy máu và sơn xanh.
Nhưng xét cho cùng thì những sai lầm muôn hình vạn trạng trong việc miêu tả loài cá voi ấy cũng không có gì là quá ngạc nhiên. Hãy suy ngẫm mà xem! Hầu hết các bản vẽ khoa học đều được lấy từ những con cá bị mắc cạn; và chúng cũng chỉ chính xác như bản vẽ của một con tàu bị đắm với phần sống tàu gãy gục, có thể tái hiện lại một cách chính xác loài động vật cao quý ấy trong toàn bộ niềm kiêu hãnh nguyên vẹn của thân tàu và cột buồm. Dù loài voi đã từng làm mẫu cho các bức tranh toàn thân của chúng, thì Thủy Quái Leviathan sống động chưa bao giờ thực sự nổi mình trên mặt nước để làm người mẫu vẽ chân dung cả. Con cá voi sống động, trong toàn bộ sự uy nghi và ý nghĩa lớn lao của nó, chỉ có thể được nhìn thấy ngoài khơi sâu thẳm; và khi lênh đênh trên sóng nước, phần thân vĩ đại của nó đều chìm khuất dưới tầm mắt, giống như một chiến hạm vừa được hạ thủy; và khi đã rời khỏi môi trường ấy, việc một người phàm trần có thể nhấc bổng nó lên không trung để giữ lại mọi đường cong và làn sóng uyển chuyển hùng vĩ của nó là điều đời đời bất khả. Và, chưa cần bàn đến sự khác biệt rất dễ đoán về đường cong giữa một chú cá voi con đang bú sữa và một vị Thủy Quái Leviathan theo trường phái Plato đã trưởng thành; thế nhưng, ngay cả trong trường hợp một trong số những chú cá voi con bú sữa ấy được kéo lên boong tàu, thì hình thù kỳ dị, giống như lươn, mềm nhũn và biến đổi khôn lường của nó lúc bấy giờ cũng là thứ mà chính quỷ sứ cũng không tài nào nắm bắt nổi.
Nhưng có lẽ người ta sẽ tưởng tượng rằng từ bộ xương trần trụi của con cá voi mắc cạn, ta có thể thu được những gợi ý chính xác về hình dáng thực sự của nó. Hoàn toàn không phải vậy. Bởi vì một trong những điều kỳ lạ nhất về loài Thủy quái Leviathan này là bộ xương của nó chẳng cung cấp mấy ý tưởng về hình thù tổng thể của nó. Dù bộ xương của Jeremy Bentham – hiện được treo làm giá nến trong thư viện của một trong những người thi hành di chúc cho ông – truyền tải chính xác ý tưởng về một cụ già thực dụng có chân mày rậm cùng tất cả các đặc điểm cá nhân nổi bật khác của Jeremy; thế nhưng không một điều gì tương tự có thể được suy ra từ bất kỳ bộ xương khớp nào của loài thủy quái leviathan. Thực tế, như vị đại danh y Hunter đã nói, bộ xương trần trụi của cá voi có mối quan hệ với con vật được phủ thịt và độn mỡ đầy đủ cũng giống như con côn trùng đối với cái kén bao bọc tròn trịa lấy nó vậy. Đặc điểm kỳ lạ này thể hiện nổi bật ở phần đầu, như sẽ được trình bày ngẫu nhiên ở phần nào đó trong cuốn sách này. Nó cũng được thể hiện vô cùng kỳ thú ở phần vây bên, với những chiếc xương gần như khớp hoàn hảo với xương bàn tay con người, chỉ thiếu mỗi ngón cái. Chiếc vây này có bốn xương ngón tay đều đặn: ngón trỏ, ngón giữa, ngón áp út và ngón út. Nhưng tất cả những ngón này đều nằm vĩnh viễn trong lớp da thịt bao bọc của chúng, giống như các ngón tay của con người nằm trong chiếc bao tay nhân tạo vậy. “Dù loài cá voi có lúc đối xử với chúng ta phũ phàng đến đâu đi nữa,” trùm pha trò Stubb từng nói một ngày nọ, “thì người ta cũng không bao giờ có thể thực sự nói rằng nó chạm vào chúng ta mà không đeo găng tay cả.”
Vì tất cả những lý do đó, dù bạn có nhìn nhận theo cách nào đi chăng nữa, bạn cũng buộc phải kết luận rằng Thủy Quái Leviathan vĩ đại chính là sinh vật duy nhất trên thế giới này phải mãi mãi chịu cảnh không bao giờ được họa lại cho đúng hình dáng. Quả thật, bức chân dung này có thể bắn trúng đích gần hơn bức chân dung khác, nhưng chẳng bức nào có thể bắn trúng với một độ chính xác đáng kể nào. Thế nên chẳng có cách nào trên đời này để tìm ra chính xác hình dáng thực sự của cá voi trông ra sao. Và phương pháp duy nhất giúp bạn có được dẫu chỉ là một khái niệm tạm chấp nhận được về đường nét sinh động của nó, là chính bạn hãy đi săn cá voi; nhưng bằng cách làm đó, bạn sẽ phải đối mặt với rủi ro không nhỏ là bị nó đâm thủng và làm chìm tàu vĩnh viễn. Vì thế, theo tôi, tốt nhất là bạn đừng nên quá kén chọn trong sự tò mò của mình đối với loài Thủy quái Leviathan này.
