Nhân bàn về những bức tranh quái dị vẽ loài cá voi, tôi thực sự bị cám dỗ muốn kể ra đây những câu chuyện còn quái dị hơn nhiều về chúng, vốn được tìm thấy trong một số sách vở, cả cổ lẫn kim, đặc biệt là ở Pliny, Purchas, Hackluyt, Harris, Cuvier, v.v. Nhưng tôi xin gác lại vấn đề đó.

Tôi chỉ biết đến bốn bản phác thảo đã được công bố về loài Cá voi Đinh táng (Sperm Whale) vĩ đại; đó là của Colnett, Huggins, Frederick Cuvier, và Beale. Trong chương trước, Colnett và Cuvier đã được nhắc tới. Bản của Huggins khá hơn của họ nhiều; nhưng vượt trội hơn hẳn, chính là bản của Beale. Tất cả các hình vẽ cá voi này của Beale đều đẹp, ngoại trừ bức ở giữa trong bức tranh vẽ ba con cá voi ở các tư thế khác nhau, nằm ở đầu chương thứ hai của ông. Bức tranh minh họa đầu sách của ông, vẽ những chiếc xuồng tấn công cá voi Đinh táng, dù chắc chắn có thể khiến một số quý ông ngồi phòng khách phải hoài nghi theo kiểu dân sự, nhưng lại vô cùng chính xác và sống động về hiệu ứng chung. Một số hình vẽ cá voi Đinh táng trong sách của J. Ross Browne có phần đường nét khá chính xác; nhưng chúng lại được khắc tạc một cách tồi tệ. Dù sao thì đó cũng không phải lỗi của ông ấy.

Về loài Cá voi Đầu bò (Right Whale), những bức tranh phác thảo tốt nhất nằm trong sách của Scoresby; nhưng chúng được vẽ ở tỷ lệ quá nhỏ để mang lại ấn tượng như mong muốn. Ông chỉ có một bức tranh duy nhất về cảnh săn cá voi, và đây là một thiếu sót đáng tiếc, bởi vì chỉ qua những bức tranh như vậy, khi được thực hiện thực sự tốt, bạn mới có thể thu nhận được một ý niệm đúng đắn nào đó về con cá voi sống đúng như những gì mà các thợ săn thực thụ của chúng nhìn thấy.

Nhưng xét cho cùng, những thể hiện đẹp đẽ nhất, mặc dù về một số chi tiết chưa phải là chính xác nhất, về cá voi và cảnh săn cá voi có thể tìm thấy ở bất cứ đâu, chính là hai bản khắc đồng lớn của Pháp, được thực hiện rất công phu, dựa trên các bức tranh của một họa sĩ tên là Garnery. Lần lượt, chúng miêu tả các cuộc tấn công vào cá voi Đinh táng và cá voi Đầu bò. Trong bức tranh khắc đầu tiên, một con cá voi Đinh táng cao quý được khắc họa với toàn bộ uy quyền dũng mãnh, vừa ngoi lên từ lòng đại dương sâu thẳm ngay dưới chiếc xuồng, mang bồng bềnh trên lưng tàn tích đáng sợ của những tấm ván bị đập nát. Phần mũi xuồng vẫn còn nguyên vẹn một phần, được vẽ ở trạng thái chông chênh ngay trên sống lưng của con quái vật; và đứng ở phần mũi xuồng ấy, chỉ trong một khoảnh khắc vô định duy nhất đó, bạn có thể nhìn thấy một tay chèo, một nửa bị che khuất bởi làn nước sủi bọt trắng xóa do con cá voi phun lên, đang trong tư thế lao mình đi như thể từ trên một vách đá. Động tác của toàn bộ khung cảnh thật tuyệt vời và chân thực đến kỳ lạ. Thùng đựng dây thừng mới vơi một nửa đang bồng bềnh trên làn nước biển trắng xóa; những cây sào bằng gỗ của những chiếc lao bị văng ra đang nhô lên ngụp xuống theo đường chéo; đầu của những thành viên thủy thủ đoàn đang bơi lội rải rác xung quanh con cá voi với những biểu cảm sợ hãi trái ngược nhau; trong khi ở phía xa xa giông bão tối sầm, con tàu đang tiến thẳng về phía hiện trường. Người ta có thể tìm thấy những lỗi nghiêm trọng về mặt giải phẫu của con cá voi này, nhưng hãy cứ bỏ qua điều đó; bởi vì dù có chết tôi cũng chẳng vẽ được một con cá voi nào đẹp đến thế.

Trong bức tranh khắc thứ hai, chiếc xuồng đang tiến sát mạn đầy hàu của một con cá voi Đầu bò lớn đang bơi lội, cuộn mình cái thân hình đen đúa đầy rong rêu trên mặt biển giống như một đống đá lở phủ đầy rêu từ những vách đá Patagonia. Những tia nước nó phun lên thẳng đứng, đầy đặn và đen nhánh như muội than; khiến cho nhìn làn khói ngút ngàn từ cái ống khói ấy, bạn sẽ nghĩ rằng hẳn phải có một bữa tối thịnh soạn đang được nấu nướng ở cái bụng vĩ đại bên dưới. Những loài chim biển đang mổ xắp mấy con cua nhỏ, động vật có vỏ, cùng những món kẹo biển và mì ống khác mà cá voi Đầu bò đôi khi mang trên cái tấm lưng đầy ký sinh độc hại của mình. Và suốt thời gian đó, sinh vật khổng lồ với đôi môi dày đang lao đi qua vùng nước sâu, để lại hàng tấn bọt trắng cuồn cuộn phía sau, và khiến chiếc xuồng nhỏ tròng trành trên những con sóng lớn giống như một chiếc thuyền con bị bắt gặp ngay gần bánh xe chèo của một con tàu hơi nước đại dương. Thế nên, tiền cảnh là một sự hỗn loạn cuồng nộ; nhưng ở hậu cảnh, tạo nên một sự tương phản nghệ thuật tuyệt vời, là mặt biển phẳng lặng như gương, những cánh buồm rũ rượi không được căng của con tàu bất động, cùng khối thân thể trơ lì của một con cá voi đã chết, một pháo đài bị chinh phục, với lá cờ chiến thắng lững lờ buông thõng từ cây sào cắm vào lỗ phun nước của nó.

Họa sĩ Garnery là ai, hay đã từng là ai, tôi không rõ. Nhưng tôi xin lấy mạng sống ra đảm bảo rằng hoặc là ông ta rất rành rẽ về đề tài của mình từ thực tế, hoặc là đã được truyền dạy một cách tuyệt vời bởi một thợ săn cá voi giàu kinh nghiệm nào đó. Người Pháp đúng là những kẻ cừ khôi trong việc vẽ lại các chuyển động. Hãy đi và chiêm ngưỡng tất cả các bức tranh ở châu Âu, thử hỏi bạn có thể tìm thấy ở đâu một phòng trưng bày sự hỗn loạn đang chuyển động sống động và thở được trên vải bạt, như ở căn phòng khải hoàn tại Versailles; nơi người xem phải chật vật lách qua, chen chúc giữa các trận chiến vĩ đại nối tiếp nhau của Pháp; nơi mỗi thanh gươm tựa như một tia chớp của Bắc cực quang, và những vị vua cùng Hoàng đế vũ trang lần lượt lướt qua, giống như một cuộc xung phong của những nhân vật nửa người nửa ngựa đội vương miện? Không hẳn là không xứng đáng có một chỗ trong phòng trưng bày đó, chính là những bức tranh chiến trận trên biển này của Garnery.

Năng khiếu tự nhiên của người Pháp trong việc nắm bắt vẻ đẹp nên thơ của vạn vật dường như được thể hiện một cách kỳ lạ qua những bức tranh và bản khắc mà họ có về cảnh săn cá voi. Dù chỉ có chưa bằng một phần mười kinh nghiệm của nước Anh trong nghề đánh bắt này, và chưa bằng một phần nghìn kinh nghiệm của người Mỹ, họ vẫn cung cấp cho cả hai quốc gia những bản phác thảo hoàn chỉnh duy nhất có khả năng truyền tải đúng tinh thần thực sự của cuộc săn cá voi. Phần lớn các họa sĩ vẽ tranh cá voi người Anh và người Mỹ dường như hoàn toàn thỏa mãn với việc thể hiện những đường nét cơ học của sự vật, chẳng hạn như cái dáng đứng trơ trọi của con cá voi; mà nếu xét về mặt hiệu ứng hình ảnh, thì điều đó cũng tương đương với việc phác thảo đường viền của một Kim tự tháp. Ngay cả Scoresby, một người săn cá voi Đầu bò nổi tiếng đáng kính, sau khi cung cấp cho chúng ta một bức vẽ toàn thân cứng nhắc về con cá voi Greenland, cùng ba hoặc bốn bức tiểu họa tinh xảo về cá kỳ lân và cá heo chuột, lại đãi chúng ta một loạt các bản khắc cổ điển vẽ móc câu, dao chặt và móc sắt; và với sự tỉ mỉ đến mức vi mô của một Leuwenhoeck, ông trưng bày cho một thế giới đang run rẩy kiểm tra chín mươi sáu bản sao y như thật của những tinh thể tuyết Bắc Cực được phóng đại. Tôi không có ý chê bai nhà thám hiểm xuất sắc ấy (tôi kính trọng ông vì ông là một cựu chiến binh), nhưng trong một vấn đề quan trọng như vậy, việc không kiếm được một bản tuyên thệ có tuyên trước một Thẩm phán Hòa bình Greenland cho từng tinh thể tuyết quả thực là một sự sơ suất.

Ngoài những bức tranh khắc tuyệt đẹp của Garnery, còn có hai bức tranh khắc khác của Pháp rất đáng chú ý, do một người ký tên là “H. Durand” thực hiện. Một trong số đó, dù không hoàn toàn phù hợp với mục đích hiện tại của chúng ta, nhưng vẫn đáng được nhắc tới vì những lý do khác. Đó là một khung cảnh buổi trưa tĩnh lặng giữa các hòn đảo ở Thái Bình Dương; một chiếc tàu săn cá voi của Pháp thả neo sát bờ trong một vùng nước lặng, và đang uể oải lấy nước ngọt lên tàu; những cánh buồm thả lỏng của con tàu và những chiếc lá dài của hàng cây cọ ở hậu cảnh đều rũ xuống trong bầu không khí không một bóng gió. Hiệu ứng rất tuyệt vời, khi được xem xét dưới góc độ nó thể hiện những ngư dân kiên cường trong một trong số ít những khung cảnh nghỉ ngơi mang phong cách phương Đông của họ. Bức tranh khắc kia lại là một câu chuyện hoàn toàn khác: con tàu đang dừng buồm ngoài khơi xa và ở ngay giữa trung tâm của thế giới sinh vật khổng lồ, với một con cá voi Đầu bò nằm sát mạn tàu; con tàu (trong lúc đang tiến hành mổ xẻ) nghiêng hẳn về phía con quái vật như thể tiến vào một cầu tàu; và một chiếc xuồng, đang vội vã rời khỏi khung cảnh tấp nập này, chuẩn bị rượt đuổi những con cá voi ở đằng xa. Những cây lao và giáo đâm đã được đặt ngang sẵn sàng sử dụng; ba tay chèo đang dựng cột buồm vào lỗ của nó; trong khi do một đợt sóng nhồi bất ngờ, chiếc thuyền nhỏ chồm lên nửa người khỏi mặt nước, giống như một con ngựa đang lồng lên. Từ trên tàu, làn khói từ sự đọa đạc của con cá voi đang được nấu sôi bốc lên ngút ngút như khói bay trên một ngôi làng của những thợ rèn; và hướng về phía đón gió, một đám mây đen đang kéo lên báo hiệu giông bão và mưa dầm, dường như càng thúc đẩy sự hối hả của đám thủy thủ đang phấn khích.