Mặc dù Owen, Easton, Crass cùng một vài người khác may mắn kiếm được chút ít việc làm trong vài tháng qua, phần lớn những người thợ bạn đồng nghiệp của họ vẫn hoàn toàn thất nghiệp trong hầu hết thời gian ấy. Trong khi đó, những doanh nhân thực tế và những kẻ tự nhận là môn đồ của Đấng Christ — lũ lợm lược và đạo đức giả, những kẻ ngoài miệng thì xưng tụng rằng mọi người đều là anh châm em ruột và Chúa là Cha — vẫn tiếp tục diễn cái trò hề quen gọi là “Giải quyết” nỗi khốn cùng đang vây bủa họ tứ phía. Chúng tiếp tục tổ chức các buổi chợ trời, bán đồ cũ, rồi phân phát những bộ quần áo, giày dép cũ rách cùng thức ăn thừa và súp thối cho những kẻ khốn khổ nào sẵn sàng hạ mình đi xin xỏ. Cái Ủy ban Cứu trợ tuyệt đẹp ấy cũng đang hoạt động hết công suất; hơn một ngàn anh em đã đăng ký tên trong sổ sách của nó. Trong số này — sau khi đã điều tra kỹ lưỡng — ủy ban phát hiện ra có không dưới sáu trăm bảy mươi mỉa mai được công nhận là xứng đáng được phép làm việc để kiếm sống. Ủy ban có lẽ đã ban cho sáu trăm bảy mươi hai con người ấy thứ giấy phép cần thiết, ngặt một nỗi họ lại bị vướng víu đôi chút bởi thực tế là quỹ trong tay chỉ đủ để thuê chừng ấy người làm việc trong khoảng ba ngày. Tuy nhiên, bằng cách áp dụng sách lược trì hoãn, kéo dài và lẩn tránh khôn khéo, ủy ban vẫn xoay xở tạo được ấn tượng rằng họ đang Giải quyết Vấn đề.
Nếu không vì một mưu mẹo tinh vi do anh em Rushton sáng chế ra, hẳn đã có một số lượng lớn hơn nhiều những người khốn cùng đăng ký được tên mình vào danh sách thất nghiệp tại văn phòng ủy ban. Những năm trước, thói quen cũ là phát một tờ đơn xin cứu trợ gọi là “Giấy Hồ sơ” cho bất kỳ ai hỏi xin, rồi người đó sẽ tự điền vào và mang trả lại. Tại một cuộc họp kín của Ủy ban, Rushton liền đề xuất — giữa những tiếng cười vang và những tràng pháo tay tán thưởng, bởi đó quả là một trò cười vô cùng thú vị — một phương thức mới mẻ và hay ho hơn, được tính toán kỹ lưỡng nhằm kìm hãm số lượng người đến xin việc. Kết quả của sự cải tiến này là chẳng còn tờ đơn nào được phát ra nữa, thay vào đó, những kẻ tìm việc được gọi vào phòng làm việc từng người một, rồi bị một tên nhân viên tập sự tra vấn tựa như cách một vị thẩm phán khảo cung tội phạm theo kiểu Pháp, còn gã nhân viên thì cứ thế điền vào tờ đơn tùy theo câu trả lời của kẻ khốn khổ.
“Tên anh là gì?”
“Anh ở đâu?”
“Anh sống ở đó bao lâu rồi?”
“Trước khi đến đó, anh ở đâu?”
“Anh đã sống ở nơi đó bao lâu?”
“Tại sao anh chuyển đi?”
“Lúc rời đi, anh có còn nợ tiền thuê nhà không?”
“Địa chỉ trước đây của anh là gì?”
“Anh bao nhiêu tuổi? Sinh nhật gần đây nhất của anh là khi nào?”
“Nghề nghiệp, công việc hoặc sinh kế của anh là gì?”
“Anh đã kết hôn, độc thân, góa vợ hay thế nào?”
“Anh có mấy đứa con? Mấy đứa con trai? Mấy đứa con gái? Chúng có đi làm không? Chúng kiếm được bao nhiêu?”
“Anh đang ở loại nhà nào? Có mấy phòng?”
“Anh còn nợ bao nhiêu tiền nhà?”
“Chủ thuê cuối cùng của anh là ai? Tên đốc công là gì? Anh làm việc ở đó bao lâu? Làm loại công việc gì? Tại sao lại nghỉ việc?”
“Năm năm qua anh đã làm những gì? Làm loại công việc gì, mỗi ngày mấy tiếng? Lương lộc ra sao?”
“Hãy khai rõ họ tên và địa chỉ của tất cả các ông chủ mà anh từng làm việc cùng trong năm năm qua, kèm theo lý do vì sao anh rời bỏ họ.”
“Hãy kể tên tất cả các đốc công mà anh từng chịu sự quản lý trong năm năm qua.”
“Vợ anh có kiếm được đồng nào không? Bao nhiêu?”
“Anh có nhận được khoản tiền nào từ Câu lạc bộ, Hội đoàn, từ Tổ chức từ thiện nào, hay từ bất kỳ nguồn nào khác không?”
“Anh đã từng nhận tiền cứu tế cho người nghèo bao giờ chưa?”
“Anh đã từng làm việc cho Ủy ban Cứu trợ lần nào trước đây chưa?”
“Anh có từng làm bất kỳ công việc nào khác ngoài những việc đã nêu không? Anh nghĩ mình có phù hợp với loại công việc khác không?”
“Anh có giấy giới thiệu không?” và cứ thế la liệt đủ điều.
Khi kẻ tội đồ đã trả lời hết thảy các câu hỏi, và khi mọi câu trả lời của hắn đã được ghi chép lại đầy đủ, hắn được thông báo rằng một thành viên của Ủy ban, hoặc một Sĩ quan có thẩm quyền, hay một Người nào đó sẽ đến tận nhà thăm hỏi và điều tra về hắn; sau đó, vị Sĩ quan có thẩm quyền hoặc Người kia sẽ làm báo cáo trình lên Ủy ban để họ xem xét trong kỳ họp tiếp theo.
Vì mỗi màn tra khảo ấy ngốn mất chừng nửa tiếng đồng hồ, chưa kể khoảng thời gian kẻ ấy phải mòn mỏi chờ đợi, thế nên ai nấy đều thấy rằng để làm phương tiện kìm hãm số lượng người thất nghiệp đăng ký thì sáng kiến này tỏ ra vô cùng hiệu quả.
Khi Rushton đưa ra quy định mới này, nó đã được thông qua với sự đồng thuận tuyệt đối, chỉ có Bác sĩ Weakling là người duy nhất phản đối; nhưng tất nhiên — như lời anh em Grinder nhận xét — lão ta lúc nào chả chống lại mọi đề xuất khôn ngoan. Grinder nói thêm rằng dẫu sao thì cũng có một niềm an ủi là họ sẽ chẳng phải bực mình vì lão ta lâu nữa; ngày mồng một tháng Mười Một sắp đến rồi, và nếu hắn — Grinder — mà còn hiểu biết chút gì về tầng lớp lao động thì bọn họ chắc chắn sẽ tống cổ Weakling ra khỏi cửa ngay khi có cơ hội.
Vài ngày sau, kết quả của cuộc bầu cử hội đồng thành phố đã minh chứng cho những lời tiên đoán của anh em Grinder, bởi các cử tri lao động trong khu vực của Bác sĩ Weakling quả thực đã tống cổ lão ta đi không thương tiếc; thế nhưng Rushton, Didlum, Grinder cùng vài thành viên khác trong nhóm lại thắng cử vang dội với số phiếu áp đảo hơn hẳn.
Ông Dauber, thuộc hãng Dauber và Botchit, đã sớm đắc cử chức Giám quản Người nghèo.
Suốt thời gian đó, Hunter — kẻ trông ngày càng phờ phạc và thảm hại khi những tuần lễ ảm đạm cứ thế trôi qua — vẫn bận rộn suốt ngày để giám sát công việc đang thi công và tất bật chạy ngược chạy xuôi tìm kiếm thêm việc mới. Gần như đêm nào hắn cũng nán lại văn phòng đến tận khuya, cắm cúi nghiên cứu bản vẽ kỹ thuật và lập các bảng dự toán. Cảnh sát đã quá quen với việc nhìn thấy ánh đèn trong văn phòng nên thường thì họ chẳng mảy may để ý; thế nhưng vào một đêm thứ Năm — đúng một tuần sau cuộc cãi vã giữa Owen và Rushton về đứa bé — viên cảnh sát tuần tra khu vực nhận thấy ánh đèn ở đó sáng muộn hơn hẳn mọi khi. Ban đầu anh ta không lấy làm bận tâm cho lắm, nhưng khi đêm dần chuyển về sáng mà ngọn đèn vẫn cứ sáng trưng, sự tò mò trong anh ta bắt đầu nổi lên.
Anh ta gõ cửa, nhưng chẳng có tiếng đáp lại, và không một âm thanh nào phá vỡ sự tĩnh lặng như tờ đang ngự trị bên trong. Cửa khóa, nhưng anh ta không tài nào biết được nó đã được khép từ bên trong hay bên ngoài, bởi nó dùng loại khóa chốt lò xo. Cửa sổ văn phòng ở sát mặt đất, nhưng người ngoài không thể nhìn vào trong vì mặt sau của kính đã được sơn kín.
Viên cảnh sát nghĩ rằng lời giải thích hợp lý nhất cho điều bí ẩn này là kẻ nào đó đã lui tới đây từ đầu buổi tối nhưng lại quên tắt đèn lúc ra về; chứ đời nào trộm cắp hay kẻ bất hảo nào lại dại dột bật đèn gas để vạch áo cho người xem lưng.
Anh ta ghi chép lại sự việc vào sổ tay và toan tiếp tục đi tuần thì vừa lúc gặp viên thanh tra đi tới. Viên thanh tra đồng tình rằng phỏng đoán của cảnh sát có lẽ là chính xác, và họ chuẩn bị rời đi thì thanh tra chợt nhận thấy một đốm sáng nhỏ chiếu qua phần phía dưới của tấm kính đã sơn, nơi có một nhúm sơn nhỏ đã bị cạo hoặc bong tróc khỏi mặt kính. Ông quỳ sụp xuống và phát hiện ra mình có thể nhìn thấu vào bên trong văn phòng; vừa dòm qua một cái, ông liền thốt lên một tiếng khẽ đầy kinh ngạc. Khi ông nhường chỗ để viên cấp dưới nhìn vào lượt mình, viên cảnh sát phải chật vật lắm mới phân biệt được bóng dáng một người đàn ông đang nằm sấp trên sàn nhà.
Viên cảnh sát vạm vỡ dễ dàng phá tung được cửa văn phòng: chỉ một cú húc vai duy nhất đã giật phăng nó khỏi bản lề, và khi cánh cửa bật mở, ổ khóa liền rơi tõm xuống một vũng máu lênh láng đọng lại ngay trước ngưỡng cửa, tuôn ra từ chỗ Hunter đang nằm ngửa, hai tay dang rộng và cổ gần như đứt lìa khỏi thân thể. Nằm trên sàn, ngay sát bàn tay phải của hắn, là một lưỡi dao cạo đang mở. Một chiếc ghế bị lật ngã nằm chỏng chơ trên sàn cạnh chiếc bàn làm việc quen thuộc của hắn, bản thân chiếc bàn thì ngập ngụa giấy tờ và đẫm máu.
Trong những ngày tiếp theo, Crass lại tiếp quản vai trò mà hắn từng đảm nhiệm khi Hunter ngã bệnh vào mùa hè, đứng ra lo liệu công việc và dốc sức làm mọi thứ để lấp vào chỗ trống của kẻ đã khuất, dẫu cho — như hắn đã thì thầm với vài kẻ cạ cứng tại quán rượu Cricketers — hắn chẳng có ý định để cho Rushton trèo lên cưỡi cổ mình như cách hắn đã đối xử với Hunter. Một trong những việc đầu tiên hắn phải làm — vào buổi sáng sau ngày phát hiện ra thi thể — là đi cùng ông Rushton tới khảo sát một ngôi nhà sắp nhận thầu để lập dự toán. Chính bản dự toán này là thứ mà tối hôm trước Hunter đã vắt óc định hoàn thành ở văn phòng, bởi họ tìm thấy đống giấy tờ trên bàn hắn chi chít những con số và chữ viết liên quan đến công việc đó. Những trang giấy này đã củng cố cho phán quyết sau đó của bồi thẩm đoàn tử thi rằng Hunter đã tự sát trong một cơn rối loạn tâm thần tạm thời, bởi chúng toàn là những nét nghuệch ngoạc vô nghĩa, chữ nghĩa viết sai chính tả và chẳng có chút liên hệ logic nào với nhau. Có một phép tính mà rõ ràng hắn đã cố gắng làm đi làm lại cho đúng, nhưng lần nào ra kết quả cũng sai theo một kiểu khác nhau. Việc hắn giữ lưỡi dao cạo trong người dường như chứng tỏ hành vi này đã được trù tính từ trước, nhưng điều này đã được giải thích thỏa đáng tại cuộc điều tra thông qua lời khai của người cuối cùng nhìn thấy hắn còn sống — một thợ cắt tóc, người này cho biết Hunter đã gửi hắn mài lưỡi dao cạo từ vài ngày trước và vừa đến lấy về vào buổi tối xảy ra bi kịch. Hắn đã mài lưỡi dao đó cho ông Hunter mấy bận trước đây rồi.
Crass đứng ra lo liệu mọi thứ cho đám tang. Nhân dịp này, hắn sắm một chiếc quần đen cũ mới tinh mua lại ở một tiệm bán đồ si, đồng thời vứt xẻ luôn chiếc mũ phớt lụa vành cụp của mình — vốn đã khá sờn — để thay bằng chiếc mũ cao bồi của Hunter mà hắn vớ được trong văn phòng rồi chiếm đoạt thẳng tay chẳng chút đắn đo hay áy náy. Chiếc mũ hơi rộng so với đầu hắn, nhưng hắn bèn nhét thêm mấy dải giấy gấp mép vào bên trong lớp lót bằng da. Crass tỏ ra vô cùng hãnh diện khi bước đi ở vị trí của Hunter ngay đầu đoàn đưa tang, cố gắng ra điều nghiêm trang, nhưng khóe môi lại phảng phất một nụ cười nửa miệng trên bộ mặt phì nộn, tái nhợt và nhợt nhạt không một chút sắc hồng, ngoại trừ một nốt mụn tấy đỏ cỡ bằng đồng ba xu ngay cằm gần môi dưới. Nốt mụn ấy đã bám trụ ở đó từ rất lâu rồi. Ban đầu — theo như hắn nhớ mang máng — nó chỉ là một nốt mụn trứng cá nhỏ xíu, nhưng rồi ngày càng phình to và có vẻ giống như bệnh ghẻ lở. Crass quy tội cho cái lạnh đã “ngấm vào nó từ mùa đông năm ngoái” khiến nó cứ dai dẳng mãi không khỏi. Điều kỳ lạ là bình thường hắn vẫn rất biết cách chăm sóc bản thân khi trời lạnh: hắn luôn quàng chiếc khăn ấm trước kia vốn là của một cụ bà đã qua đời vì bệnh ung thư. Dù vậy, Crass chẳng buồn bận tâm lắm đến vết thương nhỏ này; thỉnh thoảng hắn chỉ bôi lên đó một chút thuốc mỡ kẽm và chắc mẩm rồi nó cũng sẽ tự lành theo thời gian.