Ngôi nhà có tên là “Hang Động”. Đây là một tòa nhà ba tầng kiểu cũ khá lớn, nằm trên mảnh đất rộng khoảng một mẫu Anh, cách thị trấn Mugsborough chừng một dặm về phía ngoại ô. Ngôi nhà nằm thụt lùi vào trong cách con đường chính gần hai trăm thước, đi vào bằng một con đường nhỏ hoặc lối đi tắt với hai bên là hàng rào cây táo gai và bụi mâm xôi. Nơi này đã bỏ hoang nhiều năm nay, và giờ đang được hãng thầu xây dựng và trang trí Rushton & Co. sửa sang, cải tạo cho chủ nhân mới.
Tổng cộng có khoảng hai mươi lăm công nhân đang làm việc tại đây, gồm thợ mộc, thợ ống nước, thợ trát vữa, thợ nề và thợ sơn, bên cạnh vài lao động phổ thông. Những sàn nhà mục nát đang được thay mới, còn ở trên lầu, hai căn phòng được đập thông thành một bằng cách phá bỏ bức tường ngăn và thay bằng một dầm sắt. Một vài khung cửa sổ cùng cánh cửa đã mục nát đến mức phải thay mới hoàn toàn. Một số trần nhà và vách tường rạn nứt, hư hỏng nặng phải trát lại vữa. Các bức tường bị đục khoét để trổ cửa đi ở những vị trí vốn chẳng hề có cửa trước đó. Những ống khói cũ vỡ nát được tháo dỡ xuống để nhường chỗ cho những ống khói mới mang lên lắp đặt. Toàn bộ lớp vôi quét cũ trên trần và giấy dán tường cũ phải cạo sạch nhằm chuẩn bị cho công tác sơn sửa và trang trí lại toàn ngôi nhà. Bầu không khí ngập tràn âm thanh búa nện, cưa xẻ, tiếng bay trát lanh lảnh, tiếng thùng xô va chạm, tiếng chổi nước văng tóe và tiếng cạo của những chiếc dao gác đang bóc lớp giấy dán tường cũ. Không chỉ có vậy, không khí còn đặc quánh bụi bẩn, mầm bệnh, bột vữa, vôi tôi và thứ rác rưởi tích tụ bên trong ngôi nhà cổ suốt bao năm qua. Tóm lại, những người thợ làm việc ở đây có thể xem như đang sống trong Thiên đường Cải cách Thuế quan—họ có Quá nhiều Việc làm.
Đúng mười hai giờ trưa, Bob Crass—đội trưởng thợ sơn—thổi một hồi còi đanh gọn, và tất cả thợ thuyền tụ tập lại trong gian bếp, nơi cậu thợ học việc tên Bert đã chuẩn bị sẵn trà đựng trong chiếc xô tôn mạ kẽm lớn đặt giữa nhà. Xung quanh xô là đủ thứ lọ mứt cũ, cốc vại, tách trà sứt mẻ và một vài vỏ hộp sữa đặc trống không. Mỗi công nhân làm việc ở đây đóng góp ba xu một tuần cho Bert tiền trà và đường—họ không dùng sữa—và dẫu họ uống trà cả vào bữa sáng lẫn bữa trưa, cậu nhóc vẫn được mọi người xem là đang kiếm bộn tiền.
Hai chiếc thang chữ A đặt song song nằm ngang cách nhau khoảng tám thước, bắc một tấm ván vắt ngang phía trước lò sưởi, vài chiếc xô lật ngửa cùng các ngăn kéo tháo ra từ tủ đựng bát đĩa đã tận dụng làm chỗ ngồi. Sàn phòng phủ đầy các loại mảnh vụn, bụi bẩn, những mẩu vữa và thạch cao cũ. Một bao xi măng dựa vào góc tường, và một cái xô đựng nước vôi đặc cũ kỹ nằm ở một góc phòng.
Khi mỗi người bước vào, họ liền múc đầy trà từ chiếc xô đang bốc khói vào chiếc cốc, lọ mứt hoặc vỏ hộp sữa đặc của mình trước khi ngồi xuống. Hầu hết bọn họ mang theo đồ ăn trong những chiếc giỏ mây nhỏ, đặt trên đùi hoặc để ngay dưới sàn bên cạnh.
Lúc đầu, chẳng ai có ý định trò chuyện, và chẳng nghe thấy âm thanh nào ngoài tiếng ăn uống cùng tiếng mỡ hành xèo xèo do Easton, một thợ sơn, đang nướng trên đầu một que nhọn hơ bên đống lửa.
– Tao thấy chén trà chết tiệt này chẳng ra gì cả, – Sawkins, một lao động phổ thông, bỗng càu nhàu.
– Ồ, thế thì nó phải ngon chứ lị, – Bert đốp chát lại; – nó được đun sôi sùng sục từ hồi mười một giờ rưỡi cơ mà.
Bert White là một cậu bé mười lăm tuổi gầy gò, ẻo lả, da xanh xao, cao chừng bốn thước chín inch. Chiếc quần dài của cậu là một phần bộ đồ diện từ thuở nào, nhưng đã từ lâu lắm rồi nên trở nên chật chội, ôm sát sạt và hầu như chẳng chạm tới phần trên đôi giày đinh đã vá chằng vá đụp của cậu. Đầu gối và ống quần đã được vá bằng những miếng vải vuông có màu sậm hơn hẳn chất vải gốc, và giờ đây những miếng vá ấy cũng đã rách bươm. Chiếc áo khoác thì rộng hơn cậu đến mấy cỡ, thõng thòng như một chiếc bao tải rách rưới bẩn thỉu. Cậu trông thật thảm hại khi ngồi đó trên một chiếc xô lật ngửa, ăn miếng bánh mì với phô mai bằng đôi bàn tay dính đầy bụi sơn và đất bẩn hệt như trang phục trên người.
– Thế thì mày cho ít trà quá, không thì lại dùng lại bã trà của ngày hôm qua chứ gì, – Sawkins tiếp lời.
– Sao cái mả cha mày cứ nhằm vào thằng bé mà chì chiết thế hả? – Harlow, một thợ sơn khác, lên tiếng. – Không thích trà thì việc quái gì phải uống. Phần tao, tao ngấy đến tận cổ cái thói ngày nào mày cũng lải nhải chuyện này rồi đấy.
– Mày nói nghe dễ nhỉ, bảo tao không phải uống, – Sawkins cãi lại, – nhưng tao cũng đóng tiền góp phần hoàng chỉnh và tao có quyền bày tỏ ý kiến chứ. Tao tin chắc là một nửa số tiền chúng ta đưa cho nó bị ném vào mấy cuốn truyện tranh rẻ tiền rồi: tay lúc nào cũng cầm một cuốn, còn để bù vào số trà thực sự mua được, nó gom góp mấy giọt bã thừa ngày này qua ngày khác đem đun lại.
– Không, em không có làm thế! – Bert nói, mắt rưng rưng chực khóc. – Không phải em tự ý mua mấy thứ đó đâu. Em đưa toàn bộ số tiền nhận được cho anh Crass, tự anh ấy đi mua cơ mà, thật đấy nhé!
Trước lời tiết lộ này, vài người thợ lén lút trao cho nhau những cái nhìn đầy ẩn ý, còn Crass, gã thợ cả, đỏ bừng cả mặt.
– Tốt hơn là từ tuần sau cậu cứ giữ lại ba xu chết tiệt của mình mà tự nấu trà lấy, – gã quay sang bảo Sawkins, – và rồi may ra chúng ta mới có chút yên ổn trong giờ ăn.
– Còn anh thì đừng có hòng bảo tôi nướng cá trích hay thịt xông khói cho nữa đấy nhé, – Bert mếu máo nói thêm, – vì em không làm đâu.'
Sawkins chẳng được lòng bất cứ ai trong nhóm. Khoảng mười hai tháng trước, khi mới tới làm việc cho Rushton & Co., hắn chỉ là một chân sai vặt bình thường, nhưng từ dạo đó hắn đã “học mót” được chút ít mánhnhớ nghề nghiệp, và sau khi sắm cho mình một con dao trét bột cùng chiếc áo khoác trắng, hắn tự coi bản thân là một thợ sơn chính hiệu. Những người thợ khác có lẽ chẳng phản đối gì chuyện hắn muốn vươn lên đổi đời, khổ nỗi tiền công của hắn—năm xu một giờ—lại thấp hơn mức tiêu chuẩn hai xu, khiến kết quả là vào những mùa thợ ế ẩm, một thợ lành nghề thường bị sa thải trong khi Sawkins vẫn được giữ lại. Hơn thế nữa, hắn bị coi là kẻ tiểu nhân chuyên đi mách lẻo với thợ cả và “Sếp lớn”. Mỗi khi có thợ mới tuyển vào, họ thường được những người thợ cũ cảnh báo “đừng để cái đồ khốn Sawkins bắt bẻ thấy điều gì.”
Sự im lặng khó chịu vừa bao trùm cuối cùng đã bị phá vỡ bởi một người thợ kể một câu chuyện tục tĩu, và giữa tràng cười lớn cùng tiếng vỗ tay hưởng ứng sau đó, sự cố về ấm trà nhanh chóng trôi vào quên lãng.
– Hôm qua thế nào rồi? – Crass cất tiếng hỏi Bundy, tay thợ trát vữa đang chăm chú nghiên cứu mục thể thao của tờ Nhật báo Obscurer.
– Xui xẻo lắm, – Bundy ủ rũ đáp. – Tao đặt một si-ling cho cả hai chiều cửa ngựa Stockwell ở giải đua đầu tiên, nhưng nó đã bị rút tên trước giờ xuất phát.
Câu chuyện này liền khơi mào một cuộc bàn tán giữa Crass, Bundy cùng vài người nữa về cơ hội của các con ngựa trong cuộc đua ngày mai. Hôm nay là thứ Sáu, chẳng ai còn nhiều tiền trong túi, thế là theo đề xuất của Bundy, một Húc-hợp (Hội hóp vốn) được lập ra, mỗi thành viên đóng góp ba xu để cược cho một con ngựa chắc thắng trăm phần trăm do chính vị chuyên gia lừng danh Captain Kiddem của tờ Obscurer gợi ý. Một trong những người từ chối tham gia hùn vốn là Frank Owen, người vẫn đang cắm cổ đọc báo như mọi khi. Anh thường bị coi là có chút kỳ quặc: bởi ai nấy đều cho rằng một kẻ chẳng mảy may quan tâm đến đua ngựa hay bóng đá mà suốt ngày lải nhải những điều nhảm nhí về tôn giáo với chính trị thì chắc chắn có vấn đề về đầu óc. Nếu không vì thực tế ai cũng thừa nhận anh là một thợ thủ công xuất sắc hiếm có, hẳn bọn họ đã chẳng mảy may nghi ngờ gì mà kết luận anh điên rồi. Anh chàng này chừng ba thập niên hai tuổi, dáng người trung bình, nhưng gầy gò nên trông cao hơn thực tế. Khuôn mặt cạo râu nhẵn nhụi thoáng nét thanh tao, nhưng sắc da lại trắng trẻo một cách đáng ngại, và đôi gò má húp híp ửng lên một màu đỏ bất thường.
Thái độ của những người đồng nghiệp đối với Owen không phải là không có lý do, bởi anh mang những quan điểm vô cùng kỳ lạ và phi chính thống về những vấn đề vừa nhắc.
Các công việc trên thế gian này vốn được vận hành theo những chuẩn mực thông thống. Nếu kẻ nào dám suy nghĩ lệch chuẩn, kẻ đó sẽ sớm tự mình nhận ra hậu quả. Owen nhìn thấy rằng trên đời này, một tầng lớp thiểu số nắm giữ trong tay của cải vô cùng phong phú và thừa mứa—những thứ do sức lao động tạo ra. Anh cũng nhận ra rằng một số lượng khổng lồ người dân—thực chất là đại đa số—đang sống bên bờ vực thiếu thốn; và một bộ phận nhỏ hơn nhưng vẫn rất đông đúc khác phải trải qua cuộc đời nửa đói nửa khát từ lúc lọt lòng cho đến khi nhắm mắt xuôi tay; trong khi một nhóm nhỏ hơn nữa nhưng vẫn vô cùng đáng kể thực sự chết vì đói, hoặc vì túng quẫn phát cuồng mà tự vẫn cùng con cái để chấm dứt chuỗi ngày cay đắng. Và điều kỳ lạ nhất—theo quan điểm của anh—chính là những kẻ được tận hưởng sự sung túc từ những vật phẩm do sức lao động làm ra lại là những kẻ chẳng hề Làm gì cả; trong khi những người khác, những kẻ phải sống trong cảnh cơ hàn hay chết vì đói khát, lại chính là những con người lao động. Chứng kiến tất cả những điều đó, anh nghĩ rằng thật sai trái, rằng hệ thống tạo ra những kết quả ấy thật thối nát và cần phải bị thay đổi. Và anh đã cất công tìm kiếm, háo hức nghiền ngẫm những trước tác của những người tin rằng họ biết cách làm thế nào để thay đổi nó.
Chính vì thói quen hay bàn luận về những đề tài ấy mà các đồng nghiệp của anh đã đi đến kết luận rằng trí óc anh có lẽ có vấn đề.
Khi tất cả các thành viên trong hội hùn vốn đã nộp đủ tiền, Bundy liền bước ra ngoài để dàn xếp vụ đặt cược với nhà cái, và khi hắn vừa đi khuất, Easton liền chộp lấy tờ Obscurer mà Bundy vừa vứt bỏ, cặm cụi nghiên cứu những con số đã được xào nấu kỹ lưỡng liên quan đến Chính sách Tự do Thương mại và Bảo hộ mậu dịch. Bert, đôi mắt trợn ngược, miệng há hốc, đang ngấu nghiến nội dung của một tờ báo mang tên Biên niên sử Tội ác. Ned Dawson, một gã khốn khổ được trả bốn xu một giờ để làm phụ việc cho Bundy, cho thợ nề hoặc bất cứ ai cần đến, nằm dài trên sàn nhà bẩn thỉu ở góc phòng, cuộn chiếc áo khoác lại làm gối rồi lăn ra ngủ. Sawkins cũng với ý định tương tự, duỗi thẳng cẳng nằm dài trên chiếc tủ đựng bát đĩa. Một người khác hoàn toàn đứng ngoài hội hùn vốn là Barrington, một lao động phổ thông; sau khi ăn xong bữa trưa, hắn đặt chiếc cốc uống trà vào giỏ, lôi ra một chiếc tẩu gỗ thạch nam cũ kỹ, thong thả nhồi thuốc rồi cứ thế trầm ngâm hút thuốc trong im lặng.
Cách đó không lâu, hãng thầu từng nhận thi công một công trình cho một quý ông giàu có sống ở vùng quê, cách xa Mugsborough một quãng. Vị quý ông này cũng sở hữu một số tài sản trong thị trấn, và người ta đồn đại rằng ông đã dùng sức ảnh hưởng của mình với Rushton để buộc gã này nhận Barrington vào làm việc. Trong đám thợ xì xào rằng chàng trai trẻ ấy là họ hàng xa của vị quý ông kia, chẳng may vướng vào bê bối nào đó nên bị gia tộc từ mặt. Rushton được cho là đã nhận hắn vào làm với hy vọng nịnh bợ vị khách giàu có, qua đó kiếm thêm nhiều mối thợ khác. Dù câu chuyện thực hư ra sao, thực tế là Barrington, kẻ chẳng biết gì về nghề thợ sơn ngoại trừ những gì hắn học được từ khi bước chân vào hãng, vẫn được nhận làm thợ phụ với mức lương thông thường—năm xu một giờ.
Hắn chừng hai lăm tuổi, cao hơn hẳn phần lớn những người thợ khác, tầm năm thước mười inch, dáng người mảnh khảnh nhưng săn chắc và vạm vỡ. Hắn tỏ ra rất ham học hỏi mọi thứ về nghề nghiệp, và dù có vẻ khá kiệm lời, hắn vẫn xoay sở để tạo được thiện cảm kha khá với các đồng nghiệp. Hắn hiếm khi cất tiếng trừ khi được hỏi đến, và rất khó để lôi kéo hắn vào những cuộc phiếm chuyện. Trong giờ ăn, cũng như lúc này, hắn thường ngậm tẩu hút thuốc, chìm đắm trong suy nghĩ và dường như chẳng mảy quan tâm đến thế giới xung quanh.
Hầu hết những người khác cũng châm tẩu thuốc, và một cuộc trò chuyện tản mạn lại tiếp diễn.
– Cái tay vừa mua ngôi nhà này có họ hàng gì với tay trùm vải vóc Sweater không đấy? – Payne, đội trưởng thợ mộc, cất tiếng hỏi.
– Chính là một gã chứ ai, – Crass đáp.
– Thế không phải trước đây lão ta từng làm trong Hội đồng Thị trấn hay cơ quan gì à?
– Lão ta ngồi trong Hội đồng cả bao nhiêu năm nay rồi, – Crass trả lời. – Giờ vẫn còn ngồi đấy chứ. Năm nay lão làm thị trưởng. Mà trước đó lão cũng mấy lần giữ chức thị trưởng rồi còn gì.
– Để xem nào, – Payne ngẫm nghĩ nói, – lão lấy em gái lão Grinder cơ mà, phải không nhỉ? Cậu biết tôi đang nói ai chứ, Grinder hàng rau ấy.
– Ừ, tôi tin là thế, – Crass đáp.
– Không phải em gái lão Grinder đâu, – ông già Jack Linden xem vào. – Là cháu gái của lão ta cơ. Tôi nhớ rõ, vì tôi nhớ mình từng làm việc trong nhà bọn họ ngay sau khi họ cưới nhau, cách đây khoảng chục năm.
– Ồ đúng rồi, giờ tôi mới nhớ ra, – Payne nói. – Cô ta từng quản lý một trong những cửa hàng chi nhánh của lão Grinder phải không?
– Đúng vậy, – Linden đáp. – Tôi nhớ rất rõ vì hồi đó có khối chuyện bàn tán xôn xao. Theo lời mọi người thì lão Sweater ngày trước dữ dằn ra phết: chẳng ai nghĩ lão đời nào lại chịu lấy vợ; có mấy câu chuyện cười ra nước mắt về mấy côả làm thuê cho lão nữa cơ.
Khi vấn đề quan trọng này đã được giải quyết xong xuôi, một sự im lặng ngắn ngủi lại bao trùm, trước khi bị Harlow phá vỡ.
– Tên ngôi nhà nghe ngộ nhỉ? – hắn nói. “Hang Động”. Không biết sao người ta lại đặt cho nó cái tên như thế cơ chứ.
– Thời buổi này người ta đặt đủ thứ tên kỳ cục lạ lùng cho nhà cửa ấy mà, – ông già Linden bảo.
– Dù sao thì thường nó cũng mang một ý nghĩa nào đó chứ bộ, – Payne nhận xét. – Chẳng hạn, nếu một gã trúng quả đậm nhờ cá độ, gã có thể đặt tên nhà mình là “Biệt thự Epsom” hay “Dinh thự Newmarket”.
– Hoặc đôi khi trong vườn có một cây sồi hay cây anh đào, – một người khác nói; – thế là họ gọi là “Trang trại Sồi” hay “Nhà tranh Anh Động”.
– À mà, tận cuối khu vườn này có một cái hang thật đấy chứ, – Harlow cười toe toét nói, – các cậu biết đấy, cái hố chứa phân mà hệ thống thoát nước của nhà này chảy đổ vào ấy mà; biết đâu họ đặt tên theo cái đó thì sao.
– Nhắc đến hệ thống thoát nước mới hay, – ông già Jack Linden lên tiếng khi tràng cười ngả nghiêng cho trò đùa tao nhã vừa rồi dứt hẳn. – Nhắc tới cống rãnh, tôi tự hỏi không biết họ sẽ xử lý thế nào đây; với tình trạng hiện giờ thì ngôi nhà này đúng là không ở nổi, còn cái hố phân khốn kiếp kia thì thể nào cũng phải dẹp quách đi.
– Sẽ dẹp chứ lị, – Crass đáp. – Họ sẽ làm lại hoàn toàn một hệ thống cống rãnh mới, chạy thẳng ra đường lớn và đấu nối vào đường ống chính.
Thực ra Crass chẳng biết quái gì về việc người ta sẽ làm gì với chỗ cống rãnh ấy hơn cả Linden, nhưng hắn chắc mẩm mọi chuyện sẽ diễn ra theo hướng đó. Hắn chẳng bao giờ bỏ lỡ cơ hội nào để nâng cao uy tín của mình trước mặt tụi thợ bằng cách úp mở rằng mình là chân tay thân tín của hãng.
– Thế thì tốn kém phết đấy, – Linden nói.
– Ừ, chắc chắn rồi, – Crass đáp, – nhưng tiền nong thì nhằm nhò gì với lão Sweater. Lão có cả đống tiền; các cậu thừa biết lão có một cơ ngơi buôn bán lớn ở tận London và các cửa hàng khắp mọi miền đất nước, chưa kể cái tiệm lão đang có ở đây.
Easton vẫn đang chăm chú đọc tờ Obscurer; cậu chẳng tài nào hiểu nổi chính xác kẻ biên soạn đống thống kê kia đang nhắm đến điều gì—có lẽ bản thân kẻ đó cũng chẳng định mong ai hiểu nổi—nhưng cậu cảm nhận rõ một sự căm phẫn và căm ghét sục sôi ngày một lớn dần đối với bọn ngoại kiều đủ mọi thành phần đang tâm tàn phá đất nước này, và cậu bắt đầu nghĩ rằng đã đến lúc chúng ta cần làm điều gì đó để tự bảo vệ mình. Dù sao đi nữa, đây vẫn là một vấn đề hóc búa: thú thực, bản thân cậu cũng chẳng tài nào hiểu đầu đuôi ra sao.
Cuối cùng, cậu cất tiếng hỏi lớn, hướng về phía Crass:
– Cậu nghĩ sao về chính sách tài chính này thế, Bob?
– Tôi có thèm nghĩ ngợi gì đến nó đâu, – Crass đáp. – Tôi chẳng bao giờ rước cái sự đời chính trị vào đầu làm gì cho mệt óc.
– Tốt nhất là cứ lờ đi cho lành, – ông già Jack Linden thông thái chêm vào, – tranh cãi về chính trị rốt cuộc chỉ tổ sinh ra cãi vã to tiếng chứ chẳng mang lại lợi ích gì cho ai.
Nghe vậy, vài người thợ khác cũng lên tiếng lầm bầm tán thưởng. Hầu hết bọn họ đều ác cảm với việc tranh luận hay đôi co về chính trị. Nếu hai, ba gã có cùng quan điểm tình cờ ngồi lại với nhau, họ có thể bàn chuyện theo lối thân thiện và hời hợt, nhưng trong một tập thể lộn xộn thì tốt nhất là ngậm miệng lại. “Chính sách Tài chính” xuất phát từ đảng Bảo thủ. Đó là lý do vì sao một số người trong số họ ủng hộ nhiệt liệt, và cũng vì lý do tương tự mà những kẻ khác phản đối. Vài người ngộ nhận rằng mình là tín đồ Bảo thủ; tương tự, những kẻ khác lại tự tưởng tượng mình là người của đảng Tự do. Thức tế thì, phần lớn bọn họ chẳng là cái thớ gì sất. Hiểu biết của họ về chính sự nước nhà cũng chẳng khác gì hiểu biết về tình hình trên sao Mộc.
Easton bắt đầu hối hận vì đã khơi mào một đề tài khó chịu đến thế, thì đúng lúc ấy, ngẩng đầu lên khỏi trang báo, Owen cất tiếng:
– Thế cái sự thật là các anh “chẳng bao giờ rước chính trị vào đầu” có ngăn cản được các anh đi bỏ phiếu vào mỗi dịp bầu cử không?
Không một ai đáp lời, và một khoảng lặng ngắn ngủi trúng xuống. Dù vậy, bất chấp cú hất hàm vừa nhận được, Easton vẫn không kiềm chế được bản thân.
– Ờ, tôi cũng chẳng mặn mà gì với chính trị cho cam, nhưng nếu những gì viết trên tờ báo này là thật, thì xem ra chúng ta buộc phải quan tâm đến nó khi mà đất nước đang bị bọn ngoại kiều tàn phá.
– Nếu mày tính tin sái cổ mọi thứ viết trên cái tờ giấy lộn đó thì mày còn phải nuốt nhiều muối lắm mới khôn lên được đấy, – Harlow bảo.
Tờ Obscurer là một tờ báo của phe Bảo thủ, trong khi Harlow lại là hội viên của câu lạc bộ Tự do địa phương. Câu nói của Harlow lập tức chọc giận Crass.
– Mày ăn nói kiểu gì thế hả? – hắn chõ vào; – mày thừa biết đất nước ĐANG bị bọn ngoại kiều phá hoại còn gì. Cứ thử ra tiệm mua món đồ nào mà xem; nhìn quanh khắp nơi xem, hơn một nửa đống hàng chết tiệt đó xuất xứ từ nước ngoài chứ đâu. Chúng nó bán được hàng ở đây vì chẳng phải đóng thuế nhập khẩu xu nào, thế nhưng chúng lại giở trò áp mức thuế cao ngất ngưởng lên hàng hóa của ta để chặn đứng không cho bán sang nước chúng; và tao nói thật, đã đến lúc phải chấm dứt chuyện này rồi.
– Chuẩn không cần chỉnh, – Linden hùa theo, lão luôn bênh vực Crass bởi gã thợ cả này đang nắm quyền phân công công việc, có thể nói tốt—hoặc nói xấu—giúp một tiếng trước mặt sếp lớn. – Chuẩn thế chứ lị! Đấy mới gọi là ý thức thực tế chứ.
Vài gã khác, vì lý do tương tự như Linden, liền nhao lên hưởng ứng quan điểm của Crass, riêng Owen thì cười khẩy đầy khinh miệt.
– Phải, đúng là chúng ta nhập rất nhiều hàng hóa từ nước ngoài, – Harlow nói, – nhưng họ cũng mua từ chúng ta nhiều hơn là chúng ta mua của họ đấy thôi.
– Mày cứ tưởng mình hiểu biết rộng lắm đấy nhỉ, – Crass nhạo báng. – Thế năm ngoái họ mua của ta nhiều hơn bao nhiêu so với số ta mua của họ nào?
Harlow ngẩn ngơ cứng họng: thực tế là hiểu biết của hắn về vấn đề này chẳng hơn Crass là bao. Hắn lầm bầm gì đó về việc mình không có khiếu nhớ số liệu, rồi hứa hẹn sẽ mang đầy đủ chi tiết tới vào ngày mai.
– Mày đúng là một cái túi rỗng kêu to, – Crass tiếp tục chì chiết; – nói thì hay ho gớm lắm, thế mà đến lúc chạm trán thực tế thì chữ bẻ đôi cũng không biết.
– Thậm chí ngay ở Mugsborough này nhé, – Sawkins xen vào—dù vẫn đang nằm dài trên tủ bát đĩa nhưng hắn đã bị tiếng hét làm cho tỉnh giấc—– Chúng ta đang bị chúng xâm chiếm đây này! Gần như toàn bộ đám bồi bàn và đầu bếp ở khách sạn Grand nơi chúng ta làm tháng trước toàn là ngoại kiều cả đấy.
– Ừ, – ông già Joe Philpot bi ai lên tiếng, – rồi còn chưa kể đám người Ý kéo đàn phong cầm với cả mấy gã bán hạt dẻ nướng nữa; tối hôm qua lúc tao đang đi bộ về nhà thì thấy khối tụi Pháp bán hành ta, lát sau lại đụng độ thêm hai tên kéo lê cả một con gấu đi dọc phố.
Bất chấp tính chất đầy lo ngại của thông tin ấy, Owen lại bật cười, khiến đám thợ vô cùng phẫn nộ vì họ cho rằng đây là một tình trạng cực kỳ nghiêm trọng. Thật là một tội ác tày trời khi để những kẻ này cướp miếng cơm manh áo khỏi miệng người Anh: đáng lẽ phải lùa hết chúng xuống biển sâu mới phải.
Cứ thế, cuộc trò chuyện tiếp diễn, chủ yếu do Crass cùng những kẻ cùng quan điểm dẫn dắt. Chẳng ai trong số họ thực sự hiểu về đề tài này; không một ai từng dành nổi mười lăm phút liên tục để nghiêm túc tìm hiểu nó. Những tờ báo họ đọc nhồi nhét đầy những bản báo cáo mơ hồ và đáng sợ về số lượng hàng hóa ngoại lai nhập khẩu vào nước này, dòng người ngoại quốc đổ xô đến mỗi lúc một đông với tình cảnh khốn cùng, cách họ sống, những tội ác họ gây ra và tác hại mà họ giáng xuống thương nghiệp Anh quốc. Đó chính là những hạt giống, khi được gieo rắc một cách xảo quyệt vào tâm trí họ, đã nảy mầm thành sự căm ghét cay đắng và mù quáng đối với người nước ngoài. Đối với họ, thứ huyền bí mà họ gọi bằng đủ cái tên như “Chính sách Friscal”, “Chính sách Fistical” hay “Vấn đề Fissical” chính là một cuộc Thập tự chinh Vĩ đại Chống Ngoại kiều. Đất nước đang lâm vào tình cảnh khốn cùng, nghèo đói, nạn đói và muôn hình vạn trạng sự khốn khổ đã xâm chiếm hàng ngàn mái ấm và đang đứng trước ngưỡng cửa của hàng ngàn ngôi nhà khác. Nguyên nhân do đâu? Chính là nhờ bọn ngoại kiều chết tiệt ấy chứ gì nữa! Thế nên, đả đảo ngoại kiều và mọi việc làm của chúng. Tống cổ chúng đi. Lùa tụi khốn kiếp ấy xuống biển khơi! Đất nước sẽ sụp đổ nếu không được bảo vệ bằng cách nào đó. Cái chính sách Friscal, Fistical, Fissical hay quái quỷ gì đó gọi là gì đi nữa, CHÍNH LÀ Bảo hộ mậu dịch, thế nên chẳng có gã đần độn nào lại ngập ngừng không ủng hộ nó cả. Mọi thứ rõ mười mươi—đơn giản vô cùng. Chẳng cần phải suy nghĩ đến lần thứ hai. Thậm chí hầu như chẳng cần phải động não chút nào.
Đó là kết luận mà Crass cùng những gã đồng nghiệp tự nhận là người của phái Bảo thủ rút ra được—hầu hết bọn họ chẳng thể đọc nổi một chục câu văn trôi chảy mà không vấp váp—chẳng cần phải tư duy, học hỏi hay nghiên cứu bất cứ thứ gì. Mọi thứ rõ như ban ngày. Kẻ thù chính là người ngoại quốc, và đó là cội nguồn của nghèo đói cùng sự ế ẩm thương mại.
Khi cơn thịnh nộ phần nào lắng xuống,
– Vài người trong các anh dường như nghĩ rằng, – Owen mỉa mai nói, – việc Thượng đế tạo ra quá nhiều người ngoại quốc là một sai lầm tày trời. Các anh nên tổ chức một cuộc mít tinh lớn đi: thông qua một nghị quyết thế này chẳng hạn: “Đại hội đồng các tín đồ Cơ đốc giáo Anh quốc xin kịch liệt phản đối hành động của Đấng Tối Cao vì đã dựng nên quá nhiều người nước ngoài, đồng thời khẩn khoản kêu gọi Ngài hãy giáng mưa lửa, diêm sinh cùng những khối đá lớn xuống đầu lũ Phi-li-tinh đó, để chúng bị tận diệt hoàn toàn khỏi bề mặt trái đất vốn dĩ thuộc về dân tộc Anh”.
Crass tức giận tím mặt, nhưng chẳng nghĩ ra được câu nào để đáp trả Owen, người vẫn đang tiếp tục:
– Cách đây không lâu, anh từng phát biểu rằng mình chẳng bao giờ bận tâm đến thứ gọi là chính trị, và vài kẻ khác cũng hùa theo rằng làm thế chẳng đáng chút nào. Ồ, vì anh chưa từng “lo lắng” về những chuyện đó, hiển nhiên là anh chẳng biết gì sệt; thế nhưng anh lại chẳng ngần ngại đưa ra những phán quyết chắc như đinh đóng cột về những vấn đề mà chính anh thừa nhận là mù tịt. Chẳng mấy chốc nữa, khi có bầu cử diễn ra, anh sẽ cắm cổ đi bỏ phiếu ủng hộ một chính sách mà mình hoàn toàn không biết một chữ bẻ đôi. Tôi dám khẳng định rằng, một khi anh đã chẳng thèm nhọc công tìm hiểu xem bên nào đúng bên nào sai, anh hoàn toàn không có quyền cất lời bàn tán. Anh không đủ tư cách bỏ phiếu. Đáng lẽ người ta không nên cho phép anh bỏ phiếu.
Lúc này Crass đã nổi giận lôi đình.
– Tao đóng thuế đàng hoàng, – hắn quát lên, – và tao có quyền bày tỏ ý kiến chẳng kém gì mày. Tao thích bỏ phiếu cho đứa mẹ nào thì tùy tao. Tao chẳng cần xin phép mày hay bố con thằng nào sết! Mày là cái thá gì mà xía vào chuyện tao bầu cho ai?
– Nó liên quan rất lớn đến tôi đấy chứ. Nếu anh bỏ phiếu cho chính sách Bảo hộ mậu dịch, anh đang góp phần hiện thực hóa nó, và nếu anh thành công, đồng thời nếu Bảo hộ thực sự là hiểm họa như nhiều người cảnh báo, tôi sẽ là một trong số những kẻ phải gánh chịu hậu quả. Tôi cho rằng anh không có quyền bỏ phiếu cho một chính sách có thể mang lại đau khổ cho người khác, trong khi lại lười biếng chẳng buồn nhọc công tìm hiểu xem mình đang giúp mọi thứ tốt lên hay tồi tệ hơn.
Owen đã đứng phắt dậy, đi qua đi lại trong phòng, dùng những cử động đầy kích động để nhấn mạnh từng lời.
– Còn cái chuyện không thèm tìm hiểu xem bên nào đúng ấy phỏng, – Crass nói, phần nào bị lấn át bởi phong thái của Owen cùng thứ mà hắn tưởng là ánh nhìn điên cuồng trong mắt anh, – tuần nào tao chẳng đọc tờ Ananias, và tao thường xuyên xem tờ Daily Chloroform hoặc Hobscurer, thế nên tao phải biết chút ít chứ lị.
– Nghe này các cậu, – Easton chen ngang, muốn chuyển hướng câu chuyện và bắt đầu đọc từ tờ Obscurer vẫn đang cầm trên tay:
“Nỗi khốn cùng trong các tầng lớp lao động năm ngoái lớn đến nhường nào, thì thật không may, mọi triển vọng cho thấy trước khi mùa đông vừa chớm bắt đầu này kết thúc, sự khốn đốn ấy thậm chí còn trở nên gay gắt hơn nữa.
Đến nay, Hội Từ thiện và các tổ chức tương tự đang phải cứu trợ cho nhiều trường hợp hơn so với cùng kỳ năm ngoái. Các đơn xin hỗ trợ gửi lên Ban Giám hộ cũng gia tăng đáng kể, và Bếp ăn Từ thiện buộc phải mở cửa từ ngày 7 tháng 11, sớm hơn bình thường nửa tháng. Số lượng đàn ông, phụ nữ và trẻ em được cung cấp bữa ăn lớn gấp ba hoặc bốn lần năm ngoái.”
Easton dừng lại: việc đọc sách báo đối với cậu là một cực hình.
– Còn khối thứ nữa cơ, – cậu nói, – về việc lập các công trình cứu trợ: hai shilling một ngày cho người đã có gia đình và một shilling cho người độc thân, rồi chuyện có tới 1.572 thấu canh đã được phát cho các gia đình nghèo thậm chí không có nổi một xu để trả tiền, và nhiều thứ khác nữa. Và đây này, một mục quảng cáo:
Thưa ngài: Nỗi khổ cực của người nghèo quá đỗi cùng cực, thiết tha xin ngài cứu giúp Công tác Xã hội vĩ đại của Đạo quân Cứu thế dành cho họ. Khoảng 600 người đang được cưu mang mỗi đêm. Hàng trăm người tìm được việc làm hằng ngày. Canh và bánh mì được phát vào nửa đêm cho những kẻ lang thang vô gia cư ở London. Các xưởng làm việc bổ sung cho người thất nghiệp đã được thiết lập. Công tác Xã hội của chúng tôi dành cho nam nữ và trẻ em, cho những kẻ không danh tính và bị gạt bên lề xã hội, là nỗ lực tổ chức lớn nhất và lâu đời nhất thuộc loại này trong nước, và đang rất cần được giúp đỡ.
Cần quyên góp 10.000 bảng trước Ngày Giáng sinh. Quà tặng có thể được gửi cho bất kỳ khu vực hoặc mái ấm cụ thể nào nếu muốn. Ngài có thể gửi cho chúng tôi chút gì đó để duy trì công việc này được không? Xin vui lòng gửi séc, có gạch chéo tên Ngân hàng Anh quốc (Chi nhánh Tòa án Luật), gửi cho tôi tại số 101, Phố Queen Victoria, EC. Bảng cân đối kế toán và Báo cáo có sẵn theo yêu cầu.
“BRAMWELL BOOTH.”
– Ồ, đó chính là một phần của sự hạnh phúc và thịnh vượng vĩ đại mà Owen luôn khẳng định là do Tự do Thương mại mang lại đấy nhỉ, – Crass cười nhạo báng.
– Tôi chưa bao giờ nói Tự do Thương mại mang lại hạnh phúc hay thịnh vượng cả, – Owen đáp.
– Chà, có thể cậu không dùng đúng nguyên văn mấy từ đó, nhưng thực chất ý nghĩa nó là thế.
– Tôi chưa bao giờ nói câu nào như thế cả. Chúng ta đã có Tự do Thương mại suốt năm mươi năm qua và ngày nay phần lớn mọi người vẫn đang sống trong cảnh nghèo đói cùng cực ở những mức độ khác nhau, hàng ngàn người đang chết đói theo đúng nghĩa đen. Hồi chúng ta áp dụng Bảo hộ mậu dịch, tình hình còn tồi tệ hơn. Các nước khác áp dụng Bảo hộ thế mà dân chúng của họ vẫn sẵn sàng kéo sang đây làm việc với mức lương chết đói. Điểm khác biệt duy nhất giữa Tự do Thương mại và Bảo hộ mậu dịch là trong những hoàn cảnh nhất định, chính sách này có thể tồi tệ hơn chính sách kia một chút, nhưng nếu coi là phương thuốc chữa trị Nghèo đói thì chẳng chính sách nào có chút giá trị thực tiễn nào sất, vì một lý do vô cùng đơn giản là chúng chẳng hề đụng chạm gì đến nguyên nhân cốt lõi gây ra Nghèo đói.
– Nguyên nhân lớn nhất gây ra nghèo đói chính là bùng nổ dân số, – Harlow nhận xét.
– Đúng vậy, – ông già Joe Philpot bồi thêm. – Cứ hễ sếp cần hai thợ là có tận hai mươi đứa bu vào xí việc: người thì thừa thãi mà việc thì chẳng đủ.
– Bùng nổ dân số! – Owen kêu lên, – trong khi ở nước Anh có hàng ngàn mẫu đất hoang vu chưa từng được khai khẩn, chẳng một bóng nhà cửa hay con người. Phải chăng bùng nổ dân số là nguyên nhân gây ra nghèo đói ở Pháp? Phải chăng bùng nổ dân số là nguyên nhân gây nghèo đói ở Ireland? Trong vòng năm mươi năm qua, dân số Ireland đã suy giảm hơn một nửa. Bốn triệu con người đã bị tận diệt bởi nạn đói hoặc phải tha hương cầu thực, thế nhưng họ có xóa bỏ được cảnh nghèo đói đâu. Chắc các anh nghĩ một nửa dân số nước này cũng cần phải bị tiêu diệt sạch sành sanh luôn phỏng.
Đến đây, Owen bất ngờ lên cơn ho sặc sụa và ngã người ngồi xuống ghế. Khi cơn ho dứt hẳn, anh ngồi lấy khăn tay lau miệng và lắng nghe câu chuyện đang tiếp diễn.
– Rượu chè chính là thủ phạm gây ra phần lớn cảnh nghèo đói, – Slyme lên tiếng.
Gã thanh niên này từng trải qua một thứ quá trình kỳ lạ mà hắn gọi là “sự cải đạo”. Hắn đã có sự “đổi thay trong tâm can” và nhìn xuống với thứ lòng trắc ẩn đầy mộ đạo đối với những kẻ mà hắn gọi là hạng người “với đời”. Hắn không “với đời”, hắn không hút thuốc hay uống rượu và chẳng bao giờ bén mảng tới nhà hát. Hắn ôm một ảo tưởng kỳ quặc rằng việc kiêng khem tuyệt đối rượu chè là một trong những nền tảng cốt lõi của đạo Cơ đốc. Hắn chẳng hề mảy may nhận thức nổi—thứ mà hắn gọi là bộ óc của mình—rằng học thuyết ấy chính là một sự sỉ nhục đối với Đấng Sáng lập nên đạo Cơ đốc.
– Đúng thế, – Crass hùa theo Slyme, – rồi còn khối kẻ lười biếng chẳng chịu làm việc ngay cả khi có cơ hội. Mấy gã khốn chuyên đi kêu nghèo kể khổ chưa từng làm nổi một ngày công đàng hoàng trong suốt cuộc đời khốn nạn của chúng. Rồi chưa hết, lại còn đống máy móc tân tiến này nữa chứ, – Crass tiếp tục. – Chính thứ đó đang tàn phá mọi thứ. Ngay cả trong ngành của chúng ta cũng có mấy cái máy gọt giấy dán tường đấy thôi, và giờ chúng còn chế ra cả máy sơn tường. Nào là máy bơm, nào là vòi phun, chúng bảo chỉ cần hai công nhân vận hành cái máy này là làm xong lượng việc bằng hai mươi người làm thủ công.
– Một chuyện nữa là phụ nữ, – Harlow nói, – thời buổi này có hàng ngàn mụ đang làm những việc đáng lẽ phải do đàn ông gánh vác.
– Theo ý kiến của tôi thì thời buổi này người ta nhồi nhét quá nhiều chữ nghĩa học hành, – ông già Linden nhận xét. – Lũ như chúng ta thì cần quái gì học thức với chữ nghĩa cho rách việc?
– Chẳng có tích sự gì sất, – Crass đáp, – nó chỉ tổ nhồi nhét mấy cái ý tưởng vớ vẩn vào đầu óc người ta rồi sinh ra lười nhác chẳng muốn làm việc nữa.
Barrington, kẻ từ nãy đến giờ hoàn toàn đứng ngoài cuộc trò chuyện, vẫn lặng lẽ ngồi hút thuốc. Owen lắng nghe đống lải nhải thảm hại này với nỗi khinh bỉ và kinh ngạc tột độ. Phải chăng tất cả bọn họ đều ngu xuẩn đến mức hết thuốc chữa? Trí tuệ của họ chưa từng vượt qua khỏi giai đoạn trẻ con sao? Hay chính bản thân anh mới là kẻ điên?
– Tảo hôn cũng là một nguyên nhân nữa, – Slyme phán: – không đời nào cho phép một người đàn ông kết hôn trừ khi hắn ta có đủ điều kiện tài chính để nuôi gia đình.
– Kết hôn thì liên quan quái gì đến nghèo đói? – Owen khinh bỉ đáp. – Một gã đàn ông không lấy vợ là đang sống một cuộc đời trái với tự nhiên. Sao anh không tiếp tục suy luận thêm một bước nữa rồi phán rằng hành vi ăn uống chính là nguyên nhân gây ra nghèo đói, hay nếu con người ta cứ đi chân đất và ở truồng thì sẽ chẳng bao giờ có nghèo đói nữa? Kẻ nào nghèo đến mức không dám lấy vợ thì bản thân gã ta đã chìm ngập trong nghèo đói từ đời thủa nào rồi.
– Ý tôi muốn nói là, – Slyme cãi, – không một gã đàn ông nào được phép lấy vợ cho đến khi hắn tiết kiệm đủ tiền gửi ngân hàng; và thêm nữa, tôi cho rằng một người không nên kết hôn cho tới khi có nổi một ngôi nhà của riêng mình. Chuyện mua nhà qua quỹ tín dụng xây dựng có khó khăn gì đâu nếu anh có việc làm ổn định.
Nghe vậy, cả đám cười vang lên sảng khoái.
– Ồ cái đồ khốn nạn ngu ngốc này, – Harlow khinh bỉ chửi rủa, – phần lớn chúng ta phải đi lang thang thất nghiệp suốt nửa thời gian đấy. Mày mở miệng ra nói nghe dễ lắm; mày là một trong số ít những kẻ có việc làm đều đặn ở cái hãng này cơ mà. Nếu công ty có chút việc gì là mày thể nào cũng được nhường chân chen chân vào. Và thêm một điều nữa, – hắn nhếch mép nói thêm, – chúng tao có phải ai cũng sùng đạo chui rúc cùng một nhà nguyện với Lão Sầu Mối đâu.
“Lão Sầu Mối” chính là quản lý kiêm đốc công của hãng Rushton & Co. “Sầu Mối” chỉ là một trong số những biệt danh mà đám thợ đặt cho hắn: hắn còn được biết đến với cái tên “Nimrod” hay “Pontius Pilate”.
– Và giả sử điều đó là bất khả thi đi chăng nữa, – Harlow tiếp lời, nháy mắt với những người khác, – thế một gã phải sống sao trong những năm tháng cặm cụi tiết kiệm tiền hả?
– Thì hắn phải biết tự chế ngự bản thân chứ, – Slyme đáp, mặt đỏ bừng lên.
– Tự chế ngự bản thân cơ đấy, chuẩn không cần chỉnh! – Harlow thốt lên và cả bọn lại cười phá lên một trận.
– Đương nhiên nếu một người cố gắng tự chế ngự bản thân bằng chính sức lực của mình, – Slyme cãi lại, – gã chắc chắn sẽ thất bại, nhưng khi anh có được Ân sủng của Chúa trong người thì mọi chuyện lại hoàn toàn khác.
– Thôi ngay cái trò đó đi, lạy Chúa tôi! – Harlow thốt lên với giọng đầy ghê tởm. – Chúng tao vừa mới ăn trưa xong đấy!
– Thế còn chuyện rượu chè thì sao hả? – ông già Joe Philpot bất ngờ chất vấn.
– Chuẩn, chuẩn luôn, – Harlow la lên. – Phải nói đúng cái giọng điệu khát nước ấy chứ. Bây giờ mà có ai trả tiền thì tao sẵn sàng nốc nửa pint ngay lập tức.
Joe Philpot—hoặc hay được gọi là “Lão Joe”—có thói quen chìm đắm trong thứ men say làm tê liệt lý trí. Lão không hẳn đã già, mới chỉ hơn năm mươi một chút, nhưng trông già trước tuổi rất nhiều. Lão mất vợ cách đây chừng năm năm và giờ trơ trọi một mình trên cõi đời này, bởi ba đứa con của lão đều chết yểu từ thủa lọt lòng. Nhắc nhở của Slyme về rượu chè đã khơi dậy cơn thịnh nộ trong lòng Philpot; lão cảm thấy điều đó nhắm thẳng vào chính mình. Sự u mê trong đầu óc không cho phép lão tự mình đứng lên tranh biện, nhưng lão biết rằng dù bản thân Owen là một người tuyệt đối kiêng rượu, anh lại cực kỳ ghét cay ghét đắng Slyme.
– Chẳng có lý do gì để chúng ta phải bàn chuyện rượu chè hay lười nhác cả, – Owen mất kiên nhẫn ngắt lời, – bởi vì chúng chẳng dính dáng gì đến bản chất vấn đề. Vấn đề cốt lõi là, tại sao phần lớn những người không hề nát rượu, những người THỰC SỰ lao động chăm chỉ lại phải chịu cảnh nghèo đói suốt cả cuộc đời? Này nhé, nếu toàn bộ những kẻ nát rượu, những kẻ lười biếng trốn việc, những lao động kém cỏi không tay nghề có thể nhờ phép màu nào đó biến thành những người lao động cần cù, tháo vát và lành nghề vào ngày mai đi chăng nữa, thì dưới những điều kiện hiện tại, mọi chuyện chỉ càng tồi tệ hơn đối với chúng ta mà thôi, bởi vì hiện tại việc làm đã chẳng đủ cho tất cả, và những con người ấy, bằng cách làm gia tăng mức độ cạnh tranh cho số lượng công việc ít ỏi đang có, sẽ tất yếu đẩy tiền công xuống thấp hơn nữa và khiến tình trạng thất nghiệp càng trở nên trầm trọng hơn. Những học thuyết cho rằng rượu chè, lười nhác hay kém năng lực là nguyên nhân gây ra nghèo đói chỉ là những trò bịp bợm do những kẻ vì lợi ích ích kỷ muốn duy trì hiện trạng xã hội nhào nặn và tung hô lên, với mục đích ngăn cản chúng ta khám phá ra nguyên nhân đích thực đằng sau tình cảnh khốn cùng hiện tại.
– Ờ, thế nếu tất cả chúng tao đều sai bét nhè, – Crass mỉa mai, – chắc cậu thừa sức chỉ ra nguyên nhân đích thực là gì phỏng?
– Và chắc cậu tưởng mình biết tỏng cách giải quyết nó thế nào rồi chứ gì, – Harlow nháy mắt với tụi thợ cất lời châm chọc.
– Phải; tôi nghĩ mình biết nguyên nhân, – Owen khẳng định, – và tôi cũng nghĩ mình biết làm thế nào để thay đổi nó—
– Chẳng đời nào thay đổi được đâu, – ông già Linden chen ngang. – Tôi chẳng thấy có tí logic nào trong mớ lý thuyết nhảm nhí này cả. Trên thế gian này từ trước đến nay vẫn luôn có người giàu kẻ nghèo, và muôn đời sau vẫn thế thôi.
– Điều tôi vẫn luôn nói chính là thế này đây, – Philpot lên tiếng, người mà đặc điểm nổi bật nhất—ngoài cơn thèm rượu—chính là mong muốn nhìn thấy mọi người được thoải mái, và lão căm ghét mọi thể loại cãi vã. – Lũ như chúng ta rước mấy chuyện chính trị vào đầu hay cãi cọ làm quái gì cho mệt xác. Chẳng có mảy may khác biệt gì đâu dù cậu bầu cho ai hay kẻ nào lên nắm quyền. Bọn chúng đều một giuộc cả thôi, xoay xở trục lợi cho bản thân chúng chứ báu gì. Cậu có cãi đến sùi bọt mép thì cũng chẳng đời nào thay đổi được đâu. Lo lắng làm gì cho cực. Khôn ngoan nhất là cứ sống chung hòa thuận với thực tế trước mắt: tận hưởng cuộc sống và đối xử tốt nhất có thể với nhau cho phải đạo. Đời người ngắn chẳng tày span mà chúng ta thì sớm muộn gì cũng ngỏm cả thôi!
Kết thúc bài diễn văn dài dòng, gã triết gia vặt Philpot lơ đễnh với tay chộp lấy chiếc lọ mứt đưa lên miệng; nhưng chợt nhớ ra bên trong đựng trà pha chứ không phải bia, lão liền đặt phịch xuống mà không uống ngụm nào.
– Hãy bắt đầu từ cội nguồn đi, – Owen tiếp tục, hoàn toàn phớt lờ những lời ngắt lời đó. – Trước hết, các anh định nghĩa thế nào là Nghèo đói?
– Ờ thì, đương nhiên là khi trong túi không có một cắc chứ sao, – Crass thiếu kiên nhẫn đáp.
Cả bọn bật cười khinh miệt. Đối với họ, đó là một câu hỏi quá đỗi ngớ ngẩn.
– Ừ, điều đó đúng trong phạm vi hiện tại, – Owen đáp, – nghĩa là theo cách mọi thứ đang được sắp xếp trên thế giới này lúc này. Nhưng tự thân tiền bạc không phải là của cải: nó chẳng có bất kỳ giá trị thực tiễn nào sất.
Lại một tràng cười nhạo báng nữa rộ lên.
– Giả sử chẳng hạn như anh và Harlow bị đắm tàu dạt lên một hòn đảo hoang vắng, và ANH chẳng giữ lại được gì từ đống đổ nát ngoài một chiếc túi chứa đúng một ngàn đồng vàng sovereigns, còn cậu ta cầm theo một hộp bánh quy cùng một chai nước.
– Đổi thành bia đi! – Harlow khẩn khoản kêu lên.
– Thế ai sẽ là kẻ giàu có hơn, anh hay Harlow?
– Nhưng khổ nỗi chúng ta có bị đắm tàu trên cái hòn đảo quái quỷ nào đâu nào, – Crass cười khẩy. – Điểm dở nhất trong lý luận của cậu là thế đấy. Cậu chẳng bao giờ tiến xa nổi nếu không giả định mấy cái trò lố bịch chết tiệt nào đó. Dẹp ngay mấy cái màn giả thiết viển vông không có thực ấy đi; chúng ta cần sự thật và tư duy thực tế cơ.
– Chuẩn không cần chỉnh, – ông già Linden hùa theo. – Thứ chúng ta cần là chút thực tế cơ.
– Thế theo CẬU định nghĩa nghèo đói là gì nào? – Easton hỏi.
– Thứ tôi gọi là nghèo đói chính là khi con người ta không đủ khả năng đảm bảo cho bản thân những thành quả của nền văn minh hiện đại; những nhu yếu phẩm, tiện nghi, niềm vui và sự tinh tế trong đời sống, thời gian nhàn rỗi, sách vở, kịch nghệ, tranh ảnh, âm nhạc, những kỳ nghỉ, du lịch, những ngôi nhà khang trang đẹp đẽ, y phục tử tế, cùng những bữa ăn ngon miệng.
Tất cả mọi người đều cười ồ lên. Thật là lố bịch hết sức. Lũ như HỌ mà lại dám mơ tưởng hay đòi hỏi những thứ đó ư! Mọi nghi ngờ cuối cùng mà bất kỳ ai còn ấp ủ về sự tỉnh táo của Owen lập tức tan thành mây khói. Gã này điên thật rồi, điên nặng rồi.
– Nếu một người chỉ đủ sức lo cho bản thân và gia đình những nhu cầu sinh tồn tối thiểu, gia đình kẻ đó đang sống trong cảnh nghèo đói. Vì không thể thụ hưởng những lợi ích của văn minh, gã chẳng khác nào một kẻ hoang dã là mấy: thậm chí còn tệ hơn, bởi kẻ hoang dã vốn chẳng biết gì về những thứ mình bị tước đoạt. Thứ mà chúng ta gọi là văn minh—khoảng trời tri thức tích lũy truyền lại từ bao thế hệ tiền nhân—chính là thành quả của hàng ngàn năm tư duy và lao động miệt mài của nhân loại. Nó không phải là kết quả lao động của riêng tổ tiên bất kỳ tầng lớp riêng biệt nào đang tồn tại hôm nay, và do đó, nó hoàn toàn thuộc về di sản chung của tất cả mọi người. Mỗi đứa trẻ vừa cất tiếng khóc chào đời, bất kể thông minh hay đần độn, bất kể lành lặn hay tàn tật, mù lòa; bất kể vượt trội hay thua kém đồng loại ở những khía cạnh khác ra sao, thì ít nhất ở một phương diện, chúng hoàn toàn bình đẳng—chúng đều là những người thừa kế của toàn bộ các thời đại đi trước.
Vài người bắt đầu tự hỏi không khéo Owen thực ra vẫn tỉnh táo đấy chứ. Gã này quả thực phải là một tay rất khôn ngoan mới có thể tuôn ra những lời lẽ thế này. Nghe cứ như trích từ sách vở nào đó ra, và phần lớn bọn họ chẳng tài nào hiểu nổi dù chỉ một nửa.
– Tại sao, – Owen tiếp tục, – chúng ta không những bị tước đoạt quyền thừa kế—không những bị tước đoạt gần như toàn bộ thành quả văn minh, mà cả chúng ta lẫn con cái thường xuyên còn chẳng kiếm nổi ngay cả những nhu yếu phẩm tối thiểu cho sự tồn tại?
Không một ai đáp lời.
– Tất cả những thứ đó, – Owen nói tiếp, – đều do những người lao động tạo ra. Chúng ta đã gánh vác phần việc xứng đáng của mình, thế thì chúng ta cũng phải được hưởng phần tương xứng từ những thứ do lao động tạo ra chứ.
Những người còn lại vẫn im lặng. Harlow chợt nghĩ đến thuyết bùng nổ dân số, nhưng quyết định nín thin thít không nhắc tới. Crass, kẻ chẳng tài nào nặn ra nổi một câu trả lời khôn hồn để cứu vãn tính mạng, lần hiếm hoi tỏ ra đủ khôn ngoan để ngậm miệng. Hắn có nghĩ đến việc lôi con bài máy bơm sơn tường cùng vòi phun ra để chĩa vào vấn đề này, nhưng rồi lại từ bỏ ý định; suy cho cùng, hắn tự nhủ, tranh cãi với một thằng điên như Owen thì được tích sự gì cơ chứ.
Sawkins giả vờ lăn ra ngủ.
Tuy nhiên, Philpot bỗng trở nên vô cùng nghiêm túc.
– Tình cảnh hiện giờ là, – Owen tiếp lời, – thay vì được tận hưởng các tiện ích văn minh, chúng ta thực chất còn thảm hại hơn cả nô lệ, bởi nếu chúng ta là nô lệ, chủ nhân vì lợi ích sát sườn của họ sẽ đảm bảo rằng chúng ta luôn có đủ cái ăn và—
– Ồ, tôi đéo thấy thế đâu nhé, – ông già Linden cộc cằn ngắt lời, lão đã lắng nghe với vẻ đầy tức giận và mất kiên nhẫn. – Cậu muốn tự bịa sao thì tùy, nhưng tôi nói cho cậu hay tôi không bao giờ tự hạ thấp mình xuống làm nô lệ đâu đấy.
– Tôi cũng chẳng đời nào chịu nhận mình là nô lệ, – Crass cứng rắn tuyên bố.
Đúng lúc ấy, một tiếng bước chân vang lên ở hành lang dẫn vào gian bếp. Lão Sầu Mối đây rồi! Hoặc có khi chính là sếp lớn ghé qua! Crass hoảng hốt quơ vội chiếc đồng hồ ra xem.
– Chúa tôi ơi! – hắn hộc lên kinh hoàng. – Đã quá bốn phút so với một giờ rồi!
Linden cuống cuồng chộp lấy chiếc thang chữ A rồi cắm cổ đi vòng vèo quanh phòng như kẻ mất hồn.
Sawkins vùng dậy hổn hển, vớ ngay lấy một miếng giấy nhám từ túi tạp dề, điên cuồng cọ xát vào cánh cửa phòng rửa bát.
Easton quăng phăng tờ Obscurer sang một bên và luống cuống vùng đứng dậy.
Cậu nhóc thợ việc nhét vội tờ Biên niên sử Tội ác vào túi quần.
Crass lao bổ đến cái xô và bắt đầu ngoấy tung mẻ vôi quét cũ kỹ lên, bốc ra một thứ mùi xú uế nồng nặc đến kinh hoàng.
Sự hỗn loạn bao trùm.
Trông bọn họ chẳng khác nào một băng đảng tội phạm vừa bị tóm gạ khi đang hành sự.
Cánh cửa bật mở. Hóa ra chỉ là Bundy quay về sau chuyến đi giao thiệp với nhà cái.