Thỉnh thoảng, một tia nắng thoáng qua lại rọi xuyên qua màn u ám bao trùm cuộc sống của những người thợ thiện nguyện. Sự đơn điệu lạnh lẽo ấy đôi khi được khuấy động bằng chút niềm vui ngây thơ. Thỉnh thoảng lại có một đám tang kéo Misery và Crass vắng mặt suốt cả buổi chiều, và mặc dù họ luôn cố giữ kín ngày giờ, đám thợ thường vẫn đánh hơi được lúc hai kẻ ấy đi vắng.
Đôi khi, chủ những ngôi nhà nơi họ đang làm việc khoản đãi họ trà, bánh mỳ phết bơ, bánh ngọt hoặc các món nhẹ khác, thỉnh thoảng thậm chí còn có cả bia—thứ nước uống hoàn toàn khác với thứ chất lỏng làm tê liệt vị giác mà họ mua ở quán Cricketers với giá hai xu một pint. Ở những nơi khác, khi chủ nhà không mấy rộng rãi, các người làm trong nhà lại bù đắp cho điều đó, tiếp đãi họ theo cách tương tự mà chủ nhân không hề hay biết. Ngay cả khi các bà chủ quá tinh ranh để cho phép điều này, họ hiếm khi ngăn được đám thợ ôm ấp các cô hầu gái, những người vốn dĩ cũng khá cởi mở đón nhận những cái ôm ấy; đó là một tình tiết thú vị giúp phá vỡ sự đơn điệu trong cuộc sống của họ, và chẳng có hại gì.
Đôi khi, các thiện nguyện viên gặp không ít nỗi khổ khi phải làm việc trong những ngôi nhà có người ở thuộc tầng lớp khá giả. Họ luôn phải ra vào bằng lối đi phía sau, thường là qua nhà bếp, và tiếng giòn rụm, xèo xèo của thịt gia cầm cùng các tảng thịt đang quay trong lò, hương thơm của bánh nướng trái cây, bánh tart, bánh pudding mận cùng rau mùi tây với hành tây, quả thực đơn giản là làm người ta phát điên. Ở những khoảng sân sau của các ngôi nhà này thường chất đầy những chồng vỏ chai bia, bia đen, và rượu vang khổng lồ, cùng những chiếc chai từng đựng rượu whisky, brandy hoặc champagne.
Mùi hương của những món ăn hảo hạng đang được chuẩn bị dưới bếp thường xộc thẳng vào những căn phòng trống hoác mà nhóm thiện nguyện đang sửa sang, đôi khi đúng lúc họ đang ăn thứ thức ăn nghèo nàn của mình lấy từ giỏ cơm trưa, và chiêu xuống bằng từng ngụm trà lạnh hoặc thứ chất lỏng làm tê liệt mà đôi khi họ mang theo trong chai.
Như đã nói, thỉnh thoảng chủ nhà thường gửi trà, bánh mỳ phết bơ, bánh ngọt hoặc các món phụ khác lên cho thợ, nhưng hễ Hunter hay tin việc đó được làm, anh ta liền quở trách chủ nhà và yêu cầu chấm dứt, vì nó khiến đám thợ lãng phí thời gian.
Nhưng sự kiện lớn nhất trong năm chính là chuyến đi chơi Beano, diễn ra vào thứ Bảy cuối cùng của tháng Tám, sau khi họ đã đóng góp tiền quỹ trong khoảng bốn tháng. Chi phí cho chuyến đi là năm shilling một người, vậy nên đó là số tiền mỗi người phải đóng, nhưng người ta kỳ vọng rằng tổng chi phí—tiền thuê xe ngựa và tiền bữa tối—sẽ ít hơn một chút so với số tiền đã nêu, và trong trường hợp đó, số dư sẽ được chia lại sau bữa tối. Số tiền chia lại sẽ nhiều hay ít tùy thuộc vào các hoàn cảnh khác ngoài tiền đóng góp của anh em, quỹ Beano còn được bồi đắp bởi các khoản quyên góp từ thiện từ nhiều phía, như sẽ thấy ở phần sau.
Khi ngày trọng đại cuối cùng cũng đến, thay vì làm việc đến một giờ, công nhân được trả lương lúc mười hai giờ trưa và vội vã chạy về nhà tắm rửa, thay quần áo.
Xe ngựa sẽ khởi hành từ quán "Cricketers" lúc một giờ, nhưng đã được sắp xếp để đón những ai sống ở Windley tại ngã tư vào lúc một giờ rưỡi.
Tổng cộng có bốn chiếc xe ngựa—ba chiếc lớn dành cho thợ và một chiếc nhỏ dành cho ông Rushton cùng một vài người bạn thân thiết của ông ta, gồm Didlum, Grinder, ông Toonarf—một kiến trúc sư, và ông Lettum—một môi giới nhà đất. Đi cùng một trong những người đánh xe là một người bạn mang theo một chiếc kèn đồng dài của thợ đánh xe. Người này không được trả tiền để đi, nhưng vì đang thất nghiệp, anh ta nghĩ rằng đám thợ chắc chắn sẽ thết mình vài ly và có lẽ sẽ quyên góp chút tiền cho anh ta để đổi lấy sự phục vụ.
Hầu hết bọn họ đều ngậm xì gà hai xu trên môi, uống với nhau một hai ly để tự vực dậy tinh thần trước khi xuất phát, nhưng dẫu vậy, đó vẫn là một đoàn người ảm đạm lê bước lên ngọn đồi hướng về Windley. Nhìn vẻ mặt sầu thảm của Misery—người ngồi trên thùng xe bên cạnh người đánh xe của chiếc xe lớn đầu tiên—cùng dáng vẻ ủ rũ của đa số công nhân, người ta có thể tưởng đây là một đám tang chứ không phải một chuyến đi chơi giải trí, hoặc họ là một nhóm linh hồn lạc lối đang được dẫn đến bờ sông Styx. Người thợ thổi kèn thỉnh thoảng cất lên tiếng kèn trông chẳng khác nào thiên thần thổi tiếng kèn phán quyết cuối cùng, và làn khói xì gà chính là hiện thân cho khói hình phạt đời đời kiếp kiếp của họ.
Một trạm dừng ngắn được thực hiện tại ngã tư để đón một số anh em, bao gồm Philpot, Harlow, Easton, Ned Dawson, Sawkins, Bill Bates và gã Sái rượu. Hai người kể sau hiện đang làm việc cho Smeariton và Leavit, nhưng vì đã đóng góp từ đầu, họ chọn đi chuyến Beano thay vì nhận lại tiền. Gã Sái rượu cùng một vài bợm nhậu quen thuộc khác trông rất lếch thếch, tơi tả, nhưng đa số anh em đều ăn mặc chỉnh tề. Vài người đã chuộc bộ quần áo Chủ Nhật của mình ra chỉ riêng cho dịp này. Những người khác diện những bộ đồ mới mà họ sẽ trả góp với giá một shilling mỗi tuần. Vài người tự mua những bộ đồ cũ, một hai người mặc quần áo làm việc đã được chải chuốt sạch sẽ, và một số người mặc quần áo Chủ Nhật nhưng không chuộc ra được vì đơn giản là tiệm cầm đồ không nhận. Những y phục này đang ở trong cái gọi là giai đoạn chuyển tiếp—lỗi thời và bóng loáng vì mặc nhiều, nhưng lại quá tốt để đem ra mặc làm việc, ngay cả khi chủ nhân của chúng có đủ khả năng mua bộ khác để thay thế cho dịp trang trọng. Tuy nhiên, Crass, Slyme và một vài kẻ độc thân lại là những tay chơi sành điệu, diện cổ áo đứng cùng mũ quả dưa kiểu mới nhất, tương phản với một số người khác đội mũ kiểu cổ kính và đeo cổ áo đủ hình thù với những đường viền rách rưới. Harlow đội một chiếc mũ rơm cũ đã được vợ tẩy sạch bằng axit oxalic, và Easton cẩn thận dùng mực nhuộm lại phần viền đã phai màu của chiếc mũ quả dưa đen. Đôi giày của họ là phần tồi tệ nhất trên trang phục: tính cả Rushton và bạn bè của ông ta, tổng cộng có ba mươi bảy người, kể cả Nimrod, và trong toàn bộ đám đông ấy không có nổi nửa tá đôi giày thực sự tốt.
Khi tất cả đã ngồi vào chỗ, cuộc hành trình lại tiếp tục. Chiếc xe ngựa nhỏ chở Rushton, Didlum, Grinder và hai hoặc ba thành viên khác trong ban bệ dẫn đầu. Theo sau là chiếc xe lớn nhất với Misery ngồi trên thùng xe. Ngồi cạnh người đánh xe của chiếc xe thứ ba là Payne, thợ cả mộc. Crass giữ một vị trí danh dự tương tự trên chiếc xe thứ tư, và trên bậc thang phía sau xe là gã thợ thổi kèn.
Crass—người đã thuê xe ngựa—đã thỏa thuận với những người đánh xe rằng đoàn xe sẽ đi qua con phố nơi hắn và Easton sinh sống, và khi họ đi qua, vợ Crass đang đứng trước cửa cùng hai cậu thanh niên thuê trọ, họ vẫy tay áo và hô vang lời chào. Đi lên một chút nữa, bà Linden và vợ của Easton đang đứng ở cửa nhìn theo đoàn xe. Thực tế, những tiếng kèn đã làm giật mình hầu hết cư dân, khiến họ đổ xô ra cửa sổ và cửa ra vào để ngắm nhìn đoàn người ảm đìa đi qua.
Những con phố nghèo nàn của Windley nhanh chóng bị bỏ lại phía sau, và họ thấy mình đang di chuyển dọc theo một con đường uốn lượn tràn ngập ánh nắng, hai bên là những hàng rào táo gai, ô rô và tầm xuân, lướt qua những cánh đồng lúa mì nâu óng ả lấp lánh ánh vàng, qua những vườn táo trĩu quả nặng cành tỏa hương thơm ngát, xuyên qua bóng mát mẻ của những đại lộ cổ thụ uy nghiêm mà những cành cây đan xen vòm cao tạo thành mái nhà xanh thẳm, được dát vàng và rọi sáng bởi những đốm nắng lập lòe cùng những luồng sáng lọc qua tán lá rung rinh; qua những cây cầu đá cổ phủ đầy rêu bắc qua dòng suối trong vắt phản chiếu bầu trời xanh và những đám mây trắng xốp; rồi lại trải dài đến tận chân trời ở mọi phía qua những cánh đồng khác, nơi thì trĩu nặng mùa màng, nơi thì đầy những đàn gia súc đang ngủ gật hoặc bầy cừu nhút nhát giật mình chạy toán loạn theo tiếng xe qua. Vหลาย bận, họ thấy những bầy thỏ nhỏ nhắn nô đùa tinh nghịch ra vào các hàng rào hoặc trên cánh đồng cạnh cừu và gia súc. Thỉnh thoảng, từ đằng xa, ẩn mình trong các thung lũng hoặc giữa những tán cây che chở là cụm nhà nông trại và những đống cỏ khô; xa hơn nữa là tháp vuông phủ đầy thường xuân của một ngôi nhà thờ cổ, hoặc có lẽ là chiếc cối xay gió đơn độc với nhữngh cánh quạt quay luân phiên lóe sáng rồi tối dần trong ánh nắng. Lướt qua những ngôi nhà tranh ven đường mà cư dân ra tận nơi vẫy tay chào thân thiện. Lướt qua những đám trẻ da rám nắng, tóc vàng đang trèo lên hàng rào và cửa gỗ năm thanh, vẫy mũ hoan hô, hoặc chạy theo những chiếc xe ngựa để nhặt đồng xu đám thợ ném xuống cho chúng.
Thỉnh thoảng, những người thợ trên xe có nỗ lực hát hò đôi chút nhưng chẳng đi đến đâu, bởi hầu hết bọn họ đều quá đói khát và khốn khổ. Họ chưa kịp ăn chút cơm trưa nào và có thời gian cũng chẳng ăn, bởi họ muốn dể dành chiếc bụng đói cho bữa tiệc tại khách sạn Queen Elizabeth, nơi họ dự kiến sẽ đến vào khoảng ba giờ rưỡi. Tuy nhiên, tâm trạng họ cũng khá hơn đôi chút sau trạm dừng chân đầu tiên—ở quán Blue Lion, nơi hầu hết bọn họ trèo xuống để làm một ly. Vài người trong số họ, bao gồm gã Sái rượu, Ned Dawson, Bill Bates và Joe Philpot—đã nốc hai ba ly và cảm thấy vui vẻ hơn hẳn, thế nên chẳng bao lâu sau khi xe chạy lại, những âm thanh giai điệu đã vang lên từ chiếc xe mà ba người vừa nhắc tới đang ngồi—chiếc xe do Crass quản lý—nhưng việc ca hát chẳng mấy suôn sẻ, và ngay cả sau trạm dừng thứ hai—cách đó khoảng năm dặm—tại quán Warrior’s Head, họ vẫn thấy không tài nào cất tiếng hát cho ra hồn được. Những tràng hát ngắt quãng chốc chốc lại bật lên từ từng chiếc xe ngựa rồi lịm dần đi một cách thảm hại. Thật chẳng dễ gì ca hát trên một cái bụng rỗng dù trong đó có chút bia; và đa số bọn họ đều như vậy. Họ không có tâm trạng để ca hát, hay để thưởng thức đúng mức khung cảnh mà họ đang lướt qua. Họ muốn được ăn tối, và đó là lý do tại sao chuyến đi dài này, thay vì là một niềm vui, sau một hồi lại trở thành một hành trình mệt nhọc tưởng chừng không bao giờ kết thúc.
Trạm dừng tiếp theo là quán Bird in Hand, một quán rượu ven đường nằm trơ trọi trong một thung lũng cô tịch. Chủ quán là một người đàn ông béo tốt, vui tính, và trong quầy có một số khách hàng—những người trông giống tá tịch, nhưng xung quanh chẳng nhìn thấy ngôi nhà nào khác. Tình huống kỳ lạ này đã kích thích óc suy luận của những vị khách du lịch và trở thành chủ đề trò chuyện chính cho đến khi họ đến quán Dew Drop Inn, khoảng nửa tiếng sau đó. Chiếc xe đầu tiên chở Rushton và bạn bè tiếp tục đi qua mà không dừng lại ở đây. Những người ngồi trên chiếc xe thứ hai, vốn chỉ cách chiếc đầu một quãng ngắn, chia rẽ ý kiến về việc nên dừng hay đi tiếp. Người thì thét lên bảo người đánh xe dừng lại, kẻ khác lại ra lệnh tiếp tục hành trình, và nhiều người thì lưỡng lự không biết nên theo phương án nào—tâm trạng này không hề xuất hiện ở người đánh xe, kẻ biết thừa rằng nếu họ dừng lại thì thể nào cũng có ai đó mời hắn một ly, vì thế hắn chẳng gặp chút khó khăn nào trong việc đưa ra quyết định, liền kéo cương dừng lại trước quán trọ, và hai chiếc xe phía sau cũng làm theo khi chúng tiến đến.
Đó chỉ là một trạm dừng rất ngắn, chưa tới nửa số người trèo xuống xe, và những kẻ ở lại trên xe cằn nhằn quá nhiều về sự chậm trễ khiến những người khác phải uống bia nhanh nhất có thể và cuộc hành trình lại tiếp tục, hầu như trong sự im lặng. Chẳng còn tiếng hát hò, chẳng còn tiếng cười đùa ồn ào; họ hầu như chẳng nói với nhau câu nào, chỉ ngồi thẫn thờ nhìn ra phong cảnh xung quanh.
Những người đánh xe đã được chỉ thị không được dừng lại cho đến khi tới khách sạn Queen Elizabeth, thế nên họ cứ thế phóng qua quán World Turned Upside Down mà không dừng lại, khiến chủ quán vô cùng hậm hực khi phải đứng trước cửa với một nụ cười gượng gạo trên môi. Một số kẻ quen biết gã hét lên rằng họ sẽ ghé qua trên đường về, và gã buộc phải hài lòng với lời hứa đó.
Họ đến khách sạn Queen Elizabeth ngóng đợi từ lâu vào lúc bốn giờ kém hai mươi, và ngay lập tức được dẫn vào một căn phòng lớn, nơi một chiếc bàn tròn và hai chiếc bàn dài đã được bày biện cho bữa tối—và chúng được bày trí xứng tầm với danh tiếng của nhà hàng.
Khăn trải bàn và khăn ăn xếp hình nan quạt trong các ly uống nước thực sự trắng như tuyết, và khoảng một tá dao, nĩa, thìa được bày sẵn cho mỗi người. Dọc giữa bàn là những ly bánh flan vàng óng xen kẽ với các đĩa thủy tinh đựng thạch đỏ và vàng lấp lánh, cùng những bình hoa tỏa hương thơm ngát.
Sàn phòng ăn được lót vải sơn—với những bông hoa đỏ trên nền vàng nhạt; hoa văn ở vài chỗ đã mòn đi, nhưng tất cả đều rất sạch sẽ và sáng bóng. Dù người ta nhìn vào những bức tường dán giấy giả gỗ sồi sơn dầu theo lối cổ, hay chiếc đàn piano bóng bẩy đặt chắn góc phòng gần cửa sổ có rèm trắng, hay những chiếc ghế gỗ sồi sáng loáng, hoặc nhìn qua những cánh cửa sổ mở dẫn ra khu vườn râm mát phía sau, ấn tượng chủ đạo đọng lại là mọi thứ đều sạch sẽ đến tinh tế.
Chủ quán thông báo bữa tối sẽ được dọn lên trong mười phút nữa, và trong lúc chờ đợi, một số người tranh thủ làm một ly tại quầy bar—như một món khai vị—trong khi những người khác đi dạo trong vườn hoặc, theo lời mời của chủ quán, đi tham quan ngôi nhà. Trong số các khu vực khác, họ ghé nhìn vào nhà bếp, nơi bà chủ quán đang giám sát việc chuẩn bị bữa tiệc, và ở nơi này, với những bức tường quét vôi trắng và sàn lát gạch đỏ, cũng giống như mọi ngóc ngách khác trong nhà, sự sạch sẽ tuyệt đối chiếm vị trí độc tôn.
"Trông khác hẳn cái quán Royal Caff nơi chúng ta bị sa thải phải không mậy?" gã Sái rượu thì thầm với Bill Bates khi họ tiến về phòng ăn theo thông báo bữa tối đã sẵn sàng.
"Khác một trời một vực chứ lị!" Bill đáp.
Rushton cùng Didlum, Grinder và những người bạn khác ngồi ở chiếc bàn tròn gần cây đàn piano. Hunter ngồi đầu chiếc bàn dài hơn trong số hai chiếc bàn kia và Crass ngồi cuối bàn, hai bên Crass là Bundy và Slyme—những người cùng hắn đóng vai trò ủy ban tổ chức chuyến đi. Payne, bác thợ cả mộc, ngồi đầu chiếc bàn còn lại.
Bữa tối tuyệt vời đúng như mong đợi; nó ngon gần bằng bữa ăn được thưởng thức hằng ngày bởi những kẻ lười nhác chẳng chịu làm việc nhưng lại đủ tinh ranh để sai khiến người khác làm việc cho mình.
Có súp, vài món khai vị, thịt bò quay, cừu luộc, gà tây quay, ngỗng quay, thịt xông khói, bắp cải, đậu Hà Lan, đậu cô-ve và vô số món tráng miệng, bánh pudding mận, bánh flan, thạch, bánh tart hoa quả, bánh mỳ kèm phô mai cùng bao nhiêu bia hoặc nước chanh tùy ý gọi trả tiền riêng; và sau đó nhân viên phục vụ mang ra những tách cà phê cho ai có nhu cầu. Mọi thứ đều tuyệt cú mèo, và mặc dù họ có chút bối rối trước đống dao nĩa ngồn ngộn, tất cả bọn họ, ngoại trừ một hai trường hợp, đều tận hưởng bữa tiệc vô cùng hứng khởi. Sự tao nhã tuyệt vời ấy chỉ bị làm cho vấy bẩn bởi một vài sự cố đáng tiếc. Sự cố đầu tiên xảy ra hầu như ngay khi họ vừa ngồi xuống, lúc Ned Dawson—dù là một gã cao lớn khỏe mạnh nhưng tửu lượng kém vì không quen uống—bị ngất xỉu và được người bạn đồng hành Bundy cùng một người khác dìu ra khỏi phòng. Họ để gã ở đâu đó bên ngoài và gã quay lại sau đó khoảng mười phút, trông đã khỏe hơn nhiều dẫu mặt vẫn còn khá tái, rồi về chỗ ngồi cùng mọi người.
Gà tây, bò quay, cừu luộc, đậu các loại và bắp cải biến mất với tốc độ đáng kinh ngạc, điều chẳng có gì khó hiểu khi tất cả đều đang rất đói sau chặng đường dài, và hầu như ai cũng cố gọi ít nhất một phần cho mỗi món có sẵn. Vài người chơi hẳn hai phần súp. Tiếp theo là món cừu luộc ăn kèm giăm bông hoặc gà tây; rồi đến bò quay và ngỗng. Kế đó lại thêm chút cừu luộc cùng một ít bò quay. Mỗi đứa trong số ba cậu thợ trẻ ngốn số lượng thức ăn nặng gấp nhiều lần trọng lượng cơ thể chúng, chưa kể vô số chai nước chanh và bia gừng champagne.
Crass liên tục dừng lại để dùng khăn ăn lau mồ hôi trên mặt và cổ. Thật ra ai nấy đều có khoảng thời gian tuyệt vời. Thức ăn nhiều vô kể và thừa mứa, bia thì ngon nhất, và trong suốt thời gian ấy, giữa tiếng bát đĩa va vào nhau lách cách cùng dao nĩa đụng độ, buổi tiệc được khuấy động bởi vô số câu nói đùa và sự hóm hỉnh liên tục khiến cả bàn cười vang sảng khoái.
"Chuyền cho tao thêm một cục cái thứ trắng trắng đó đi Bob," gã Sái rượu hét lên với Crass, chỉ vào đĩa bánh blancmange.
Crass vươn tay chộp lấy đĩa đựng "thứ màu trắng" đó, nhưng thay vì chuyền cho gã Sái rượu, hắn ta tự mình tọng hết sạch, húp ngấu nghiến trực tiếp từ đĩa bằng một chiếc thìa.
Gã Sái rượu tức tối gào lên khi nhận ra chuyện gì đang xảy ra: "Mả cha mày, sao mày húp sạch của tao thế đồ khốn."
Crass điềm đạm đáp khi đặt chiếc đĩa không xuống bàn: "Không sao đâu bạn hiền. Chẳng sao cả, chỗ nó xuất phát còn đầy ra đấy. Bảo chủ quán bưng ra mẻ khác đi."
Sau khi được yêu cầu, chủ quán—với sự trợ giúp của con gái, hai cô gái trẻ khác và hai thanh niên—đã mang ra thêm mấy mẻ nữa thế là gã Sái rượu cũng nguôi giận.
Còn món bánh pudding mận ư—đúng là một cú knock-out hoàn hảo; y hệt như lễ Giáng sinh; nhưng vì Ned Dawson và Bill Bates đã nốc sạch chỗ nước sốt trước khi bánh được dọn ra, tất cả bọn họ đều phải ăn phần đầu tiên mà không có chút nước sốt nào. Tuy nhiên, vì chủ quán mang ra một mẻ khác ít lâu sau đó, chuyện ấy cũng chẳng có gì đáng bận tâm.
Ngay khi bữa tối kết thúc, Crass đứng dậy để đọc báo cáo với tư cách là thư ký. Ba mươi bảy người đã đóng góp mỗi người năm shilling: thành ra chín bảng năm shilling. Ủy ban đã quyết định rằng ba cậu thợ trẻ—thợ sơn, thợ mộc và thợ cửa hàng trước—được phép đi nửa vé: tổng cộng là chín bảng mười hai rưỡi. Ngoài khoản đóng góp năm shilling thông thường, ông Rushton đã ủng hộ một bảng rưỡi cho chi phí chuyến đi. (Tiếng hò reo vang dội.) Và một số quý ông khác cũng đóng góp hỗ trợ. Ông Sweater, ở vùng Cave, một bảng. (Tiếng vỗ tay.) Ông Grinder, mười shilling bên cạnh tiền đóng góp năm shilling. (Tiếng vỗ tay.) Ông Lettum, mười shilling, cùng với tiền đóng góp năm shilling. (Tiếng vỗ tay.) Ông Didlum, mười shilling bên cạnh năm shilling. (Tiếng hò reo.) Ông Toonarf, mười shilling cùng tiền đóng góp năm shilling. Họ cũng đã viết thư cho một số nhà sản xuất cung cấp vật liệu cho công ty, đề nghị họ tài trợ chút ít: vài người gửi nửa vương miện, vài người gửi năm shilling, vài kẻ chẳng thèm trả lời, và hai tay viết thư lại nói rằng vì thời buổi kinh tế eo hẹp, họ chẳng kiếm lời được bao nhiêu từ vật liệu nên không đủ khả năng ủng hộ đồng nào; nhưng tính trong tất cả các hãng đã gửi thư đến, họ cũng gom được tổng cộng ba mươi hai xu rưỡi, đưa tổng số tiền quỹ lên con số mười bảy bảng tròn trĩnh.
Về phần chi phí, bữa tối tốn hai rưỡi một đầu người, và có bốn mươi lăm người tham gia, thành ra là năm bảng mười hai rưỡi. Tiếp đó là tiền thuê xe ngựa, cũng hai rưỡi một người, năm bảng mười hai rưỡi, để lại số dư là năm bảng mười lăm để chia lại (tiếng vỗ tay), tính ra là ba shilling cho mỗi người trong số ba mươi bảy thợ, và một xu bốn cho mỗi cậu thợ trẻ. (Tiếng hò reo vang dội và kéo dài.)
Crass, Slyme và Bundy lúc này đi quanh các dãy bàn để phát tiền chia lại, món tiền rất được mọi người đón nhận, đặc biệt là những kẻ đã tiêu sạch sành sanh hầu hết tiền của mình trong chặng đường từ Mugsborough, và khi nghi thức này hoàn tất, Philpot đề xuất một lời cảm ơn chân thành gửi đến ban tổ chức vì cách họ hoàn thành nhiệm vụ, và điều này được toàn thể đại hội hưởng ứng bằng những tràng pháo tay rân trời. Sau đó họ quyên góp tiền thưởng cho các nam nhân viên phục vụ và ba nữ phục vụ, tổng cộng là mười một shilling, và chủ quán đã thay mặt những người nhận gửi lời cảm ơn trong nụ cười rạng rỡ.
Kế đến, ông Rushton yêu cầu chủ quán phục vụ đồ uống và xì gà cho tất cả mọi người. Vài người hút thuốc lá và những kẻ theo trường phái kiêng rượu gọi nước chanh hoặc bia gừng. Những ai không hút thuốc vẫn nhận xì gà rồi đem cho người khác hút thay. Khi tất cả đã được phục vụ đầy đủ, những tiếng hô lớn "Trật tự!" bỗng vang lên và người ta thấy Hunter đã đứng dậy.
Ngay khi sự yên lặng được thiết lập, Misery nói rằng ông tin chắc mọi người có mặt ở đây đều đồng tình với ông khi cho rằng họ không thể để dịp này trôi qua mà không uống mừng sức khỏe của vị chủ nhân đáng kính và tôn kính của họ, ông Rushton. (Đúng thế, đúng thế!) Một số người đã làm việc cho ông Rushton lúc có lúc không trong nhiều năm trời, và đối với BỌN HỌ thì ông (Hunter) không cần phải nói nhiều để ca ngợi ông Rushton nữa. (Đúng thế, đúng thế!) Họ hiểu ông Rushton tường tận như chính ông ta vậy và hiểu rõ ông chính là để kính trọng ông. (Tiếng hò reo.) Về phần những công nhân mới, dù họ không hiểu ông Rushton bằng những thợ cũ, ông tin chắc họ đều đồng tình rằng chẳng ai có thể mong muốn một người chủ nào tốt hơn thế. (Tiếng vỗ tay vang dội.) Ông rất lấy làm vinh hạnh khi mời mọi người cạn ly chúc sức khỏe ông Rushton. Tất cả đứng dậy.
"Hát mừng danh dự đi anh em," Crass hô lớn, vung vẩy ly rượu và cất giọng dẫn đầu bài hát được phần lớn công nhân nhiệt liệt hưởng ứng ngay lập tức, trong khi gã Sái rượu chỉ huy dàn nhạc bằng một con dao ăn:
Vì hắn là một gã bạn hiền,
Vì hắn là một gã bạn hiền,
Vì hắn là một gã bạn hiền tuyệt vời,
Và tất cả chúng ta đều đồng lòng,
Nào híp, híp, híp, hoan hô!
Nào híp, híp, híp, hoan hô!
Vì hắn là một gã bạn hiền,
Vì hắn là một gã bạn hiền,
Vì hắn là một gã bạn hiền tuyệt vời,
Và tất cả chúng ta đều đồng lòng.
"Bây giờ hô ba tiếng vạn tuế nào!" Crass hô, dẫn nhịp.
Híp, híp, híp, hoan hô!
Híp, híp, híp, hoan hô!
Híp, híp, híp, hoan hô!
Mọi người có mặt đều uống mừng sức khỏe Rushton, hoặc ít ra cũng làm các động tác cạn ly, nhưng giữa tiếng hò reo ca hát ầm ĩ trước đó, một vài người thợ đứng với vẻ mặt khinh miệt hoặc khó chịu, lặng lẽ quan sát những kẻ nhiệt tình hoặc ngước nhìn trần nhà, cúi nhìn xuống sàn.
"Tôi xin phép được nói điều này," gã Sái rượu lên tiếng khi tất cả ngồi xuống lại—hắn đã nốc vài ly trong bữa tối, bên cạnh số rượu trệu trạo trên đường đi—"Tôi xin nói thế này, dù tôi từng có chút hiểu lầm với ông Hunter khi làm việc ở quán Royal Caff, tôi phải thừa nhận rằng đây là công ty tốt nhất từng làm việc dưới quyền tôi."
Tuyên bố này khiến cả phòng cười phá lên, tuy nhiên tiếng cười cũng nhỏ dần khi ông Rushton đứng dậy đáp từ chúc mừng sức khỏe. Ông nói rằng mình đã kinh doanh được gần mười sáu năm và đây là—ông tin là vậy—lần đi chơi thứ mười một ông vinh hạnh tham dự. Trong suốt thời gian đó, công việc kinh doanh đã không ngừng tiến triển và gia tăng quy mô qua từng năm, và ông hy vọng cũng như tin tưởng những bước tiến trong quá khứ sẽ tiếp tục được phát huy trong tương lai. (Đúng thế, đúng thế!) Tất nhiên, ông nhận thức rõ thành công của công ty phụ thuộc rất nhiều vào công nhân cũng như chính bản thân ông; ông đã cố gắng hết sức để tìm kiếm việc làm cho họ, và điều cần thiết—nếu công ty muốn tiếp tục phát triển thịnh vượng—là họ cũng phải nỗ lực hết sức để hoàn thành công việc khi ông đã mang về cho họ. (Đúng thế, đúng thế!) Chủ không thể sống thiếu thợ, và thợ không thể sống thiếu chủ. (Đúng thế, đúng thế!) Đó là vấn đề phân công lao động: thợ làm việc bằng đôi tay và chủ làm việc bằng khối óc, và bên này sẽ vô dụng nếu thiếu bên kia. Ông hy vọng tình cảm tốt đẹp vốn có giữa ông và công nhân sẽ mãi bền chặt, và ông cảm ơn họ vì đã nhiệt liệt hưởng ứng lời chúc sức khỏe dành cho ông.
Tiếng hò reo vang dội chào đón phần kết của bài phát biểu này, rồi Crass đứng lên tuyên bố xin đề xuất chúc sức khỏe ông Hunter. (Đúng thế, đúng thế!) Hắn không định phát biểu dài dòng vì bản thân không giỏi ăn nói. ("Mày nói chuẩn rồi," "Nói tiếp đi," v.v.) Nhưng hắn tin chắc mọi người đều đồng tình khi nói rằng—sau ông Rushton—chẳng có ai được anh em kính trọng và yêu mến hơn ông Hunter. (Tiếng hò reo.) Vài tuần trước khi ông Hunter ngã bệnh, nhiều người đã bắt đầu lo sợ rằng họ sắp mất đi ông. Hắn chắc chắn tất cả thợ đều vui mừng nắm bắt cơ hội này để chúc mừng ông đã bình phục (Đúng thế, đúng thế) và chúc ông dồi dào sức khỏe trong tương lai, hy vọng ông sẽ còn khỏe mạnh để tham gia thêm nhiều chuyến Beano nữa.
Tràng pháo tay rền vang chào đón phần kết trong lời phát biểu của Crass, và hội trường lại một lần nữa bùng nổ trong tiếng hát:
Vì hắn là một gã bạn hiền
Vì hắn là một gã bạn hiền.
Vì hắn là một gã bạn hiền,
Và tất cả chúng ta đều đồng lòng.
Nào híp, híp, híp, hoan hô!
Nào híp, híp, híp, hoan hô!
Khi họ dứt tiếng hò reo, Nimrod đứng dậy. Giọng ông hơi run run khi cảm ơn sự tử tế của mọi người và nói rằng ông hy vọng bản thân xứng đáng với thiện chí đó. Ông chỉ có thể nói rằng ông tin mình luôn cố gắng công bằng và chu đáo với tất cả mọi người. (Tiếng hò reo.) Bây giờ ông xin đề nghị chủ quán châm đầy lại ly cho mọi người. (Đúng thế, đúng thế!)
Ngay khi đồ uống được dọn ra, Nimrod lại đứng lên nói rằng ông muốn đề xuất chúc sức khỏe các vị khách quý đã rộng lòng đóng góp chi phí cho họ—ông Lettum, ông Didlum, ông Toonarf và ông Grinder. (Tiếng hò reo.) Họ rất vui mừng và tự hào được có mặt ở đây (Đúng thế, đúng thế), và ông tin anh em sẽ đồng tình khi nói rằng các ông Lettum, Didlum, Toonarf và Grinder đều là những người bạn tuyệt vời.
Nhìn vào cách họ hát đồng ca và hò reo, rõ ràng phần lớn anh em hoàn toàn đồng ý. Khi họ ngừng lại, Grinder đứng dậy đáp lời thay mặt những vị khách được xướng tên. Ông ta nói rằng họ vô cùng vinh hạnh khi có mặt ở đây tham gia buổi tiệc thú vị và rất vui vì đã góp phần hiện thực hóa nó. Thật đáng mừng khi thấy tình cảm tốt đẹp tồn tại giữa ông Rushton và công nhân của ông ấy, mọi chuyện nên là như thế, bởi chủ và thợ thực chất đều là những người lao động cùng hội cùng thuyền—chủ làm việc bằng trí óc, thợ làm việc bằng đôi tay. Cả hai đều là người lao động, và quyền lợi của họ là một. Ông thích nhìn thấy những người thợ làm việc hết mình vì chủ và biết rằng người chủ cũng đang cố gắng hết sức vì họ, rằng ông ta không chỉ là chủ, mà còn là một người bạn. Đó là điều mà ông (Grinder) thích thấy—chủ và thợ cùng kéo chung một mái chèo—cùng nỗ lực hết mình và nhận ra quyền lợi của họ là đồng nhất. (Tiếng hò reo.) Giá như tất cả chủ và thợ đều làm được như vậy, họ sẽ thấy mọi chuyện đều suôn sẻ, sẽ có nhiều việc làm hơn và bớt nghèo đói đi. Hãy để người thợ làm việc hết mình vì chủ, và người chủ làm việc hết mình vì thợ, và họ sẽ thấy đó mới là lời giải đích thực cho vấn đề xã hội chứ không phải những thứ nhảm nhí ngớ ngẩn được phát ngôn bởi những kẻ đi tung hô cờ đỏ ngoài đường. (Tiếng hò reo và tiếng cười.) Hầu hết những gã đó chỉ là những kẻ lười nhác chẳng chịu làm việc kiếm sống. (Đúng thế, đúng thế!) Các bác có thể tin lời hắn, nếu bọn Xã hội chủ nghĩa mà nắm quyền thì chỉ có một nhúm bọn ranh mãnh quỷ quyệt vơ vét hết phần kem béo bở, chẳng còn lại gì ngoài công việc đầu tắt mặt tối cho số còn lại. (Đúng thế, đúng thế!) Đó là tất cả những gì mấy tay kích động hướng tới: chúng muốn họ (những thợ thuyền ngồi đây) phải đổ mồ hôi lao động để nuôi chúng nhàn hạ. (Đúng thế, đúng thế!) Thay mặt ông Didlum, ông Toonarf, ông Lettum và chính mình, ông cảm ơn những lời chúc tốt đẹp của mọi người và hy vọng sẽ được đồng hành trong những dịp tương tự tương lai.
Tiếng hò reo vang dội chào đón đoạn kết bài phát biểu của ông ta, nhưng nhìn nét mặt một số thợ rõ ràng họ tỏ thái độ bực bội trước những lời lẽ của Grinder. Những kẻ này vốn chế giễu Chủ nghĩa xã hội và thường xuyên bỏ phiếu duy trì chủ nghĩa tư bản, vậy mà lại cảm thấy ghê tởm và tức giận với Grinder! Cũng có một số ít những người theo Chủ nghĩa xã hội—tổng cộng chưa đầy nửa tá—không hề hòa vào tràng pháo tay. Những người này đều ngồi ở cuối chiếc bàn dài do Payne chủ trì. Không một ai trong số họ tham gia vào tiếng vỗ tay chào mừng bài phát biểu, và cho đến lúc đó họ cũng chẳng hề đưa ra bất kỳ sự phản đối nào. Vài người đỏ bừng mặt khi nghe những câu cuối trong bài diễn văn của Grinder, số khác thì cười, nhưng chẳng ai mở miệng nói gì. Họ biết trước khi đến đây thế nào cũng có một đống màn "Bạn hiền" cùng những bài phát biểu sướt mướt, và họ đã giao kèo với nhau từ trước là sẽ không tham gia bên nào cả, kiềm chế không công khai phản đối bất cứ điều gì có thể được thốt ra, nhưng họ không ngờ mọi chuyện lại đi quá đà thế này.
Khi Grinder ngồi xuống, vài kẻ từng vỗ tay tung hô ông ta bắt đầu chế nhạo nhóm Xã hội chủ nghĩa.
"Mấy người có gì để nói lại không đấy?" chúng hét lên. "Bị vả vào mặt thế còn gì!"
"Giờ thì câm họng hết rồi chẳng nói được câu nào."
"Sao không đứa nào đứng lên làm một bài phát biểu đi chứ?"
Ý tưởng cuối cùng này có vẻ rất hay ho đối với những kẻ theo phái Tự bảo thủ và Tự do vốn không thích những phát ngôn của Grinder, thế nên tất cả bắt đầu đồng thanh gào lên "Owen!", "Owen!", "Ra đây đi! Đứng lên làm bài phát biểu xem nào!", "Đàn ông lên chứ lị!", v.v. Vài kẻ gào hô lớn nhất cổ vũ Grinder cũng hùa vào yêu cầu Owen lên phát biểu, bởi chúng chắc mẩm Grinder và mấy vị kia sẽ dễ dàng bẻ gãy mọi lý lẽ của hắn; nhưng Owen và nhóm Xã hội chủ nghĩa chẳng thèm đáp lại ngoài những tiếng cười trừ, thế là ngay sau đó Crass buộc một chiếc khăn tay trắng vào cây gậy đi bộ bằng mậy của ông Didlum, rồi cắm nó vào lọ hoa đặt ở đầu bàn nơi nhóm Xã hội chủ nghĩa đang ngồi.
Khi tiếng ồn ào phần nào lắng xuống, Grinder lại đứng dậy. "Lúc tôi thốt ra mấy nhời vừa rồi, tôi đâu có biết ở đây lại có bọn Xã hội chủ nghĩa: nhìn mặt các bác là tôi đủ biết đa số đều khôn ngoan hơn thế. Đồng thời tôi cũng thấy khá mừng vì đã nói những điều đó, bởi nó cho các bác thấy bọn Xã hội chủ nghĩa là cái giống gì. Chúng rất ranh mãnh—biết lúc nào nên mở miệng lúc nào nên ngậm tăm. Điều chúng thích là tóm lấy một nhúm công nhân dốt nát trong xưởng hay quán rượu rồi tha hồ ba hoa chích choè hàng dặm đường—kiểu luật sư vỉa hè ấy mà, các bác hiểu ý tôi chứ—rằng tao luôn đúng còn thiên hạ đều sai. (Tiếng cười.) Các bác biết tôi ám chỉ kiểu người nào rồi đấy. Khi thấy mình lọt thỏm giữa đám đông có ăn học hiểu biết hơn chúng, những kẻ chẳng dễ gì bị dắt mũi bởi mấy thứ văn chương ba búa, thì ơ kìa, câm như hến. Thế nên lần tới hễ nghe mấy gã luật sư vỉa hè lý sự, các bác sẽ biết lời chúng đáng giá bao nhiêu."
Hầu hết đám thợ vô cùng khoái chí trước bài phát biểu này, nó được đón nhận bằng những tiếng cười vang cùng tiếng gõ bàn rào rào. Chúng kháo nhau rằng Grinder là một gã cực kỳ sắc sảo: hắn đã cân đo đong đếm chính xác từng ounce tư cách của đám Xã hội chủ nghĩa.
Đúng lúc đó, người ta thấy Barrington đang đứng thẳng đối diện Grinder và một sự im lặng đột ngột, đầy kính sợ bao trùm.
"Đúng hay sai thì chưa biết," Barrington bắt đầu, "rằng người theo Chủ nghĩa xã hội luôn biết khi nào nên nói và khi nào nên im lặng, nhưng dịp này hình như chẳng thích hợp chút nào để thảo luận những chủ đề như vậy.
"Chúng ta có mặt ở đây hôm nay với tư cách bạn bè và muốn quên đi những bất đồng để tận hưởng vài giờ vui vẻ. Nhưng sau những gì ông Grinder vừa phun ra, tôi hoàn toàn sẵn sàng đáp trả ông ta trong khả năng tốt nhất của mình.
"Việc tôi là một người theo Chủ nghĩa xã hội và có mặt ở đây hôm nay với tư cách nhân viên của ông Rushton lẽ ra phải là câu trả lời đanh thép nhất cho lời buộc tội rằng những người Xã hội chủ nghĩa quá lười nhác chẳng thèm làm việc kiếm sống. Còn về chuyện lợi dụng sự dốt nát, ngây thơ của công nhân để dắt mũi họ bằng những lời lẽ rỗng tuếch ba búa, sẽ hợp lý hơn nhiều nếu ông Grinder đưa ra một học thuyết Xã hội chủ nghĩa cụ thể nào đó rồi chứng minh nó sai trái hoặc lạc đường, thay vì giở cái trò hèn nhát tung ra những cáo buộc chung chung mơ hồ chẳng thể chứng minh nổi. Làm thế còn khó hơn gấp bội so với việc một người Xã hội chủ nghĩa chỉ ra rằng phần lớn những gì chính ông Grinder vừa rót vào tai chúng ta mới là thứ giáo điều rỗng tuếch mang tính lừa phỉnh nhất. Ông ta bảo rằng chủ làm việc bằng óc còn thợ làm bằng tay. Nếu thực sự lao động chân tay chẳng cần tí chất xám nào, sao lại nhốt những kẻ đần độn vào nhà thương điên? Sao không để họ làm mấy việc chân tay chẳng cần đến trí óc ấy? Vì họ đần độn, có lẽ họ sẽ sẵn sàng làm việc với mức lương thấp hơn cả cái gọi là ‘mức lương đủ sống’ lý tưởng. Nếu ông Grinder từng thử một lần, ông ta sẽ biết những người lao động chân tay phải tập trung tư tưởng và tâm trí vào công việc nhường nào nếu không muốn hỏng bét hoàn toàn. Cái luận điệu cho rằng giới chủ không chỉ là ông chủ mà còn là ‘bạn bè’ của công nhân cũng chỉ là thứ văn chương ba búa rỗng tuếch, bởi ông ta thừa biết cũng như chúng tôi, rằng dù một ông chủ có tốt bụng hay nhân từ đến đâu, dù ông ta khao khát mang lại điều kiện tốt đẹp cho thợ thế nào đi nữa, điều đó hoàn toàn bất khả thi, vì ông ta phải cạnh tranh với những ông chủ khác không làm thế. Chính những kẻ chủ tồi tệ—những tên bóc lột sức lao động, vắt kiệt máu mủ công nhân—mới là kẻ đặt ra nhịp độ và những người khác buộc phải áp dụng phương thức ấy—thường là trái với mong muốn của họ—nếu không muốn bị đá văng khỏi đường đua cạnh tranh. Nếu ngày nay bất kỳ ông chủ nào quyết định trả lương cho thợ không thấp hơn mức đủ để bản thân sống sung túc, rằng ông ta không bắt họ làm việc trong một ngày nhiều hơn mức mà chính ông ta muốn tự thực hiện suốt đời mình, thì ông Grinder thừa biết cũng như chúng tôi, rằng chỉ trong vòng một tháng ông chủ đó sẽ phá sản; bởi ông ta sẽ chẳng tài nào nhận được công trình nào nếu không chấp nhận mức giá rẻ mạt của đám bóc lột sức lao động.
"Ông ta cũng bảo rằng quyền lợi của chủ và thợ là đồng nhất; nhưng nếu một ông chủ có hợp đồng, lợi ích của ông ta là hoàn thành công việc càng sớm càng tốt; xong càng nhanh thì đút túi càng nhiều lợi nhuận; nhưng làm xong càng nhanh thì thợ thuyền càng sớm rơi vào cảnh thất nghiệp. Thế thì sao có chuyện quyền lợi của họ đồng nhất được cơ chứ?
"Lại nữa, hãy giả sử một ông chủ bước vào tuổi ba mươi khi bắt đầu sự nghiệp kinh doanh, và duy trì nó trong suốt hai mươi năm. Giả định rằng ông ta sử dụng khoảng bốn mươi công nhân đều đặn trong giai đoạn đó và tuổi trung bình của những người thợ này cũng là ba mươi khi ông chủ khởi nghiệp. Vào cuối chặng đường hai mươi năm ấy, thường thì ông chủ đã kiếm đủ tiền để sống phần đời còn lại trong sự sung túc, nhàn hạ. Nhưng còn người thợ thì sao? Suốt hai mươi năm đằng đẵng đó họ chỉ kiếm được đồng lương chết đói đủ sống qua ngày và phải chịu đựng bao nhiêu cơ cực đến mức những ai chưa chết thì cơ thể cũng đã tàn phế, sức khỏe suy kiệt.
"Với ông chủ là hai mươi năm tiến bước vững chắc tới sự nhàn hạ, thảnh thơi và độc lập tài chính. Còn với đa phần công nhân là hai mươi năm thụt lùi, hai mươi năm trượt dài không ngừng nghỉ, tuyệt vọng hướng tới sự suy kiệt về thể xác lẫn tinh thần: hướng tới bãi phế liệu, nhà tế thần, và cái chết yểu. Nói quyền lợi của thợ đồng nhất với chủ thì chẳng phải là thứ văn chương bịp bới, dối trá, ngớ ngẩn lừa gạt người ta sao?
"Mấy lời lẽ kiểu đó chẳng thể lừa nổi ai ngoài trẻ con hoặc kẻ ngốc. Chúng ta không phải trẻ con, nhưng rõ ràng ông Grinder coi chúng ta là lũ đần.
"Thỉnh thoảng, do một hoặc kết hợp hàng trăm hoàn cảnh khác nhau nằm ngoài tầm kiểm soát, hoặc do sai lầm trong phán đoán, sau nhiều năm lao tâm khổ tứ, một ông chủ gặp vận rủi và nhận ra mình chẳng khá hơn hay thậm chí tồi tệ hơn lúc khởi nghiệp; nhưng đó chỉ là những trường hợp cá biệt, và ngay cả khi phá sản hoàn toàn thì họ cũng chẳng túng quẫn hơn đa số những người thợ là bao.
"Đồng thời, hoàn toàn đúng khi nói quyền lợi thực sự của chủ và thợ là như nhau, nhưng không phải theo cách mà ông Grinder muốn chúng ta tin tưởng. Dưới hệ thống xã hội hiện tại, chẳng mấy ai, dù có giàu có đến đâu, có thể chắc chắn rằng bản thân hay con cái họ sẽ không có ngày rơi vào cảnh túng quẫn; và ngay cả những kẻ tự cho là an toàn cũng thấy hạnh phúc của mình vơi đi khi chứng kiến cảnh nghèo đói, khốn khổ bủa vây xung quanh ở mọi ngóc ngách.
"Chỉ theo nghĩa đó mới đúng là quyền lợi của chủ và thợ là đồng nhất, bởi lợi ích của tất cả mọi người, cả giàu lẫn nghèo, là cùng nhau đứng lên phá hủy một hệ thống gieo rắc đau khổ cho số đông và chẳng mang lại hạnh phúc đích thực cho bất kỳ ai. Lợi ích của tất cả là phải tìm ra một con đường tốt đẹp hơn."
Đến đây Crass chồm dậy ngắt lời, thét lên rằng họ không đến đây để nghe một đống bài phát biểu—một nhận định được hưởng ứng bằng tràng pháo tay vô tận của phần lớn những kẻ có mặt. Những tiếng hô lớn "Đúng thế, đúng thế!" vang vọng khắp phòng, và gã Sái rượu gợi ý ai đó nên hát một bài.
Đám thợ từng gào thét đòi Owen phát biểu giờ im bặt, và ông Grinder, từ nãy đến giờ cảm thấy khá ngứa ngáy khó chịu, thầm thở phào nhẹ nhõm vì có kẻ ngắt quãng đúng lúc.
Gợi ý hát hò của gã Sái rượu được toàn thể cử tọa hưởng ứng nhiệt liệt, kể cả Barrington cùng các thành viên Xã hội chủ nghĩa, bởi họ chẳng mong gì hơn ngoài việc thời gian trôi qua theo cách phù hợp với bầu không khí buổi tiệc. Con gái chủ quán, một thiếu nữ má hồng chừng đôi mươi mặc chiếc áo in hoa hồng phấn, ngồi vào đàn piano, và gã Sái rượu tiến đến đứng cạnh cây đàn hướng về phía khán giả, cất giọng hát bài đầu tiên với những cử động tay chân minh họa nhịp nhàng, trong khi phần điệp khúc được cất lên đầy nhiệt huyết bởi toàn bộ công ty, kể cả Misery—lúc này đã ngà ngà say vì nốc gin pha bia gừng:
"Nào mau đến đây làm một ly cùng tôi
Bên quán bia cổ kính Bull and Bush.
Nào mau đến đây bắt tay cùng tôi
Bên quán bia cổ kính Bull and Bush.
Khỏe không hỡi ban nhạc Đức nhỏ nhắn của tôi!
Fol the diddle di do!
Lại đây nắm lấy bàn tay này
Nào mau đến đây làm một ly cùng tôi,
Bên quán bia cổ kính Bull and Bush,
Bush! Bush!"
Tiếng gõ bàn kéo dài chào đón đoạn kết bài hát, nhưng vì gã Sái rượu chẳng biết bài nào khác ngoài mấy đoạn và điệp khúc rời rạc, hắn bèn gọi Crass lên biểu diễn tiếp, và quý ông đó liền cất giọng ca bài "Làm việc đi, hỡi các chàng trai" theo giai điệu bài "Tramp, tramp, tramp, the boys are marching". Vì bài hát này được coi như bản Quốc tế ca của Đảng Cải cách thuế quan, bày tỏ những lý tưởng cao đẹp nhất của tầng lớp công nhân bảo thủ nước này, nó đã thành công rực rỡ bởi đa số họ là thành viên đảng Bảo thủ.
"Nào tôi chẳng phải đại gia giàu có gì,
Nhưng tôi sống theo một châm ngôn hợp lý
Sẽ mang lại hạnh phúc tựa vua chúa cho tôi;
Và nếu các bác cho phép, tôi sẽ hát ngay bây giờ,
Bởi thời gian như các bác biết chẳng đợi chờ ai.
Làm việc đi, hỡi các chàng trai, hãy cứ bằng lòng
Miễn là còn đủ tiền mua bữa cơm ấm lòng.
Chỉ cần các bác cố gắng, rồi sẽ sớm giàu sang—chẳng mấy chốc đâu—
Nếu các bác chịu chung tay xốc vác vào guồng quay."
"Nào toàn thể anh em," Grinder gào lên, một tín đồ cuồng nhiệt của phong trào Cải cách thuế quan và vô cùng phấn khích khi thấy hầu hết công nhân đều chung chí hướng; và đám "trai tráng" lại gào thét phần điệp khúc một lần nữa:
Làm việc đi, hỡi các chàng trai, hãy cứ bằng lòng
Miễn là còn đủ tiền mua bữa cơm ấm lòng
Chỉ cần các bác cố gắng, rồi sẽ sớm giàu sang—chẳng mấy chốc đâu
Nếu các bác chịu chung tay xốc vác vào guồng quay.
Khi hát những ca từ của khúc tráng ca cao cả này, phe Bảo thủ dường như được tiếp thêm một nguồn nhiệt huyết sục sôi. Tất nhiên thật khó mà nói chắc chắn, nhưng có lẽ khi họ cất tiếng hát, trước trí tưởng tượng thăng hoa của họ hiện lên một tầm nhìn về Quá khứ, và nhìn ngược qua quãng thời gian dài đằng đẵng của những năm tháng đã qua, họ thấy rằng từ thuở ấu thơ đó là những năm tháng ngập chìm trong nghèo đói và lao động khổ sai không một tiếng cười. Họ nhìn thấy cha mẹ mình, xác xơ và gục ngã vì cơ cực cùng lao động quá sức, lặng lẽ chìm khuất vào chốn vĩnh hằng lạnh lẽo trong sự vô danh.
Và rồi, khi tâm trạng giấc mơ của họ xoay chuyển, họ nhìn thấy Tương lai, với chính những đứa con của họ đang lê bước trên cùng con đường mệt mỏi hướng tới cái đích tương tự.
Có khả năng những viễn cảnh kiểu này đã được khơi gợi trong tâm trí họ qua lời ca, bởi ca từ của bài hát đã diễn tả chính xác lý tưởng của họ về bản chất cuộc sống con người nên là thế. Đó là tất cả những gì họ muốn—được phép vắt chân lên cổ làm việc như những con trâu con ngựa vì lợi ích của kẻ khác. Bản thân họ chẳng thèm được văn minh hóa và họ hạ quyết tâm bảo đảm rằng những đứa con được sinh ra đời cũng chẳng bao giờ được hưởng thụ những thành quả văn minh. Như họ thường hay nói:
"Con cái chúng ta là ai và ra sao mà không phải làm thuê làm mướn cho giới thượng lưu? Chúng có phải con nhà quý tộc đâu phớ không? Những điều tốt đẹp trên đời này vốn dĩ chẳng bao giờ dành cho cái giống lọa như chúng nó. Cứ bắt chúng làm việc! Đó là sứ mệnh sinh ra là để làm thế, và nếu chúng ta xin được Cải cách thuế quan cho chúng thì thể nào cũng chẳng sợ thiếu việc để làm—không chỉ Giờ hành chính đâu, mà còn Cả tăng ca nữa đấy! Còn về học vấn, đi du lịch đó đây, tận hưởng cuộc sống và mấy thứ xa hoa đó, chúng chưa bao giờ dành cho con cái nhà chúng ta cả—chúng sinh ra là dành cho con nhà quý tộc! Đám nhóc nhà mình so với tụi quý tộc chẳng khác nào rác rưởi ngoài đường! Bản thân tụi mình sinh ra cũng chỉ vì mục đích đó—Làm thuê cho giới quý tộc, để họ có thừa thời gian tận hưởng lạc thú; còn giới quý tộc sinh ra là để hưởng thụ để cho cái giống như tụi mình có Thừa việc mà làm."
Vẫn còn vài lời nữa, và khi họ hát hết các lời, phe Bảo thủ chìm trong trạng thái nhiệt huyết điên cuồng. Ngay cả Ned Dawson, người đã lăn ra ngủ vùi với cái đầu gối lên tay trên bàn, cũng ngẩng phắt dậy sau mỗi khổ thơ, hùa theo hát điệp khúc rồi lại lăn quay ra ngủ tiếp.
Kết thúc bài hát, họ hô vang ba tiếng vạn tuế cho phong trào Cải cách thuế quan và Thừa việc làm, rồi Crass, với tư cách là người hát ca khúc trước có quyền chỉ định người tiếp theo, đã xướng tên Philpot, người nhận được những tràng pháo tay rền vang khi đứng dậy, bởi anh ta là gương mặt rất được lòng mọi người. Anh chưa từng làm hại ai bao giờ và luôn sẵn sàng giúp đỡ người khác bất cứ khi nào có cơ hội. Tiếng hô "Già rồi mà vẫn phong độ Joe" vang vọng khắp phòng khi anh bước về phía cây đàn piano, và đáp lại vô số lời yêu cầu "Bài hát cũ", anh bắt đầu cất giọng "Triển lãm hoa":
"Trong lúc dạo bước tối qua chẳng biết đi về đâu
Tôi thấy tờ áp phích dán tường về Triển lãm hoa.
Thế là tôi nghĩ thầm ghé xem hoa cỏ giết thời gian qua đêm.
Và khi bước chân vào triển lãm ấy quả là cảnh tượng lạ lùng.
Vậy với nhã ý của các bác cùng chút trợ giúp nhỏ nhoi,
Đêm nay tôi xin điểm tên vài loài hoa hy vọng chẳng bao giờ phai tàn."
Cả phòng cùng họa:
Đêm nay tôi xin điểm tên vài loài hoa hy vọng chẳng bao giờ phai tàn.
Vẫn còn mấy lời nữa, qua đó người ta thấy những loài hoa chủ đạo trong buổi triển lãm là Hoa hồng, Hoa cúc Scotland và Hoa ba lá.
Khi anh hát xong, tiếng pháo tay đinh tai nhức óc cùng tiếng đòi hát lại liên hồi khiến anh phải chiều lòng bằng cách cất giọng một bài tủ quen thuộc khác—"Xin hãy mua những bông hoa đẹp của tôi?"
Người qua kẻ lại mãi chẳng ngừng,
Mặc cho giọt lệ khẽ rưng rưng
Trong đôi mắt buồn đầy mơ mộng,
Con tim nhỏ bé đang thở than
Suốt những canh thâu lạnh buốt tàn,
Lắng nghe tiếng gọi nghẹn ngào khóc:
“Xin hãy mua những bông hoa đẹp của tôi?”
Khi khổ cuối của bài hát này được lặp lại năm sáu lần, Philpot thực hiện quyền chỉ định ca sĩ tiếp theo, và gọi tên Dick Wantley, người với vô số cử chỉ và nét mặt gợi hình đã hát bài "Đưa tôi vào giữa bầy con gái", rồi sau đó gọi tiếp Payne, bác thợ cả mộc, người trình bày ca khúc "Tôi là Hầu tước vùng Camberwell Green".
Có rất nhiều thứ mà nghệ sĩ quán trà ca nhạc gọi là "diễn xuất hình thể" đi kèm theo bài hát này, và khi tiến hành, Payne—với gương mặt tái mét và vô cùng căng thẳng—đã thực hiện hàng loạt động tác co giật cùng cử chỉ cúi chào, vuốt ve, trượt lướt khắp nơi, vung vẩy khăn tay để bắt chước phong thái lịch lãm của một vị Hầu tước. Trong suốt màn trình diễn này, khán giả giữ một sự im lặng đáng sợ, điều khiến Payne lúng túng đến mức chưa đi hết nửa bài anh đã phải dừng lại vì quên bén mất phần còn lại. Tuy nhiên, để bù đắp cho sự thất bại này, anh hát thêm bài khác mang tựa đề "Tất cả chúng ta rồi sẽ chết, giống như đốm lửa trong lò sưởi". Tiết mục này một lần nữa nhận được sự đón nhận vô cùng hờ hững từ đám đông, một số cười cợt số khác châm chọc rằng nếu hắn hát chẳng ra hồn thế thì chết sớm được ngày nào hay ngày ấy.
Tiếp theo đó là một bản ballad Bảo thủ khác, với phần điệp khúc như sau:
Áo quần rách rưới bàn tay bẩn thỉu chẳng có gì là nhục nhã nếu phải đổ mồ hôi kiếm miếng cơm manh áo.
Trái tim anh ta đặt đúng chỗ, chẳng ai có thể chối cãi được điều đó
Xương sống của Nước Anh Cổ chính là người thợ lao động chân chính.
Sau vài bài hát nữa, người ta quyết định di chuyển ra khoảng sân phía sau quán rượu để chơi một trận cricket. Các đội được thành lập, Rushton, Didlum, Grinder và những vị khách tham gia như thể họ chỉ là những kẻ bình dân, và trong lúc trận đấu diễn ra, những người còn lại chơi ném vòng hoặc nằm dài trên cỏ xem thi đấu, số khác giải trí bằng cách uống bài chơi đánh bài và ném xu xuống bàn ở quán rượu, hoặc đi dạo quanh làng thưởng thức bia ở các quán khác, nơi có tổng cộng ba quán quanh vùng.
Thời gian trôi qua theo cách đó cho đến bảy giờ, thời điểm đã được ấn định để bắt đầu chuyến hành trình quay về; nhưng chừng mười lăm phút trước khi xuất phát, một sự cố khó chịu đã xảy ra.
Trong lúc họ đang chơi cricket, một nhóm ca sĩ hát bè gồm bốn cô gái trẻ và năm nam nhân, ba trong số đó là thanh niên, hai người kia có tuổi hơn, có lẽ là phụ huynh của vài thành viên trẻ trong nhóm, bước vào sân và trình bày một số ca khúc hợp xướng để giải trí. Gần cuối trận đấu, hầu hết đám thợ đã tề tựu đông đủ trên sân này, và trong lúc nghỉ giữa các bài hát, nhóm âm nhạc cử một người trong số họ, một cô gái nhút nhát chừng mười tám tuổi—trông có vẻ ngượng ngùng muốn có người khác làm thay nhiệm vụ ấy—đi vào đám đông để quyên góp tiền. Cô gái vô cùng bấy ngờ và đỏ bừng mặt khi thì thầm lời xin sự giúp đỡ, tay giơ ra một chiếc mũ rơm rõ ràng là của một thành viên nam trong nhóm đồng ca. Vài gã thợ ném cho vài đồng xu, một số từ chối hoặc giả vờ như không thấy cô gái lẫn chiếc mũ, vài kẻ khác gạ gẫm trả tiền để đổi lấy một cái hôn, nhưng nguyên nhân chính gây ra rắc rối là vì hai ba tên đã nốc quá nhiều bia rượu đến mức mất kiểm soát đã tiện tay vứt mẩu xì gà vẫn đang cháy dở, nhão nhoét đầy nước bọt của chúng vào trong mũ, chưa kể Dick Wantley còn khinh khỉnh nhổ nước bọt vào đó.
Cô gái vội vã quay về với bạn bè, và trên đường đi, một số thợ chứng kiến hành vi tồi tệ của những kẻ đã lăng mạ cô đã khuyên chúng nên chuồn lẹ, bởi khả năng cao chúng sẽ bị người nhà cô gái cho ăn đòn nhừ tử. Họ nói rằng nếu bị tẩn cho một trận thì đáng kiếp lắm.
Hơi men phần nào tỉnh lại vì sợ hãi, ba tên thủ phạm lủi thủi trốn chui trốn lủi, mặt cắt không còn giọt máu và run lẩy bẩy vì kinh hoàng dưới ghế ngồi của ba chiếc xe ngựa. Chúng vừa khuất dạng thì nhóm người trong đoàn đồng ca ào tới, giận dữ đòi gặp mặt những kẻ đã xúc phạm cô gái. Do không nhận được câu trả lời thỏa đáng nào, một người trong số họ quay gót đi tìm rồi nhanh chóng trở lại mang theo cô gái, những cô gái trẻ khác lẽo đẽo theo sau cách đó không xa.
Cô nói rằng không nhận diện được những tên mình đang tìm kiếm, thế nên họ kéo nhau xuống quán rượu để tìm xem chúng có trốn ở đó không, một số thợ của Rushton đi cùng tỏ thái độ phẫn nộ.
Thời gian trôi qua đủ nhanh và đến bảy giờ rưỡi, xe ngựa đã được chất đầy và khởi hành cho chặng đường trở về.
Họ ghé qua mọi quán rượu dọc đường, và khi về đến quán Blue Lion thì một nửa số họ đã say khướt tướy, năm sáu tên đã hoàn toàn bất tỉnh nhân sự, bao gồm cả người đánh xe của chiếc xe chở Crass và gã thổi kèn. Gã kèn gục đến mức người ta phải vứt cho hắn nằm dài dưới sàn xe giữa những đôi chân, nơi hắn ngủ say như chết, trong khi những kẻ khác tự giải trí bằng cách thổi những tiếng kêu kỳ dị vào chiếc kèn.
Có một chiếc đàn piano tự động bỏ xu tại quán Blue Lion và vì đó là quán rượu cuối cùng trên đường về nên họ dừng lại ở đây khá lâu, chơi ném vòng, ném xu, uống rượu, ca hát, khiêu vũ và cuối cùng là cãi vã.
Vài người trong số họ tỏ vẻ hầm hừ muốn gây gổ với Newman. Mọi loại lời lẽ xúc phạm đều được nã thẳng vào tai anh ta. Có lần ai đó cố tình gạt đổ ly nước chanh của anh, và lát sau có kẻ khác đâm sầm vào người anh ngay lúc anh đang định uống, khiến nước chanh bắn tung tóe khắp quần áo. Tệ hơn là hầu hết đám phá phách này lại chính là những hành khách cùng xe trên chiếc xe của Crass, và cơ hội đổi sang xe khác gần như bằng không bởi chúng đã chật ních người từ trước.
Từ những lời lẽ lọt tai thỉnh thoảng nghe được, Newman đoán ra nguyên nhân của sự thù địch đó, và khi thái độ của họ ngày càng trở nên đe dọa, anh đâm ra lo sợ đến mức nghĩ đến chuyện lặng lẽ chuồn đi và đi bộ quãng đường còn lại về nhà một mình, trừ phi kiếm được ai ở xe khác đổi chỗ cho.
Trong lúc những suy nghĩ ấy đang quay cuồng trong đầu Newman, Dick Wantley bất thình lình thét lên rằng hắn sẽ xử đẹp cái đồ bẩn thỉu dám nhận làm việc dưới giá chuẩn vào mùa đông năm ngoái.
Chính lỗi của hắn ta mà tất cả bọn họ đang phải làm việc với mức giá sáu xu rưỡi và hắn sẽ quét sạch sàn nhà bằng thân xác gã đó. Vài tên bạn hùa theo hăng hái đòi phụ một tay, nhưng số khác can thiệp, và có lúc tưởng chừng một trận hỗn chiến toàn tập sắp nổ ra khi những kẻ gây hấn chật vật vùng vẫy để tiếp cận nạn nhân vô tội.
Tuy nhiên, cuối cùng Newman cũng tìm được một chỗ ngồi trên xe của Misery, ngồi xổm trên sàn xe với tấm lưng quay về phía bầy ngựa, thầm cảm tạ ơn trên vì đã thoát khỏi tầm với của đám man rợ say xỉn, những kẻ lúc bấy giờ đang gào thét những bài hát thô tục và làm chấn động cả vùng quê khi điều khiển xe đi qua bằng những tiếng kèn chói tai.
Trong khi đó, dường như chẳng ai thèm để ý, chiếc xe ngựa đang lao với tốc độ kinh hoàng và lắc lư dữ dội từ bên này sang bên kia một cách thất thường. Lẽ ra nó phải là chiếc xe đi cuối cùng, nhưng tình hình ở quán Blue Lion có hơi hỗn loạn nên thay vì đóng đô ở cuối đoàn, giờ nó lại đứng thứ hai, ngay phía sau chiếc xe nhỏ chở Rushton và đồng bọn.
Crass nhiều lần nhắc nhở họ rằng chiếc xe kia đang ở rất gần nên Rushton chắc chắn nghe rõ từng câu từng chữ, và những lời nhắc nhở lặp đi lặp lại đó rốt cuộc khiến gã Sái rượu nổi khùng, hét lên rằng chúng đéo thèm quan tâm có b—r nào nghe hay không. Bố thằng khỉ nào quan tâm chứ? Mặc xác nó đi!
"Đ M Rushton, và cả mày nữa!" Bill Bates quát lên khi quay sang Crass. "Mày chẳng qua chỉ là một giẻ lau chân bẩn thỉu! Mày chỉ là thứ đồ bỏ đi! Đó là lý do duy nhất mày được cất nhắc làm quản lý—vì mày là một tên cai ngục hống hách! Mày còn tồi tệ hơn cả Rushton hay Misery cộng lại! Đứa nào là kẻ khởi xướng trò một người một phòng, hả? Mồ hôi nước mắt mày chứ ai, đồ khốn!"
"Đấm văng nó khỏi cái bệ chết tiệt của nó đi," Bundy gợi ý.
Mọi người dường như thấy đây là một ý tưởng tuyệt vời, nhưng khi gã Sái rượu chồm dậy định thực hiện điều đó, hắn đã bị một cú xóc nảy bất ngờ của xe hất ngã nhào lên người gã thổi kèn đang nằm sõng soài dưới sàn, và đến lúc những kẻ khác kéo hắn ngồi dậy thì bọn chúng đã quên béng mất kế hoạch tống cổ Crass từ lúc nào.
Trong lúc ấy, tốc độ của chiếc xe đã tăng lên mức khủng khiếp.
Rushton và những người ngồi trong chiếc xe nhỏ phía trước đã liên tục gào thét bảo họ giảm tốc độ bầy ngựa, nhưng vì người đánh xe của chiếc xe chở Crass đã quá say xỉn chẳng hiểu chúng nói gì nên hắn phớt lờ, và họ chẳng còn cách nào khác ngoài việc tăng tốc độ xe của mình để tránh bị tông trúng. Gã đánh xe say khướt giờ tưởng lầm rằng họ đang cố đua với mình, liền nổi máu phân thắng bại quyết vượt qua cho bằng được. Đó là một con đường rất hẹp, nhưng vừa vặn đủ chỗ để lách qua, và hắn ta đặt niềm tin tuyệt đối vào tay nghề cầm cương của mình rằng sẽ vượt qua an toàn.
Những cử chỉ hốt hoảng cùng tiếng gào thét của nhóm Rushton chỉ tổ làm hắn thêm lồng lộn, bởi hắn tưởng họ đang chế giễu mình vì không tài nào vượt qua nổi. Hắn đứng phắt lên bệ chân và quất roi tơi bời vào bầy ngựa khiến chúng phi như bay trên mặt đất, trong khi chiếc xe trượt bánh và lắc lư một cách đáng sợ.
Phía trước, bầy ngựa kéo xe của Rushton cũng đang phi hết tốc lực, chiếc xe chao đảo và lạng lách từ bên này sang bên kia con đường, trong khi những hành khách hoảng loạn với khuôn mặt tái mét vì khiếp sợ ngồi bấu víu vào ghế ngồi và ôm chặt lấy nhau, tròng mắt lồi ra khi quay đầu nhìn lại đầy kinh hoàng về phía những kẻ đuổi theo, vài tên trong số đó đang cổ vũ gã đánh xe say xỉn bằng những lời hứa hẹn hào phóng những vại bia lớn, đồng thời thúc giục bầy ngựa bằng những tiếng chửi rủa và gào thét.
Khuôn mặt béo ú của Crass tái ngắt vì sợ hãi khi hắn bám chặt lấy ghế ngồi với cơ thể run lẩy bẩy. Một tên khác, cực kỳ say xỉn chẳng còn biết trời đất là gì, đang nhoài người qua mạn xe nôn thốc tháo ra đường, trong khi số còn lại chẳng thèm quan tâm đến cuộc đua, tự giải trí bằng cách hát hò—do gã Sái rượu chỉ huy—to hết cỡ phổi:
"Có ai thấy ban nhạc Đức nào không,
Ban nhạc Đức, Ban nhạc Đức?
Tôi đã tìm kiếm khắp nơi,
Pom—Pom, Pom, Pom, Pom!
Tôi đã lùng sục mọi quán rượu gần xa,
Gần và xa, gần và xa,
Tôi muốn tìm anh Fritz của tôi,
Kẻ hay tấu mấy nốt nhạc vui
Trên cây kèn trombone bự!"
Hai chiếc xe ngựa còn lại đã tụt lại quá xa. Chiếc xe do Hunter quản lý chở theo một nhúm người ảm đạm. Bản thân Nimrod, dưới ảnh hưởng của vô số ly bia gừng pha chút gin bí mật, cuối cùng đã say mèm đến mức ngồi khóc lóc thảm thiết, sụt sùi trong bầu không khí im lặng ảm đạm bên cạnh người đánh xe, trở thành bức tranh bi thảm về sự sầu não và gần như mất ý thức về thế giới xung quanh, cùng Slyme—gã đi cùng Hunter vì cùng là thành viên nhà nguyện Shining Light. Rồi còn một gã thợ dán giấy khác—một kẻ bất hạnh mắc chứng cuồng tôn giáo; hắn mang theo một đống tài liệu truyền đạo để phát cho những người thợ khác, dân làng Tubberton và bất cứ ai chịu nhận.
Hầu hết những người thợ khác ngồi trên xe của Nimrod thuộc tuýp công nhân "ngoan đạo". Những kẻ ngu ngốc, đầu óc nông cạn chẳng có nổi tư duy bằng một con mèo bình thường. Thành viên của các hội tôn giáo PSAs và "Nhà truyền giáo nhà thờ" những người cứ mỗi chiều Chủ Nhật lại đến để nghe thuyết giảng về bổn phận đối với giới thượng lưu và để bộ óc của họ—thật đáng thương hại!—bị nhồi sọ và làm cho mụ mị bởi những kẻ như Rushton, Sweater, Didlum và Grinder, chưa kể những chuyên gia tâm lý học kiểu như các mục sư thánh thiện Belchers và Boshers, cùng những nhân vật như John Starr.
Tại các buổi họp đó, không một người thợ "đáng kính" nào được phép đặt câu hỏi, phản đối hay bắt bẻ bất cứ điều gì được nói ra, cũng không được phép tranh luận, bàn thảo hay chỉ trích. Họ phải ngồi đó như một lũ trẻ con trong khi bị giảng đạo, thuyết giáo và ban ơn. Giống như những con cừu trước thợ cạo im lìm cúi đầu, họ không được phép mở miệng. Thực ra họ cũng chẳng buồn đòi hỏi đặt câu hỏi hay thảo luận điều gì. Họ có đủ khả năng đâu. Họ cứ ngồi đó lắng nghe những gì được nói, nhưng chỉ có nhận thức lơ mơ không rõ mọi chuyện nói về cái quái gì.
Hầu hết bọn họ tham gia các hội PSA đơn giản chỉ vì bánh mỳ và cá. Thỉnh thoảng họ được thưởng giải thưởng—Sách Tự lực của Smiles, và những cuốn sách thích hợp để đọc bởi những người có bộ não đã bị hủy hoại gần như hoàn toàn. Bên cạnh các lợi ích khác, thường có một Câu lạc bộ Giáng sinh đi kèm với các "PSA" hoặc "Nhà truyền giáo" và hàng hóa được bán cho các thành viên thấp hơn một chút so với giá gốc như phần thưởng cho sự khom lưng uốn gối của họ.
Họ phần lớn là những kẻ khốn khổ hiền lành, mất hết tinh thần, nhẫn nhục buông xuôi chấp nhận một cuộc đời lao động nghèo đói khốn cùng, và với sự thờ ơ lạnh lùng phó mặc con cái vào cùng một số phận đó. So với những kẻ này, thổ dân New Guinea hay người da đỏ Red Indians rõ ràng có tầm vóc nhân tính cao hơn nhiều. Họ được tự do! Họ chẳng gọi ai là chủ; và nếu họ không hưởng thụ lợi ích của khoa học và văn minh, thì họ cũng chẳng phải nhọc nhằn lao động tạo ra những thứ đó phục vụ kẻ khác. Còn về con cái họ—hầu hết những người hoang dã đó thà dùng rìu đập đầu con cái còn hơn để chúng lớn lên thành những kẻ nô lệ thiếu ăn thiếu mặc phục vụ người đời.
Nhưng những người này thì không được tự do: cuộc đời nô lệ của họ trôi qua trong sự luồn cúi, nịnh nọt, lao động bươn chải và chạy lon ton như những chú chó nhỏ theo lệnh của hàng tá ông chủ. Còn về lợi ích của khoa học và văn minh, phần duy nhất họ nhận được là làm việc góp sức tạo ra chúng, rồi đứng nhìn kẻ khác thưởng thức. Và suốt thời gian đó họ vẫn hiền lành, lặng lẽ, mãn nguyện thốt lên rằng, "Cái giống như tụi mình chẳng thể mong ngóng gì hơn thế, còn con cái chúng ta đứa nào tốt với tụi mình thì cũng tốt với bọn chúng thôi."
Nhưng dẫu họ rất sùng đạo, đáng kính và vô cùng mãn nguyện khi bị cướp bóc ở quy mô lớn, thì trong những vấn đề nhỏ nhặt, trong đời sống thường nhật tầm thường và vụn vặt, hầu hết những người thợ này lại vô cùng nhạy bén với cái mà bộ óc suy yếu của họ tưởng tượng ra là lợi ích ích kỷ của bản thân, và họ sở hữu một lượng lớn sự ranh mãnh kỳ lạ vốn đặc trưng cho dạng sa sút trí tuệ này.
Đó là lý do tại sao họ chọn ngồi trên xe của Nimrod—vì họ muốn bợ đỡ ông ta nhiều nhất có thể, nhằm gia tăng cơ hội được giữ lại làm việc thay vì những kẻ khác không được đáng kính bằng.
Vài kẻ khốn khổ này có cái đầu rất to, nhưng nếu quan sát kỹ sẽ thấy kích thước đó xuất phát từ sự dày bất thường của xương sọ. Hốc sọ không lớn như vẻ bề ngoài có thể đánh lừa người quan sát qua đường, và ngay cả trong những trường hợp hiếm hoi não có kích thước khá, chất lượng của nó lại rất kém, thô ráp về cấu trúc và phần lớn cấu tạo bởi mỡ.
Mặc dù phần lớn họ là những tín đồ thường xuyên lui tới nơi gọi là nhà thờ, nhưng họ không hoàn toàn kiêng rượu, và vài người trong số họ lúc này đang ở các mức độ say xỉn khác nhau, không phải vì họ uống quá nhiều, mà bởi vì—vốn dĩ quen tiết chế—chỉ cần vài ly vượt mức là đủ khiến họ lăn ra say.
Thỉnh thoảng nhóm người khốn khổ này lại cố gắng khuấy động chuyến đi bằng cách hát hò, nhưng vì đa số chỉ nhớ dăm ba câu điệp khúc rời rạc nên chẳng đi đến đâu. Còn với một vài người thuộc làu toàn bộ lời ca thì hoặc là họ chẳng có giọng ca hoặc chẳng có hứng thú hát. Đề cử thành công nhất thuộc về gã cuồng tôn giáo, người cất giọng ca vài bài thánh ca, với phần điệp khúc được đồng thanh hưởng ứng bởi tất cả mọi người, cả say lẫn tỉnh.
Âm hưởng của những bài thánh ca ấy, lãng đãng theo làn gió thoảng bay ngược về chiếc xe cuối cùng, mang lại niềm vui thích vô bờ cho những hành khách trên xe, những người cũng đồng thanh hát theo phần điệp khúc. Vì tất cả bọn họ đều lớn lên dưới ảnh hưởng "Thiên Chúa giáo" và được giáo dục trong các trường học "Thiên Chúa giáo", họ thuộc làu lời ca: "Làm việc đi, vì màn đêm đang buông xuống", "Quay về đi tội nhân hỏa ngục đang chờ", "Chèo thuyền vào bờ" và "Con trai lang thang của tôi ở đâu?"
Bài hát cuối gợi nhắc Harlow nhớ tới một ca khúc mà hắn thuộc gần hết lời, "Mang tin về cho Mẹ", và việc cất giọng ca khúc này được mọi người có mặt đón nhận nồng nhiệt đến mức khi bài hát kết thúc, Philpot xúc động đến độ thực sự rơi nước mắt; và Easton thì thầm với Owen rằng sự thật hiển nhiên là người bạn tuyệt vời nhất của một đứa trẻ chính là mẹ của nó.
Ở chiếc xe cuối cùng này, cũng giống như hai chiếc kia, có vài người thợ say xỉn ở các mức độ khác nhau và vì cùng một lý do—bởi không quen uống nhiều rượu, vài ly uống thêm đã ngấm vào đầu óc họ. Họ vốn là những gã thợ lành nghề bình thường như bao người khác trong đời sống hàng ngày, và tụ tập lại trên chiếc xe này vì tính cách họ khá tương đồng—không phải lũ đần độn hiền lành, dễ mãn nguyện như đám trên xe Misery, mà là những kẻ kiểu như Harlow, dù bất mãn với hoàn cảnh, vẫn lì lợm tiếp tục cuộc chiến vô vọng, mệt mỏi chống lại số phận.
Họ không phải những người kiêng rượu tuyệt đối và chưa từng đặt chân đến nhà thờ hay nhà nguyện, nhưng họ chi rất ít tiền cho rượu chè hay các hình thức giải trí—thỉnh thoảng làm một vại bia hoặc họa hoằn lắm mới ghé quán trà ca nhạc hay tham gia một chuyến đi chơi ít nhiều tương tự thế này là tổng cộng niềm vui của họ.
Bốn chiếc xe ngựa này hoàn toàn có thể được xem như những nhà thương điên di động, với những bệnh nhân ở mỗi xe biểu hiện các mức độ và hình thái rối loạn tâm thần khác nhau.
Những hành khách trên chiếc đầu tiên—Rushton, Didlum và đồng bọn—có thể được xếp loại là những tên tội phạm điên loạn, kẻ gây tổn hại cho người khác lẫn chính mình. Trong một hệ thống xã hội được cấu trúc đúng đắn, những kẻ như thế này sẽ bị coi là mối họa cho cộng đồng, và bị đặt dưới sự kiềm tỏa chặt chẽ để ngăn chặn hiệu quả việc chúng làm hại bản thân hay người khác. Những tên khốn này đã vứt bỏ mọi suy nghĩ và điều hướng tới sự thăng hoa của nhân loại. Chúng từ bỏ mọi thứ làm nên một cuộc sống tốt đẹp và tươi sáng, để đổi lấy một cuộc tranh giành điên cuồng vơ vét tiền bạc mà bản thân chẳng bao giờ đủ trình độ văn hóa để thưởng thức đúng mức. Điếc đặc và mù lòa trước mọi cân nhắc khác, vì mục đích đó chúng đã làm suy đồi trí tuệ bằng cách tập trung vào từng chi tiết nhỏ nhặt nhất của chi phí và lợi nhuận, và phần thưởng chúng thu về là những vựa tiền tài bẩn thỉu ngập ngụa mồ hôi cùng những lời nguyền rủa căm hờn của những kẻ bị chúng vắt kiệt trong quá trình đó. Chúng thừa biết số tiền tích lũy đẫm mồ hôi của anh em lao động và ướt đẫm nước mắt của những đứa trẻ thơ, nhưng chúng điếc, mù và trơ lì trước hậu quả của lòng tham. Thiếu vắng mọi tư duy hay khát vọng cao đẹp, chúng ngụp lặn dưới bùn dơ, bới tung những đóa hoa chỉ để bắt giun dế.
Trên chiếc xe do Crass quản lý, Bill Bates, gã Sái rượu cùng hai ba bợm nhậu quen thuộc khác đều là những kẻ đã hóa điên vì môi trường sống bao quanh. Có thời điểm phần lớn bọn họ từng là những gã như Harlow, làm việc sớm hôm bất cứ lúc nào có cơ hội, chỉ để thấy thành quả lao động bốc hơi sạch sành sanh chỉ trong vài phút mỗi chiều thứ Bảy vào tay chủ nhà cùng hàng tá kẻ hút máu, đầu cơ lợi nhuận khác, những kẻ chỉ chực chờ đòi tiền ngay khi nó vừa kiếm được. Trong những năm tháng đã qua, phần lớn những người thợ này từng thành kính mang toàn bộ tiền lương về nhà mỗi chiều thứ Bảy giao cho "mẹ già" lo bề gia thất, rồi hỡi ơi, chỉ trong chớp mắt, vâng, thậm chí trong nháy mắt, tiền đã bay sạch! Tan biến như tuyết dưới nắng gắt! Chẳng còn lại gì ngoài sự thiếu thốn những nhu yếu phẩm tối thiểu cho cuộc sống! Nhưng sau một thời gian họ đâm ra chán chường, mệt mỏi và kiệt quệ với kiểu sống đó. Họ khao khát chút niềm vui, chút kích thích, chút giải trí, và họ nhận ra rằng có thể mua được những thứ tương tự đựng trong những vại lít rưỡi ở quán rượu. Họ biết chúng chẳng phải hàng chính hãng, nhưng vẫn tốt chán so với chẳng có gì, thế nên họ từ bỏ thói quen giao toàn bộ tiền cho mẹ già để rồi nộp cho chủ nhà cùng đám hút máu kia, thay vào đó họ đem một phần tiền mua bia uống; và sau một thời gian tâm trí họ trở nên rối loạn vì nốc quá nhiều thứ bia đó, đến mức họ chẳng mảy quan tâm tiền thuê nhà đã trả hay chưa. Họ mặc kệ mụ vợ già và con cái có cái ăn cái mặc hay không. Họ thốt lên, "Mặc xác tất cả và chết tiệt mọi thứ," chẳng mảy may bận tâm điều gì miễn là có đủ bia để uống.
Những hành khách trên xe của Nimrod đã được mô tả từ trước và hầu hết họ có thể được xếp loại chính xác giống như những kẻ đần độn bệnh đần độn độ ba—rất ranh mãnh và ích kỷ, biết đọc biết viết, nhưng có rất ít sự hiểu biết về những gì mình đọc ngoại trừ các chủ đề thông thường nhất.
Còn về những kẻ ngồi cùng Harlow trên chiếc xe cuối cùng, đa phần như đã hé lộ, đều là những người mang tính cách tương tự hắn. Phần lớn trong số họ là những thợ lành nghề khá tốt và—không giống đám bợm nhậu trên xe Crass—vẫn chưa đến nỗi tuyệt vọng, mà vẫn kiên trì tiếp tục cuộc chiến vô vọng chống lại đói nghèo. Họ khác với đám Nimrod ở điểm họ không chịu mãn nguyện. Họ luôn phàn nàn về hoàn cảnh khốn cùng của mình, và tìm thấy một thứ niềm vui nhất định khi lắng nghe những lời chỉ trích của phe Xã hội chủ nghĩa nhằm vào các điều kiện xã hội hiện tại, đồng thời tuyên bố đồng tình với nhiều quan điểm được bày tỏ và khát vọng mang lại một trật tự tốt đẹp hơn.
Hầu hết họ trông có vẻ hoàn toàn tỉnh táo, có khả năng trò chuyện lưu loát về bất kỳ chủ đề thông thường nào mà không lộ ra triệu chứng rối loạn tâm thần nào, và chỉ đến khi chủ đề bầu cử Nghị viện được nhắc đến, bằng chứng về sự điên rồ của họ mới lộ diện. Lúc đó, gần như không có ngoại lệ, họ rơi vào những ảo giác vô cùng kỳ quái và hoang tưởng thái quá, phổ biến nhất là niềm tin rằng điều tốt nhất người lao động có thể làm để cải thiện hoàn cảnh của mình là tiếp tục bầu chọn những ông chủ thuộc đảng Tự do và Bảo thủ lên làm luật pháp và cai trị họ! Vào những thời điểm đó, nếu ai đó liều lĩnh chỉ ra rằng đó chính là những gì họ đã làm suốt cuộc đời, đồng thời dẫn chứng hàng loạt minh chứng sờ sờ trước mắt về sự ngu ngốc và vô ích của việc đó, họ thường ngay lập tức rơi vào cơn cuồng loạn dữ dội nhất, và phải rất khó khăn mới ngăn được họ nhào vào tấn công dã man những ai bất đồng quan điểm.
Họ thường chìm trong trạng thái kích động cuồng loạn tương tự một thời gian trước và trong suốt các kỳ bầu cử Nghị viện, nhưng sau đó họ thường thể hiện dạng biến thể của sự điên rồ mang tên bệnh trầm cảm. Thực chất họ dao động qua lại giữa hai dạng bệnh lý này. Trong thời kỳ bầu cử, là trạng thái cuồng loạn đỉnh điểm; còn trong thời gian bình thường—có lẽ là hệ quả của việc đọc tin tức về hoạt động tại Nghị viện của những kẻ do chính họ bầu ra—họ rơi vào trạng thái trầm uất u sầu, trong trường hợp của họ chính là minh chứng cho câu nói hy vọng bao nhiêu thất vọng bấy nhiêu khiến trái tim héo tàn.
Tình trạng này đôi khi phát triển thành giai đoạn chuyển tiếp sang một biến thể khác của bệnh lý—được gọi là chứng cuồng rượu, pha biểu hiện từng thấy ở Bill Bates và gã Sái rượu.
Một dạng điên rồ khác chính là biểu hiện của những người theo Chủ nghĩa xã hội. Giống như đa số các bạn đồng hành trên chuyến xe cuối cùng, phần lớn những cá nhân này trông có vẻ hoàn toàn bình thường. Khi trò chuyện với họ, người ta nhận thấy họ suy luận mạch lạc và thậm chí vô cùng xuất chúng. Họ đã chia nhỏ chủ đề ưa thích của mình thành ba phần. Thứ nhất; định nghĩa chính xác về tình trạng được gọi là Nghèo đói. Thứ hai; sự thấu hiểu về nguyên nhân của Nghèo đói; và thứ ba, một kế hoạch hợp lý nhằm chữa trị Nghèo đói. Những kẻ đối lập với họ luôn thất bại trong việc bác bỏ các lập luận đó, đồng thời tỏ ra sợ hãi, và hầu như luôn từ chối đối đầu công bằng—trong các cuộc tranh luận cởi mở—mà thích sử dụng thứ vũ khí hèn nhát, đê tiện là vu khống và bóp méo sự thật. Việc những người Xã hội chủ nghĩa chưa từng chạm trán đối thủ nào ngoài việc đánh bại họ là minh chứng hùng hồn cho độ chính xác trong các lập luận và tính đúng đắn của các kết luận mà họ đưa ra—thế mà họ lại chắc chắn là những kẻ điên. Người ta có thể trò chuyện với họ vô tận về ba phân đoạn chủ đề của họ mà chẳng moi ra được bằng chứng điên rồ nào, nhưng hễ ai hỏi họ dự định sử dụng biện pháp gì để hiện thực hóa kế hoạch của mình, họ sẽ đáp rằng họ hy vọng làm điều đó bằng cách... lý luận với những kẻ khác!
Mặc dù họ đủ khôn ngoan để thấu hiểu nguyên nhân thực sự của nghèo đói, và phương thuốc duy nhất chữa trị nghèo đói, họ lại ngớ ngẩn đến mức ôm ấp ảo tưởng rằng có thể lý luận với những kẻ tâm thần phân liệt, trong khi bất kỳ ai tỉnh táo cũng thừa nhận rằng việc đi lý luận với một kẻ cuồng loạn không chỉ vô ích, mà còn khiến những ấn tượng sai lầm trong tâm trí rối loạn của hắn càng thêm hằn sâu.
Chiếc xe chở Rushton và đồng bọn tiếp tục phóng như bay trên đường, bị truy đuổi sát nút bởi chiếc xe chở Crass, Bill Bates và gã Sái rượu; nhưng bất chấp mọi nỗ lực của gã tài xế say xỉn, họ không tài nào bắt kịp hay vượt qua chiếc xe nhỏ hơn, và khi đến chân dốc dẫn lên Windley, khoảng cách giữa hai xe giãn ra nhanh chóng, và cuộc đua miễn cưỡng bị từ bỏ.
Khi đến đỉnh đồi, Rushton và đồng bọn không đứng đợi những kẻ khác, mà phóng thẳng về hướng Mugsborough nhanh nhất có thể.
Xe của Crass là chiếc tiếp theo lên tới đỉnh, và họ dừng lại đó chờ hai chiếc xe kia tiến đến, và khi hai xe vừa tới, tất cả những ai sống gần đó đều bước xuống, vài người cất giọng hát bài "Chúa phù hộ nhà Vua", rồi cùng những tiếng hô "Chúc ngủ ngon" và "Đừng quên sáu giờ sáng thứ Hai nhé", họ tản mác về nhà và những chiếc xe lại tiếp tục lăn bánh.
Dọc đường đi qua Windley, các trạm dừng ngắn được thực hiện để mọi người lục đục xuống xe, và khi họ lên đến đỉnh con dốc dài đổ xuống Mugsborough thì đồng hồ đã điểm gần mười hai giờ đêm, những chiếc xe ngựa hầu như trống hoác, hành khách duy nhất còn lại là Owen và bốn năm người sống ở khu phố dưới. Từng người một rời đi, khuất lấp vào màn đêm tối mịt mùng, cho đến khi chẳng còn ai sót lại, và chuyến đi Beano chính thức trở thành dĩ vãng.