Vào thứ Ba—ngày sau cuộc gặp với Rushton—Owen ở nhà tiếp tục làm các bản vẽ. Anh vẫn chưa hoàn thành chúng, nhưng chúng đã tiến triển đến mức anh nghĩ mình có thể hoàn tất vào tối thứ Tư sau giờ trà. Phải đến sau bữa sáng thứ Tư anh mới tới chỗ làm, và sự vắng mặt kéo dài của anh càng củng cố thêm suy nghĩ của những người thợ khác rằng anh đã bị sa thải. Niềm tin này càng được củng cố chắc chắn hơn bởi thực tế là Hunter đã cử một thợ mới đến ngôi nhà, bản thân hắn cũng tới vào khoảng bảy giờ kém mười lăm và suýt chút nữa thì bắt quả tang Philpot đang hút thuốc.
Trong bữa sáng, Philpot quay sang nói với Crass, nhắc đến Hunter và lo lắng hỏi:
“Sáng nay tâm trạng lão thế nào hả Bob?”
“Hiền như cục bột,” Crass đáp. “Cậu cứ tưởng ngậm vào miệng thì bơ cũng chẳng thèm tan ấy chứ.”
“Trông có vẻ mãn nguyện với bản thân lắm phải không?” Harlow nói.
“Ừ,” Newman nhận xét. “Lão vừa chào buổi sáng tôi đấy!”
“Tôi cũng thế!” Easton tiếp lời. “Lão bước vào phòng khách rồi bảo, ‘Ồ, anh ở đây à, Easton,’ lão nói thế đấy—cứ như vậy, ra điều thân mật lắm. Thế là tôi đáp, ‘Vâng, thưa sếp.’ ‘Ừ,’ lão bảo, ‘cứ bôi trét cho mau vào, vì chúng ta chẳng có nhiều thời gian cho việc này đâu: đừng tốn nhiều thời gian trét bột bả. Cứ quẹt đại lên rồi cho qua chuyện đi!’”
“Quả nhiên lão trông có vẻ vô cùng hài lòng về điều gì đó,” Harlow nói. “Tôi cứ nghĩ khéo lại có đám tang nào mới nhận: mấy vụ đó thường làm lão thấy phấn chấn.”
“Tôi tin chẳng có gì làm lão thích thú hơn là việc một trận dịch bệnh bùng phát,” Philpot nhận xét. “Đậu mùa, cúm, thổ tả, hay bất cứ thứ gì đại loại thế.”
“Ừ: cậu không nhớ mùa hè năm ngoái lão vui tính thế nào khi có bao nhiêu ca sốt ban đỏ đấy phỏng?” Harlow nhắc lại.
“Đúng vậy,” Crass cười khúc khích đáp. “Tôi nhớ dạo đó chúng ta phải lo tận sáu đám tang cho trẻ con trong vòng một tuần. Lão Khổ Sở đó mừng khôn tả, vì dĩ nhiên vào mùa hè thì mấy việc đóng hòm thường hiếm. Mùa đông mới là vụ gặt của mấy tay mai táng.”
“Nhưng mùa đông năm nay chúng ta chưa nhận được mấy vụ như thế, tính đến lúc này,” Harlow nói.
“Không nhiều bằng mọi khi,” Crass thừa nhận, “nhưng dẫu sao, chúng ta cũng chẳng thể phàn nàn: từ đầu tháng Mười đến giờ, tuần nào cũng có ít nhất một đám. Thế cũng khá lắm rồi chứ bộ.”
Crass rất hào hứng với mảng mai táng trong công việc kinh doanh của công ty Rushton & Co. Anh ta luôn nhận việc đánh bóng hoặc sơn dầu quan tài, phụ giúp khiêng về nhà và “đặt” người chết vào hòm, ngoài ra còn đóng vai trò là một trong những người khiêng tang trong đám tang. Công việc này được trả lương cao hơn so với việc sơn.
“Nhưng tôi không nghĩ lần này có vụ mai táng nào đâu,” Crass nói thêm sau một thoáng im lặng. “Tôi nghĩ lão vui là vì mừng vì cuối cùng đã tống khứ được Owen, nếu cậu hỏi tôi đấy.”
“Biết đâu chuyện đó cũng góp phần,” Harlow nói. “Nhưng dẫu vậy, tôi không cho đó là cách đối xử phải phép với người ta—cách đẩy một người vào đường cùng chỉ vì lỡ có điều bất mãn với họ.”
“Tôi thấy thế đúng là khốn nạn hết chỗ nói!” Philpot kêu lên. “Owen là thằng cha lúc nào cũng sẵn sàng giúp đỡ người khác, lại rành việc, dẫu thỉnh thoảng lão ta cũng hơi phiền phức thật, tôi phải công nhận, nhất là khi hắn bắt đầu giảng giải về chủ nghĩa Xã hội.”
“Chắc lão Khổ Sở không nói gì về cậu ta sáng nay chứ?” Easton gặng hỏi.
“Không,” Crass đáp, rồi nói thêm: “Tôi chỉ mong Owen không nghĩ là tôi từng nói xấu gì cậu ta. Đêm hôm đó, sau khi Nimrod đi rồi, cậu ta nhìn tôi bằng ánh mắt rất kỳ lạ. Owen chẳng cần phải nghĩ quẩn về TÔI như thế làm gì, bởi tôi là kiểu người thế này—nếu chẳng thể giúp gì cho ai, thì tôi thề chẳng bao giờ hại họ!”
Nghe vậy, vài người lén lút trao nhau những ánh mắt đầy ẩn ý, và Harlow bắt đầu mỉm cười, nhưng chẳng ai nói gì cả.
Philpot nhận ra người thợ mới vẫn chưa tự rót trà, bèn nhắc Bert chú ý điều đó, và cậu bé liền rót đầy một cốc nước trà của Owen đưa sang cho người mới đến.
Những phỏng đoán của họ về nguyên nhân khiến Hunter vui vẻ đều sai bét. Như độc giả đã biết, Owen hoàn toàn chưa bị sa thải, và chẳng có ai chết cả. Lý do thực sự là sau khi quyết định tuyển thêm người, Hunter đã chẳng gặp chút khó khăn nào trong việc tìm được người chịu mức lương thấp như Newman đang nhận, bởi có quá nhiều kẻ đang thất nghiệp. Cho tới lúc đó, mức lương thông thường tại Mugsborough là bảy xu một giờ cho thợ sơn lành nghề. Độc giả hẳn còn nhớ Newman đã đồng ý nhận việc với mức sáu xu rưỡi. Cho đến nay, chưa một người thợ nào khác biết rằng Newman đang làm việc dưới mức lương chung: anh ta chẳng nói với ai vì không chắc mình có phải là người duy nhất hay không. Người thợ được Hunter tuyển vào sáng hôm đó cũng tự nhủ sẽ giữ kín chuyện mức lương mình sẽ nhận cho đến khi tìm hiểu xem những người khác được trả bao nhiêu.
Ngay trước tám giờ rưỡi, Owen tới và lập tức bị chất vấn đủ điều về những gì đã diễn ra ở văn phòng. Crass lắng nghe câu chuyện của Owen với vẻ bực bội khó giấu, nhưng phần lớn những người khác thì thực lòng thấy vui mừng.
“Nhưng thế mà lại là cách ăn nói với người khác đấy!” Harlow nhận xét, khi nhắc lại thái độ của Hunter vào tối thứ Hai trước đó.
“Các cậu biết đấy, tôi tính nếu lão Khổ Sở mà mọc thêm bốn chân thì chắc chắn sẽ thành một con heo xuất sắc,” Philpot trang trọng nói, “và cậu chẳng thể trông đợi gì ở loài heo ngoài tiếng ếc oét.”
Buổi sáng hôm đó, khi Easton và Owen đang làm việc cùng nhau trong phòng khách, anh thợ kia liền cất lời:
“Tôi có nói với anh là tôi đang muốn cho thuê một căn phòng không, Frank?”
“Rồi, hình như cậu có nhắc.”
“Ừ, tôi vừa cho Slyme thuê rồi. Tôi thấy cậu ta có vẻ là một người khá tử tế, anh thấy sao?”
“Ừ, chắc là vậy,” Owen ngập ngừng đáp. “Tôi chẳng có điều gì để phàn nàn về cậu ta cả.”
“Dĩ nhiên, nếu kham nổi thì chúng tôi vẫn muốn ở nguyên căn nhà hơn, nhưng dạo này công việc khan hiếm quá. Tôi vừa tính toán kỹ xem mức thu nhập trung bình của mình trong mười hai tháng qua là bao nhiêu, và anh đoán xem mỗi tuần tôi kiếm được bao nhiêu?”
“Chúa mới biết được,” Owen nói. “Bao nhiêu thế?”
“Khoảng mười tám shilling.”
“Thế nên anh thấy đấy, chúng tôi buộc phải tìm cách xoay sở,” Easton tiếp lời; “và tôi cho rằng chúng tôi thật may mắn khi kiếm được một người đứng đắn như Slyme, vừa ngoan đạo lại không giọt rượu chè nào, anh biết đấy. Không phải vậy sao?”
“Ừ, chắc là anh may mắn thật,” Owen nói; dẫu anh vô cùng ghét Slyme, nhưng anh chẳng có bằng chứng cụ thể nào chống lại hắn.
Họ làm việc trong im lặng một lúc lâu, rồi Owen cất giọng:
“Vào thời điểm này, có hàng ngàn người đang khốn khổ đến mức nếu so với họ, CHÚNG TA ĐÃ LÀ NGƯỜI GIÀU. Nỗi thống khổ của họ lớn đến nỗi so với họ, chúng ta có thể coi là đang sống trong nhung lụa. Anh biết điều đó chứ?”
“Ừ, điều đó đúng quá rồi, anh bạn. Thực sự chúng ta nên vô cùng biết ơn: chúng ta phải tự coi mình là may mắn khi có được một công việc trong nhà thế này trong khi ngoài kia có biết bao kẻ đang lang thang chẳng có việc gì làm.”
“Đúng thế,” Owen nói: “chúng ta thật may mắn! Dù chúng ta đang chìm trong cảnh nghèo đói khốn cùng, thê thảm, chúng ta vẫn phải tự thấy mình may mắn vì thực tế chưa đến mức chết đói.”
Owen đang sơn cánh cửa; Easton thì làm phần chân tường. Công việc này không gây ra tiếng động, nên họ có thể trò chuyện mà không gặp chút khó khăn nào.
“Anh có nghĩ là chúng ta đúng khi nhẫn nhục chấp nhận sống hết phần đời còn lại trong những điều kiện như thế này không?”
“Không; dĩ nhiên là không rồi,” Easton đáp; “nhưng rồi mọi chuyện chắc chắn sẽ khá hơn thôi. Công việc đâu phải lúc nào cũng tệ hại như bây giờ. Cậu thừa nhớ như tôi rằng chỉ cách đây vài năm thôi, việc nhiều đến mức chúng ta phải làm quắt cả mười bốn, mười sáu tiếng một ngày. Đến cuối tuần, tôi mệt mỏi rã rời đến mức phải nằm lỳ trên giường gần như cả ngày Chủ nhật.”
“Nhưng anh không nghĩ rằng việc này rất đáng để thử tìm hiểu xem liệu có thể sắp xếp mọi thứ sao cho chúng ta được sống như những con người văn minh, thay vì cứ phải làm việc đến kiệt sức hoặc chết đói hay sao?”
“Tôi chẳng thấy chúng ta có thể thay đổi được gì cả,” Easton đáp. “Vào lúc này, theo những gì tôi nghe được, việc làm ở đâu cũng khan hiếm. Chúng ta đâu thể TỰ TẠO RA việc làm, phải không?”
“Cậu nghĩ vậy sao, rằng thời cuộc trên thế giới này cũng giống như gió hay thời tiết—hoàn toàn nằm ngoài tầm kiểm soát của chúng ta? Và rằng nếu chúng tồi tệ thì chúng ta chẳng thể làm gì khác ngoài việc ngồi ì một chỗ và chờ cho chúng tự khá lên ư?”
“Thì đấy, tôi không hiểu chúng ta có thể xoay xở kiểu gì. Nếu những kẻ có tiền không chịu chi tiền ra, thì hạng người như tôi với cậu đâu thể ép họ được, đúng không?”
Owen nhìn Easton đầy vẻ dò xét.
“Tôi đoán hiện giờ anh khoảng hai mươi sáu tuổi,” anh nói. “Điều đó có nghĩa là anh còn khoảng ba mươi năm nữa để sống. Dĩ nhiên, nếu anh được ăn mặc đàng hoàng và không phải làm việc quá số giờ hợp lý mỗi ngày, chẳng có lý do tự nhiên nào ngăn cản anh sống thêm năm mươi hay sáu mươi năm nữa cả; nhưng cứ cho là ba mươi năm đi. Ý anh là anh có thể thản nhiên đối mặt với viễn cảnh sống thêm ba mươi năm nữa trong những điều kiện như chúng ta đang phải chịu đựng lúc này sao?”
Easton không đáp lời.
“Nếu anh phạm phải một tội nghiêm trọng nào đó và tuần tới bị kết án mười năm tù khổ sai, có lẽ anh sẽ thấy số phận của mình thật đáng thương hại: thế mà anh lại tỏ ra hoàn toàn vui vẻ chấp nhận một bản án khác—đó là anh sẽ chết yểu sau khi đã làm việc quần quật thêm ba mươi năm nữa.”
Easton tiếp tục cặm cụi sơn phần chân tường.
“Khi không có việc làm,” Owen nói tiếp, vừa nhúng thêm một chổi sơn vừa bắt đầu tô vẽ lên một tấm pa-nô phía dưới của cánh cửa, “khi không có việc làm, anh sẽ hoặc là chết đói, hoặc ngập trong nợ nần. Khi—như lúc này—có chút việc làm, anh sẽ sống trong cảnh nửa đói nửa no. Khi thời buổi rơi vào cái gọi là ‘tốt đẹp’, anh sẽ làm việc mười hai hoặc mười bốn tiếng một ngày và—nếu MAY MẮN LẮM—thỉnh thoảng làm suốt cả đêm. Số tiền kiếm thêm lúc đó sẽ dùng để trả nợ nhằm có thể tiếp tục vay mượn khi hết việc.”
Easton trét một ít bột bả vào khe nứt ở chân tường.
“Hậu quả của lối sống này là anh sẽ chết sớm hơn tuổi thọ tự nhiên ít nhất là hai mươi năm, hoặc nếu anh có một thể chất cực kỳ trâu bò và vẫn sống tiếp sau khi không còn khả năng lao động, anh sẽ bị tống vào một thứ nhà tù và bị đối xử như một tên tội phạm trong suốt phần đời còn lại.”
Sau khi đã xử lý xong các vết nứt, Easton tiếp tục công việc sơn chân tường.
“Nếu có đề xuất ban hành một điều luật buộc tất cả lao động nam nữ phải bị xử tử—bằng cách làm ngạt, treo cổ, đầu độc, hoặc đưa vào phòng khí ngạt—ngay khi họ bước sang tuổi năm mươi, chắc chắn một điều là anh sẽ hùa vào làn sóng phản đối sục sôi ngay sau đó. Thế mà anh lại nhẫn nhục chịu đựng cảnh đời mình bị rút ngắn bởi nạn đói ăn từ từ, làm việc quá sức, thiếu giày dép và quần áo tử tế, lại thường xuyên phải lê thân đi làm ngay cả khi đang ốm nặng đến mức lẽ ra phải nằm giường bệnh để được chăm sóc y tế.”
Easton không đáp: anh biết tất cả những điều đó đều là sự thật, nhưng anh cũng mang đầy sự sĩ diện hão—thứ tâm lý luôn thôi thúc chúng ta che giấu sự nghèo khó và giả vờ rằng mình khá giả hơn thực tế rất nhiều. Lúc đó anh đang đi đôi giày cũ mà Ruth mua cho, nhưng anh từng bảo với Harlow—khi người này vô tình buông lời nhận xét về chúng—rằng anh đã có chúng từ nhiều năm trước và chỉ để dành đi vào dịp quan trọng. Anh cảm thấy vô cùng bực bội khi nghe những lời đối phương nói, và Owen nhận ra điều đó, nhưng anh vẫn tiếp tục:
“Trừ khi hệ thống hiện tại bị thay đổi, đó là tất cả những gì chúng ta có thể trông chờ; thế mà anh lại là một trong những kẻ bảo vệ hệ thống hiện tại—chính anh đang góp phần duy trì nó!”
“Tôi góp phần duy trì nó hồi nào?” Easton hậm hực vặn lại.
“Bằng cách không chịu tìm hiểu cách chấm dứt nó—bằng cách không giúp đỡ những kẻ đang nỗ lực mang lại một trật tự xã hội tốt đẹp hơn. Ngay cả khi anh thờ ơ với chính số phận của mình—như cách anh đang thể hiện—anh cũng không có quyền tỏ ra thờ ơ với số phận của đứa trẻ mà sự tồn tại của nó trên cõi đời này là trách nhiệm của anh. Bất cứ kẻ nào không chung tay tạo dựng một tương lai tốt đẹp hơn thì đều đang góp phần duy trì sự khốn cùng hiện tại, và do đó, chính là kẻ thù của những đứa con mình. Chẳng có cái gọi là đứng trung lập: chúng ta hoặc là giúp đỡ, hoặc là cản trở.”
Khi Owen mở hé cánh cửa để sơn phần viền mép, Bert bước đến hành lang.
“Tránh ra!” cậu bé kêu lên, “Lão Khổ Sở đang đi tới rồi. Lão sắp tới nơi đây này.”
Hiếm khi nào Easton lại cảm thấy vui mừng khi nghe tin Nimrod sắp đến, nhưng lần này anh đón nhận lời cảnh báo của Bert bằng một tiếng thở phào nhẹ nhõm.
“Này anh,” cậu bé thì thầm với Owen, “nếu vụ đó thành sự thật—ý cháu là nếu chú nhận được thầu căn phòng này—chú có cho cháu làm cùng không?”
“Được chứ, được chứ, cậu nhóc,” Owen đáp, rồi Bert liền chạy đi cảnh báo những người khác.
Không hề hay biết mình đã bị phát hiện, Nimrod lén lút lẻn vào nhà và bắt đầu lặng lẽ bò lê la từ phòng này sang phòng khác, ngó nghiêng ở các góc khuất, dòm qua các khe cửa và nhòm qua lỗ khóa. Hắn vô cùng mãn nguyện khi thấy ai nấy đều đang cắm cổ làm việc cực lực, nhưng khi bước vào phòng của Newman, Misery lại không thấy hài lòng với tiến độ đạt được kể từ lần ghé thăm trước. Thực tế là sáng nay Newman lại trót quên mất bản thân. Anh ta đã chăm chút cho công việc một chút, làm cho hẳn hoi đàng hoàng thay vì qua quýt và làm ẩu như thường lệ. Kết quả là lượng việc anh ta làm được chưa đủ.
“Này Newman, kiểu làm việc thế này là không thể chấp nhận được đâu đấy!” Nimrod tru tréo lên. “Anh phải làm xong nhiều hơn thế này chứ, bằng không thì đừng mong làm việc được với tôi! Nếu không chịu di chuyển nhanh tay lên một chút thì tôi đành phải kiếm người khác thay thế thôi. Anh đãì ạch ở cái phòng này từ bảy giờ sáng nay mà bây giờ thì gần đến giờ bén mảng ra ngoài rồi đấy!”
Newman lẩm bẩm điều gì đó về việc sắp làm xong rồi, và Hunter liền bước lên tầng lác tiếp theo—khu vực gác mái, nơi gã thợ nghèo Sawkins đang làm việc. Harlow đã được điều đi chỗ khác để làm những phần việc tốt hơn, thế nên Sawkins giờ chỉ làm một mình. Gã đang cắm cổ cày cuốc như một vị dũng tướng và đã hoàn thành được một đống việc. Gã không chỉ sơn xong các khung cửa sổ mà còn sơn lẹm cả vào một phần lớn mặt kính, và khi làm phần chân tường, gã quẹt luôn cả vào một phần sàn nhà, lúc thì lẹm vào một inch, lúc thì nửa inch.
Lớp sơn có màu nâu xám sẫm và bề mặt của những cánh cửa mới sơn trông chẳng khác gì vải nhung kẻ, từ các góc dưới của hầu hết các tấm pa-nô đều có những giọt sơn lớn đang rỏ xuống, cứ như thể những cánh cửa đang khóc thương cho tình trạng suy đồi của nghệ thuật trang trí vậy. Nhưng những giọt nước mắt ấy chẳng hề khơi gợi chút lòng thương xót nào trong lồng ngực của lão Khổ Sở: bề mặt giống vải nhung kẻ của bức tường cũng chẳng làm hắn thấy gai người khó chịu. Hắn chẳng hề nhận ra điều đó. Hắn chỉ thấy rằng có Rất Nhiều Việc Đã Được Hoàn Thành và tâm hồn hắn tràn ngập niềm hân hoan khi nghĩ đến việc kẻ đã làm nên ngần ấy việc chỉ được trả năm xu một giờ. Dù vậy, đời nào hắn lại để cho Sawkins biết rằng hắn hài lòng với tiến độ đó, thế nên hắn lạnh lùng lên tiếng:
“Tôi không muốn cậu cứ kè kè ì ra mãi ở cái xó này đâu đấy, Sawkins. Cứ quẹt đại đi cho xong chuyện rồi xéo khỏi đây nhanh chân lên.”
“Vâng, thưa sếp,” Sawkins đáp, đưa tay lau mồ hôi trên trán khi lão Khổ Sở bắt đầu lủi thủi bò xuống cầu thang.
“Thế Harlow biến đi đâu mất tiêu rồi?” hắn quát hỏi Philpot. “Lúc tôi vừa bước lên chẳng thấy mặt đâu cả.”
“Dạ thưa sếp, cậu ấy xuống nhà dưới, ra phía sau rồi ạ,” Joe đáp, vừa hất ngón cái qua vai vừa nháy mắt ra hiệu với Hunter. “Cậu ấy quay lên ngay bây giờ thôi.” Và quả nhiên đúng lúc đó Harlow đang bước trở lên lầu.
“Này, chúng ta không thể dung túng cho kiểu lười biếng này trong giờ làm việc được đâu đấy.” Hunter gầm lên. “Có thừa thời gian cho mấy việc đó vào giờ nghỉ trưa chứ bộ!”
Nimrod lúc này đi xuống phòng khách—nơi Easton và Owen đang sơn. Hắn đứng đó trầm ngâm suy nghĩ một hồi lâu, trong đầu âm thầm so sánh khối lượng công việc mà hai người thợ này làm được trong căn phòng so với đống việc mà Sawkins đã làm ở gác mái. Bản thân Misery vốn không phải là thợ sơn; hắn là thợ mộc, và hắn chẳng mảy may bận tâm đến sự khác biệt về chất lượng công việc: với hắn thì cái nào cũng như cái nào: thảy đều là sơn phết bình thường cả.
“Tôi tin là chúng ta sẽ có lợi hơn rất nhiều,” hắn thầm nghĩ, “nếu kiếm được thêm vài tay hạng nhẹ như Sawkins.” Và với tâm trí ngập tràn suy nghĩ đó, chẳng mấy chốc hắn lại lén lút lẻn ra khỏi ngôi nhà.