Suốt cả mùa hè, đám đông những kẻ thiện nguyện vá víu quần rách vẫn tiếp tục cặm cụi đổ mồ hôi sôi nước mắt cho sứ mệnh cao cả và vị tha là kiếm tiền cho ông Rushton.
Sơn mặt ngoài nhà cửa và cửa hàng, cạo rửa và quét vôi trần nhà, lột giấy bóc tường cũ, sơn phết và dán giấy phòng ốc lẫn cầu thang, xây thêm phòng mới hoặc cơi nới các tòa nhà cũ hoặc cơ sở kinh doanh, đào cống rãnh cũ, sửa chữa mái nhà dột và cửa sổ vỡ.
Lòng nhiệt thành và sự hăng hái của họ đối với chính nghĩa này là vô bờ bến. Lẽ ra họ phải bắt đầu công việc lúc sáu giờ, nhưng hầu hết thường đã có mặt chờ sẵn bên ngoài công trường vào khoảng kém mười lăm phút, ngồi trên lề đường hoặc bậc cửa.
Hoạt động của họ trải khắp thị trấn: vào mọi thời điểm trong ngày, người ta đều thấy họ đi hoặc về từ các “công trường”, tay xách nách mang thang, ván gỗ, thùng sơn, xô quét vôi trắng, đồ sành sứ, ống khói, ống thoát nước, những đoạn máng xối, bồn cầu, lò sưởi, bó giấy dán tường, xô đựng hồ, bao xi măng, cùng những xe gạch vữa. Một cảnh tượng khá quen thuộc — đủ làm hài lòng cả thần linh lẫn loài người — là đoàn người gồm khoảng nửa tá “những kẻ thuộc Đế quốc” này, đi giày rách, đội mũ nồi móp méo, ố vàng, bạc màu hoặc những chiếc mũ lưỡi trai bắn đầy vết sơn và vôi trắng; cổ áo đứng thì bẩn thỉu, mềm nhũn và nhàu nát, còn bộ quần áo tồi tàn, cũ kỹ, chẳng vừa người thì đẫm mồ hôi và dính đầy vữa trát.
Ngay cả những nhân viên bán hàng trong các tiệm tạp hóa và cửa hàng vải vóc cũng cười chê, chế nhạo và chỉ trỏ khinh miễn khi họ đi ngang qua.
Tầng lớp bề trên — những kẻ chẳng làm quái gì — coi họ như một thứ động vật bậc thấp. Có tuần, trên tờ Obscurer xuất hiện một bức thư của một tên lơi lơi diện quần áo là lượt, phàn nàn về việc những công nhân đi trên vỉa hè khi ngang qua Đại lộ Grand vào buổi chiều trên đường đi làm về đã gây phiền toái cho những du khách thượng lưu, và hắn đề nghị họ nên xuống lòng đường mà đi. Khi nghe về bức thư đó, rất nhiều công nhân đã làm theo lời đề nghị, ngoan ngoãn xuống đường đi để khỏi làm vấy bẩn những kẻ ăn không ngồi rồi.
Tiếp theo bức thư đó là vài bức khác có nội dung tương tự, cùng một hoặc hai bài viết theo giọng điệu bề trên nhằm bênh vực tầng lớp lao động bởi những kẻ rõ ràng chẳng biết mẹ gì về họ. Lại có cả thư của một cá nhân tự xưng là “Morpheus”, phàn nàn rằng hắn ta thường xuyên bị đánh thức khỏi giấc ngủ ngon vào giữa nửa đêm bởi tiếng lục cục của những đôi ủng công nhân đi qua nhà hắn trên đường đến chỗ làm vào buổi sáng. “Morpheus” viết rằng không những họ tạo ra thứ âm thanh khủng khiếp bằng những đôi ủng bọc sắt gớm ghiếc, mà còn hay ho khạc nhổ rất nhiều, nghe cực kỳ khó chịu, lại còn trò chuyện oang oang. Thỉnh thoảng câu chuyện của họ chẳng mang lại chút giáo huấn nào, bởi phần lớn toàn những lời tục tĩu, mà “Morpheus” cho là do họ đang bực bội vì phải dậy quá sớm.
Thông thường họ làm việc đến năm rưỡi chiều, và tới lúc về đến nhà thì đã là sáu giờ. Khi đã ăn tối và rửa ráy xong xuôi thì gần tám giờ: khoảng chín giờ, hầu hết bọn họ lên giường đi ngủ để có thể thức dậy vào khoảng bốn rưỡi sáng hôm sau, kịp nấu một tách trà trước khi rời nhà lúc năm rưỡi để lại tới công trường. Thường thì họ phải rời nhà sớm hơn thế, bởi “công trường” cách nhà hơn nửa tiếng đi bộ. Chẳng quan trọng công trường cách cửa hàng bao xa, đám thợ phải tự bỏ thời gian ra đi đi lại lại, vì các quy định của Công đoàn ở Mugsborough chỉ là tờ giấy lộn. Chẳng có tiền xe điện, tiền tàu hỏa hay thời gian đi đường nào được hỗ trợ cho những kẻ như họ.
Chín mươi chín phần trăm trong số họ không tin vào những thứ như vậy: họ thừa khôn ngoan để không gia nhập Công đoàn; trái lại, họ tin tưởng tuyệt đối vào lòng thương hại của những ông chủ Tự do và Bảo thủ nhân hậu, tốt bụng của mình.
Rất thường xuyên, khi chỉ có vài người thợ làm việc cùng nhau, việc nấu trà cho bữa sáng hay bữa trưa trở nên bất tiện, thế là một số mang theo trà đựng sẵn trong chai và uống lạnh; nhưng đa số kéo nhau ra quán rượu gần nhất để ăn trưa kèm theo một cốc bia. Ngay cả những người thích trà hoặc cà phê hơn cũng đành uống bia, bởi nếu vào tiệm ăn chay hay quán cà phê, họ thường không được đối xử tử tế lắm trừ khi gọi thêm đồ ăn, mà trà ở những nơi đó thực ra còn đắt hơn bia, và bia thì chắc chắn uống ngon hơn thứ trà ủ nhừ hay thứ nước bùn loãng được bán dưới mác cà phê tại các quán ăn “bình dân” giá rẻ.
Có một số người — theo họ nghĩ — cực kỳ may mắn: các hãng họ làm việc đủ bận rộn để cho phép họ làm thêm hai tiếng mỗi tối — cho đến bảy giờ rưỡi — mà không nghỉ uống trà. Hầu như những người này về đến nhà vào khoảng tám giờ, người rã rời hoàn toàn. Sau đó họ uống chút trà, rửa mặt mũi, và chẳng mấy chốc đã là khoảng chín rưỡi. Rồi họ lại chìm vào giấc ngủ cho đến bốn rưỡi hoặc năm giờ sáng hôm sau.
Về đến nhà vào ban đêm, họ thường mệt mỏi đến mức chẳng còn chút hứng thú nào với việc học tập hay tự trau dồi bản thân, dù có thời gian đi chăng nữa. Họ có rất nhiều thời gian để “học tập” vào mùa làm ăn kém cỏi mùa đông: và môn học yêu thích của họ khi đó là làm thế nào để không bị chết đói.
Tuy nhiên, việc làm thêm giờ này chỉ là ngoại lệ, bởi mặc dù những năm trước đó, quy định bất di bất dịch vào mùa hè là làm việc đến bảy giờ rưỡi, thì nay hầu hết các hãng đều áp dụng thói quen nghỉ lúc năm rưỡi. Cuộc cách mạng diễn ra trong vấn đề này trở thành chủ đề trò chuyện ưa thích của những người thợ, khi họ nhắc lại với giọng đầy tiếc nuối về quá khứ hào hùng, thuở công việc ngập đầu và họ từng làm việc mười lăm, mười sáu, thậm chí mười tám tiếng một ngày. Nhưng ngày nay, số thợ thất nghiệp vào mùa hè chẳng kém gì mùa đông. Họ thảo luận về nguyên nhân của sự thay đổi. Một nguyên nhân, tất nhiên, là thực tế xây dựng không còn sầm uất như trước, và nguyên nhân khác là lối thúc ép, bóc lột sức lao động cùng cách thức công việc được thực hiện ngày nay, hay nói đúng hơn là làm cho có lệ. Như lão Philpot đã nói, ông còn nhớ thời trẻ, một “công trường” như ở “The Cave” lẽ ra phải kéo dài ít nhất sáu tháng, và họ sẽ bố trí nhiều thợ hơn nữa! Nhưng công việc sẽ được hoàn thành đàng hoàng, chứ không bầy hầy thế này: toàn bộ đồ gỗ sẽ được chà nhám bằng đá bọt và nước; tất cả các mắt gỗ sẽ được khoét bỏ và trám trét kỹ lưỡng, bề mặt được đánh giấy nhám cẩn thận giữa các lớp sơn. Nhưng ngày nay, nơi duy nhất bạn nhìn thấy một mẩu đá bọt là trong tủ kính ở viện bảo tàng, kèm theo tấm biển: “Đá bọt: trước đây được thợ sơn nhà sử dụng.”
Hầu hết họ nhắc đến thời kỳ hoàng kim ấy với nỗi niềm xót xa sâu sắc, nhưng vẫn có một vài kẻ — thường là những kẻ đã bị ti nhiễm bởi tư tưởng Xã hội chủ nghĩa hoặc có tâm hồn bị bóp méo, đồi bại do đọc tài liệu xã hội chủ nghĩa — nói rằng họ chẳng ham hố gì việc làm thêm giờ — mười tiếng một ngày là quá đủ với họ — thậm chí họ thà chỉ làm tám tiếng. Điều họ muốn, theo họ nói, không phải là làm việc nhiều hơn, mà là có nhiều thức ăn hơn, nhiều quần áo hơn, nhiều thời gian rảnh rỗi hơn, nhiều niềm vui hơn và những ngôi nhà khang trang hơn. Họ muốn có khả năng đi dạo đồng quê hay đi xe đạp, đi câu cá hoặc ra biển tắm táp, nằm dài trên bãi cát v.v. Nhưng số này chỉ là hy hữu; rất ít kẻ ích kỷ đến vậy. Đa số chẳng mong gì hơn ngoài việc được phép làm việc, còn về lũ trẻ nhà họ, chà, “cái gì đủ tốt cho bố mẹ thì chắc chắn phải đủ tốt cho lũ nhóc”.
Họ thường bảo rằng những thứ như thời gian rảnh, sự văn minh, niềm vui và lợi ích của nền văn minh chưa bao giờ dành cho “những kẻ như chúng ta”.
Không phải tất cả bọn họ đều thực sự thốt ra câu đó, nhưng hành vi của họ chính là hiện thân của điều đó; bởi họ không chỉ từ chối giúp mang lại một hoàn cảnh tốt đẹp hơn cho con cái mình, mà còn chế nhạo, chống đối, nguyền rủa và lăng mạ những kẻ đang cố gắng làm điều đó thay họ. Những lời lẽ nhơ nhớp nhất thốt ra từ miệng họ lại nhằm vào những người cùng giai cấp trong Hạ viện — các Nghị sĩ Lao động — và đặc biệt là những người Xã hội chủ nghĩa, những kẻ mà họ gọi là bọn lười chảy thây không muốn làm việc kiếm sống, chỉ chực chờ giai cấp lao động nuôi dưỡng.
Một số người nói rằng họ không tin vào việc giúp con cái mình trở thành cái gì đó khá giả hơn cha mẹ, bởi trong những trường hợp đó, khi lớn lên lũ trẻ sẽ “coi thường” và cảm thấy xấu hổ về cha mẹ chúng! Họ có vẻ nghĩ rằng nếu họ yêu thương và làm trònn trách nhiệm với con cái, khả năng cao là lũ trẻ sẽ vô ơn: cứ như thể dù điều đó là sự thật đi nữa, thì đó cũng là cái cớ cho sự dửng dưng của họ.
Một nguyên nhân khác dẫn đến tình trạng thiếu việc làm là sự xâm lấn vào nghề nghiệp của quá nhiều kẻ ngoại đạo: những tay như Sawkins và đám hạng xoàng khác. Dù còn nguyên nhân nào đi nữa, không còn nghi ngờ gì việc làm ẩu và cẩu thả là một thực tế rành rành. Mọi “công trường” đều phải xong ngay lập tức! cứ như thể đó là chuyện sống còn! Nó phải được hoàn thành trước một thời điểm nhất định. Nếu “công trường” là một ngôi nhà trống, điệp khúc của Misery là nó đã được thuê rồi! người ta sẽ dọn vào ở cuối tuần này! do đó mọi thứ phải xong xuôi trước tối thứ Tư. Toàn bộ trần nhà phải được cạo rửa, tường lột giấy dán lại, và sơn hai lớp cả trong lẫn ngoài nhà. Cống rãnh mới phải lắp đặt, mọi cửa sổ vỡ, ổ khóa hỏng và lớp vữa sứt mẻ đều phải sửa chữa. Một nhóm thợ — thường chỉ bằng khoảng một nửa số lượng đáng ra phải có — sẽ được cử đến làm việc, và một người được đặt làm đội trưởng công trường. Những tay phó quản đốc hay “cớm con” này thừa biết rằng nếu họ “biết cách làm cho công trường có lãi”, họ sẽ được giao quản lý những nơi khác và tiếp tục được giữ lại ưu tiên hơn những người khác chừng nào hãng còn việc; thế nên họ hùa theo Misery để tính toán mưu mẹo, làm ẩu, đồng thời theo dõi và đốc thúc những người thợ dưới quyền; và đám khốn khổ tội nghiệp sau đó, vì biết rằng cơ hội duy nhất để giữ việc làm là phải “cắm đầu cắm cổ làm”, đã lao vào công việc như những kẻ mất trí. Thay vì làm sạch những phần đồ gỗ dính mỡ hoặc quá bẩn, họ quét đè lên đó một lớp sơn dầu bóng trước khi sơn để chắc chắn rằng sơn sẽ khô; những chỗ vữa tường bị hư hỏng được trám bằng thứ được gọi đùa là “xi măng vườn” — thuật ngữ chuyên môn chỉ đất bùn lấy từ vườn — rồi phủ một lớp vật liệu tử tế lên bề mặt. Những trần nhà không quá bẩn thì không cạo rửa mà chỉ phủi bụi, rồi quét nhẹ một lớp vôi trắng mỏng. Giấy dán tường cũ thường được giữ lại trên tường những căn phòng đáng lẽ phải lột sạch trước khi dán giấy mới, và để che đậy điều này, các mép giấy cũ được chà phẳng để người ta không nhận ra chúng qua lớp giấy dán mới. Trong giới hạn có thể, Misery và tên phó quản đốc né tránh thực hiện công việc mà khách hàng đã trả tiền, và ngay cả chút ít việc chúng làm cũng bị quẹt qua quýt cho xong chuyện.
Một thời kỳ khủng bố — nỗi sợ bị sa thải — ngự trị trên mọi “công trường”, được tiến hành kèm theo một loạt những tiếng hò hét và hỗn độn: chẳng ai cảm thấy an toàn lấy một giây; vào những thời điểm bất ngờ nhất, Misery sẽ xuất hiện và lao đi như một cơn lốc khắp “công trường”. Nếu bắt gặp một tên thợ đang lén lơi lỏng, thủ phạm sẽ bị sa thải ngay lập tức, nhưng hắn chẳng mấy khi có cơ hội làm điều này bởi ai nấy đều quá sợ hãi đến mức chẳng dám ngừng tay dù chỉ để nghỉ ngơi vài phút.
Từ khoảnh khắc Hunter đặt chân đến cho tới lúc rời đi, một bầu không khí hoảng loạn, vội vã, cuống cuồng và nháo nhác bao trùm. Giọng gầm thét đanh thép của hắn vang dội khắp ngôi nhà khi hắn quát tháo đám thợ phải “Nhanh lên! Làm cho xong mau! Quẹt đại vào đấy đi! Sơn tar đè lên! Chúng ta còn một công trường khác phải bắt đầu khi mấy người xong việc này!”
Thỉnh thoảng, cốt để giữ cho tinh thần đám đông lúc nào cũng căng như dây đàn, hắn lại đuổi việc một tên thợ vì tội làm quá chậm. Ai nấy đều run lẩy bẩy trước mặt hắn và cắm cổ chạy toán loạn bất cứ khi nào hắn cất tiếng gọi hay nói chuyện, bởi họ thừa biết rằng ngoài kia vẫn còn rất nhiều kẻ thất nghiệp sẵn sàng và thèm khát thế chỗ nếu họ bị tống cổ.
Mặc dù lúc này là mùa hè, và Ủy ban Cứu trợ cùng tất cả các ủy ban khác đã đình chỉ hoạt động, vẫn luôn có một lượng lớn thợ thuyền vất vưởng quanh khu vực Đài phun nước trên Đại lộ — Chợ Nô lệ Làm thuê. Khi thợ kết thúc công việc cho hãng mà họ đang làm, họ thường hướng thẳng tới nơi đó. Bất kỳ ông chủ nào cần một tên nô lệ làm thuê trong vài giờ, vài ngày hoặc vài tuần đều có thể mua được một tên ở đó. Đám thợ biết rõ điều này và họ cũng biết rằng nếu bị hãng này sa thải thì kiếm được việc khác chẳng phải chuyện dễ dàng, đó là lý do tại sao họ sợ mất mật.
Khi Misery đã rời đi — để lặp lại trò hề tương tự ở một công trường khác — tên phó quản đốc sẽ đi lết quanh nhà để xem xét tình hình tiến độ của đám thợ: để xem họ đã dùng hết sơn chưa, hoặc mang cho họ ít ma tít để họ không phải bỏ dở công việc đi lấy gì cả; và rồi rất thường xuyên, chính Rushton sẽ đến, lặng lẽ rảo bước khắp ngôi nhà hoặc đứng im lìm sau lưng đám thợ, theo dõi họ làm việc. Hắn hiếm khi nói chuyện với ai, chỉ đứng đó như một bức tượng tạc, hoặc đi lại như một con vật câm — một con lợn, như cách đám thợ hay gọi. Gã này mang trong đầu một ý nghĩ vô cùng hoang tưởng về tầm quan trọng và phẩm giá của bản thân. Có một tên thợ đã bị sa thải chỉ vì cả gan chặn đường hắn lại để hỏi dăm ba câu về công việc đang thi công.
Hôm sau, Misery đi một vòng khắp các công trường và dặn dò đám “cớm con” nhắn nhủ tất cả thợ thuyền rằng tuyệt đối không bao giờ được phép bắt chuyện với ông chủ Rushton nếu vô tình gặp ngoài đường, và vào thứ Bảy tuần ấy, tên thợ cả gan mạo phạm nọ đã bị cho nghỉ việc, viện cớ là không còn việc gì cho hắn làm, nhưng thực chất là vì lý do đã nêu trên.
Có một công trường là mặt tiền của một ngôi nhà lớn nằm trên khu đất cao nhìn xuống thị trấn. Đám thợ làm việc ở đó thậm chí còn cảm thấy khó chịu hơn bình thường, bởi người ta đồn rằng Rushton hay ngồi trong văn phòng dùng ống nhòm để theo dõi họ.
Thỉnh thoảng, khi thực sự cần thiết phải hoàn thành một công việc trước thời hạn, họ phải làm việc đến tối muộn, có khi tới tận tám hoặc chín giờ. Chẳng có thời gian nào được cho phép để uống trà, nhưng một số người mang theo đủ đồ ăn từ buổi sáng để có thể nhấm nháp chút ít vào khoảng sáu giờ chiều. Số khác nhờ con cái mang trà từ nhà tới. Theo quy tắc, họ vừa làm vừa uống; họ đặt trà dưới sàn ngay bên cạnh, vừa ăn vừa uống lại vừa làm — một tay cầm cọ quét chì trắng, tay kia cầm miếng bánh mỳ phết bơ thực vật. Ở một vài công trường, nếu tay “cớm con” là một kẻ tử tế hợp tình hợp lý, họ sẽ cử một tên làm lính canh chừng Hunter hoặc Rushton trong khi những người khác tranh thủ nghỉ tay vài phút để nhét vào miệng chút thức ăn; nhưng làm thế chẳng bao giờ an toàn tuyệt đối, bởi thế nào cũng có dăm ba kẻ nịnh hót bợ đỡ mang dã tâm leo lên làm “cớm con” sẵn sàng cúi luồn lấy lòng Misery bằng cách đi tố cáo tội ác ấy.
Như một biện pháp phòng ngừa bổ sung nhằm triệt tiêu khả năng đám thợ lười biếng hoặc phung phí thời gian, mỗi người được phát một bảng chấm công, trong đó họ phải giải trình chi tiết từng phút trong ngày. Mẫu biểu của các bảng này có khác biệt đôi chút tùy theo từng hãng: mẫu của Rushton & Co., thể hiện như sau.
BẢNG CHẤM CÔNG
CÔNG VIỆC THỰC HIỆN BỞI _____ LÀM VIỆC CHO
RUSHTON & CO
NHÀ THẦU XÂY DỰNG & TRANG TRÍ : MUGSBOROUGH
TUYỆT ĐỐI KHÔNG HÚT THUỐC HAY UỐNG RƯỢU BIA TRONG GIỜ LÀM VIỆC
MỖI HẠNG MỤC CÔNG VIỆC PHẢI ĐƯỢC MÔ TẢ ĐẦY ĐỦ, LÀ GÌ, VÀ MẤT BAO LÂU ĐỂ HOÀN THÀNH.
Nơi làm việc
Thời gian bắt đầu
Thời gian kết thúc
Số giờ
Đang làm gì
Thứ Bảy.
Thứ Hai.
Thứ Ba.
Thứ Tư.
Thứ Năm.
Thứ Sáu.
Tổng số giờ
Vào một sáng thứ Hai, Misery phát cho mỗi tên phó quản đốc một phong bì đựng mẫu giấy ghi nhớ của hãng. Crass mở phong bì của mình ra và thấy nội dung như sau:
Crass
Khi anh đang làm ở một công trường có thợ dưới quyền, hãy kiểm tra và ký tắt vào bảng chấm công của họ mỗi tối.
Nếu họ được điều đi nơi khác làm công trường khác, hoặc cho nghỉ việc tạm thời, hãy kiểm tra và ký tắt vào bảng chấm công của họ ngay khi họ rời khỏi công trường của anh.
Bất kỳ tên thợ nào đến công trường của anh trong ngày, anh phải ghi nhận chính xác thời gian chúng đến, và đảm bảo bảng chấm công của chúng được ghi chép đúng đắn.
Bất kỳ tên thợ nào chậm chạp, lười biếng, hoặc bất kỳ tên nào mà anh để ý thấy nói chuyện nhiều hơn mức cần thiết trong giờ làm việc, anh phải báo cáo ngay cho ông Hunter. Chúng tôi mong đợi anh và các quản đốc khác giúp chúng tôi thực thi những quy định này, VÀ MỌI THÔNG TIN CUNG CẤP CHO CHÚNG TÔI VỀ BẤT KỲ TÊN THỢ NÀO SẼ ĐƯỢC BẢO MẬT TUYỆT ĐỐI.
Rushton & Co.
Lưu ý: Quy định này áp dụng cho tất cả thợ thuộc mọi ngành nghề đến làm tại các công trường do anh quản lý.
Mỗi tuần, các bảng chấm công đều bị soi mói kỹ lưỡng, và thỉnh thoảng lại có một tên thợ bị “gọi lên thảm đỏ” trong văn phòng trước mặt Rushton và Misery, để tra khảo tại sao hắn lại mất tới mười lăm tiếng để hoàn thành công việc lẽ ra chỉ mười tiếng? Trong trường hợp bị cáo không đưa ra được lời giải thích thỏa đáng cho hành vi của mình, hắn thường bị tống cổ ngay tại chỗ.
Bản thân Misery cũng thường xuyên bị “gọi lên thảm đỏ”.
Nếu hắn tính toán sai một “công trường”, đưa ra mức giá thầu quá cao khiến hãng hụt mất hợp đồng, Rushton sẽ làu bàu càu nhàu. Nếu mức giá thấp đến mức chẳng có nổi chút lợi nhuận, Rushton sẽ tỏ thái độ cực kỳ khó chịu, và bất cứ khi nào xảy ra chuyện chẳng những không có lãi mà còn bị lỗ vốn thật sự, Rushton sẽ lồng lộn làm một trận kinh thiên động địa đến mức Misery sợ suýt chết khiếp, phải lập tức nhảy lên xe đạp phóng thục mạng đến “công trường” gần nhất để gào thét mắng mỏ đám “thợ” nhằm ép chúng làm cho nhanh xong.
Suốt thời gian đó, năng lực của đám thợ — đặc biệt về tốc độ — bị theo dõi và ghi chép cẩn thận: và bất cứ khi nào công việc chùng xuống và cần phải sa thải bớt nhân công, những kẻ chậm chạp hoặc quá tỉ mỉ sẽ bị tống khứ: điều này tất nhiên ai nấy đều biết và nó mang lại hiệu quả mong muốn lên đầu đám thợ.
Công bằng mà nói với Rushton và Hunter, phải nhớ rằng vẫn có những lý do biện hộ nhất định cho toàn bộ guồng quay thúc ép và gian lận này, bởi họ buộc phải cạnh tranh với tất cả các hãng khác, những đơn vị cũng điều hành công việc theo đúng phương thức y hệt. Đó không phải lỗi của họ, mà là lỗi của cả một hệ thống.
Một tá hãng cùng đấu thầu cho mỗi “công trường”, và tất nhiên giá thầu thấp nhất thường giành được hợp đồng. Hiểu rõ điều đó, tất cả bọn họ đều ép giá xuống mức thấp tối đa và công nhân phải gánh chịu hậu quả.
Vấn đề nằm ở chỗ có quá nhiều “ông chủ”. Mọi chuyện sẽ tốt đẹp hơn cho thợ thuyền rất nhiều nếu chín trên mười chủ doanh nghiệp chưa từng ra mắt kinh doanh. Khi đó những người còn lại sẽ có khả năng kiếm được mức giá tốt hơn cho công sức của mình, và thợ thà có lẽ đã có được mức lương cùng điều kiện tốt hơn. Tuy nhiên, đám thợ chẳng hề đưa ra sự châm chước hay biện hộ nào như vậy cho Misery và Rushton. Họ chẳng bao giờ nghĩ hay nhắc đến hai kẻ đó với bất cứ thứ gì ngoài sự căm thù và nguyền rủa. Nhưng bất cứ khi nào một trong hai tên xuất hiện tại “công trường”, đám “cớm con” lại khép nép cúi rạp người trước chúng, chào đón bằng những lời nịnh nọt hèn m hạ đến phát tởm, đan xen vô số từ “Thưa ngài”, những lời chào mà thường thì hoặc bị phớt lờ hoàn toàn, hoặc được đáp lại bằng một tiếng hừ gừ trong cổ họng. Chúng thốt ra từ “Thưa ngài” suýt soát ở mọi từ thứ hai: nghe đến lộn cả ruột gan bởi đó chẳng phải sự lịch sự — chúng chưa từng lịch sự với nhau bao giờ — mà đơn giản chỉ là sự khép nép hèn nhát và sự tự khinh bỉ chính mình.
Một trong những hệ quả của bầu không khí hối hả cuồng loạn ấy là việc thỉnh thoảng lại xảy ra tai nạn: có ai đó bị thương; và thật kỳ lạ là tai nạn lại không xảy ra thường xuyên hơn, xét đến những rủi ro mà họ phải gánh chịu. Khi họ làm việc trên thang ở những con phố đông đúc, họ hiếm khi được phép bố trí người đứng giữ chân thang, và hệ quả là đủ mọi hạng người với muôn hình vạn trạng đã đâm sầm vào chân thang. Lũ trẻ con chơi đùa theo kiểu bất chấp hiểm nguy đặc trưng của lứa tuổi lao thẳng vào chúng. Đám giao hàng mải mê đọc từng kỳ báo xu rẻ kể về những cuộc phiêu lưu của Claude Duval, trên tay mang những giỏ rau củ quả lớn, cứ thế tha thẩn đâm vào thang. Người mù vấp phải thang. Bes lũ học sinh hiếu kỳ trèo lên thang. Những kẻ chân to vướng vào thang. Những gã béo phì cả nam lẫn nữ coi việc đi dưới chân thang là xui xẻo, tìm cách len lỏi qua dải vỉa hè chật hẹp giữa chân thang và lề đường, để rồi trong lúc di chuyển đã va phải thang và đôi khi ngã nhào xuống lòng đường. Những cô vú em đẩy xe nôi — ngả ngớn dựa người vào tay đẩy, tay trái thường cầm hờ, tay phải cầm một cuốn tạp chí Hoa Cam hoặc tờ báo nửa xu nào đó, mải mê chìm đắm trong câu chuyện về Hầu tước Lymejuice — một thanh niên có phong thái quý tộc và khối tài sản kếch xù, để hàng ria vàng rủ xuống cùng đôi chân rất dài, bất chấp những âm mưu quỷ quyệt của Nữ bá tước Sibyl Malvoise, người yêu anh ta tha thiết như một người phụ nữ mang cái tên như thế có khả năng yêu bất kỳ ai, quyết tâm không cưới ai khác ngoài cô nàng rửa bát ở Quán trọ Làng — không thể tránh khỏi việc đẩy thẳng xe nôi tông sầm vào thang. Ngay cả khi các cô không đọc sách, họ hầu như vẫn cứ lao vào thang, thứ dường như mang một thứ sức hút mãnh liệt với xe nôi và xe đẩy các loại, dù được đẩy bởi vú em hay các bà mẹ. Thỉnh thoảng họ sẽ tiến về phía chiếc thang một cách cực kỳ thận trọng; rồi khi đến sát rạt, lại lưỡng lự đôi chút không biết nên chui qua hay liều mình ngã ra đường bằng cách lách qua lối đi hẹp: rồi họ áp sát chân thang, né tránh nhảy múa, đẩy nhẹ chiếc xe qua lại từ bên này sang bên khác, cho đến khi cuối cùng sức hút maئ ấy phát huy tác dụng và chiếc xe nôi đâm sầm vào thang, có lẽ ngay đúng khoảnh khắc gã thợ ở trên cao đang rướn người vươn tới thực hiện một phần công việc gần như vượt quá tầm với.
Có lần Harlow vừa bắt đầu sơn các ống dẫn nước mưa từ đỉnh chiếc thang dài 40 foot thì một trong số mấy đứa trẻ đang chơi đùa trên đường lao mạnh vào chân thang. Harlow giật mình đến mức thả rơi cọ sơn, tuyệt vọng bấu víu lấy chiếc thang, thứ đang quay vòng trượt đi khoảng sáu foot dọc theo gờ tường vào góc khuất, còn Harlow thì lủng lẳng treo người bên dưới bằng hai tay. Chiếc thùng sơn được móc vào một bậc thang, và cú giật đã hắt toàn bộ chỗ sơn nâu bên trong lên người Harlow lẫn mảng gạch ở mặt tiền ngôi nhà. Anh xoay sở leo xuống an toàn bằng cách quặp chặt hai chân vào hai bên thang rồi trượt xuống. Khi Misery tới, một trận cãi vã nổ ra về cái mà hắn gọi là sự bất cẩn. Và ngày hôm sau, Harlow buộc phải mặc chiếc quần tây ngày Chủ nhật đi làm.
Vào một dịp khác, họ đang sơn mặt ngoài của một ngôi nhà có tên “Gothic Lodge”. Ở một góc nhà có một tháp chuông nhô lên đỉnh tháp nhọn, và chóp nhọn này kết thúc bằng một chỏm hoa văn bằng sắt rèn cần phải được sơn lại. Chiếc thang họ có không đủ dài, và bên cạnh đó, vì nó phải đặt trong một dạng sân trong dưới chân tháp, việc xiên góc nó là điều bất khả thi; thay vì nằm áp sát vào mái tháp, nó cứ chĩa thẳng lên không trung.
Khi Easton trèo lên để sơn phần chỏm, anh phải đứng trên gần như bậc thang cao nhất — chính xác là bậc thứ ba từ trên xuống — và rướn người giữ thăng bằng bằng cách bám tay trái vào chỏm nhọn trong khi tay phải cầm cọ vẽ. Vì đây chỉ là công việc khoảng hai mươi phút nên có hai người thợ đứng dưới giữ chân thang.
Làm cách này rẻ hơn là dựng một giàn giáo đàng hoàng, vốn đòi hỏi mất tới tầm hai tiếng đồng hồ công sức của hai hoặc ba người thợ. Tất nhiên nó cực kỳ nguy hiểm, nhưng điều đó chẳng hề quan trọng chút nào, bởi ngay cả khi gã thợ có ngã xuống thì cũng chẳng ảnh hưởng gì đến hãng — tất cả thợ thuyền đều được bảo hiểm và dẫu sao đi nữa, dù họ thường xuyên thoát chết trong gang tấc, họ hiếm khi gặp tai nạn thảm khốc.
Vào dịp này, ngay khi Easton sắp hoàn thành, anh cảm thấy chỏm nhọn mà anh đang bám vào bỗng sụp xuống, và anh hoảng sợ đến mức tim suýt ngừng đập. Anh buông tay, tự cố gắng lấy lại thăng bằng trên thang hết sức có thể, và khi đã trèo xuống được ba bốn bậc — đến nơi tương đối an toàn — anh vẫn bám chặt lấy thang với sự co giật toàn thân và cảm thấy người rã rời đến mức không thể nhúc nhích xuống thêm chút nào trong suốt mấy phút liền. Khi xuống đến mặt đất và những người khác nhận ra vẻ mặt tái mét cùng cơn run rẩy của anh, anh kể cho họ nghe về việc chỏm nhọn bị lỏng, và khi tên “cớm con” đi ngang qua đó, họ bèn kể lại cho hắn nghe và đề nghị nên sửa chữa lại, kẻo nó có thể rơi xuống và đập vào đầu ai đó; nhưng gã “cớm con” sợ rằng nếu báo cáo, họ sẽ bị quở trách vì làm hỏng, và chủ nhà có thể bắt hãng phải đền bù sửa chữa miễn phí, thế nên họ quyết định ngậm tăm không nói năng gì. Chỏm nhọn ấy hiện vẫn nằm trên đỉnh tháp chuông, chờ đợi một cơn gió đủ mạnh để thổi nó rơi xuống đầu ai đó.
Khi những người thợ khác nghe về “pha thoát chết trong gang tấc” của Easton, hầu hết bọn họ đều bảo rằng nếu anh ta ngã gãy cổ thì đáng kiếp lắm: lẽ ra anh ta phải kiên quyết từ chối trèo lên nếu không có giàn giáo đàng hoàng. Đó mới là việc MÀ HỌ sẽ làm. Nếu Misery hay tên cớm con ra lệnh cho BẤT KỲ AI TRONG SỐ HỌ trèo lên sơn cái chỏm từ chiếc thang đó, họ đã ném thẳng dụng cụ xuống và đòi ngay tiền công!
Họ nói thế đấy, nhưng chẳng hiểu sao chưa từng có chuyện bất kỳ ai trong số họ thực sự “ném dụng cụ xuống” lấy một lần, mặc dù những công việc nguy hiểm như vậy diễn ra như cơm bữa.
Trò làm ẩu không chỉ giới hạn ở những ngôi nhà hay bất động sản bình dân: đó là quy định chung phổ biến. Những ngôi nhà lớn hạng sang, biệt thự và dinh thự, tư dinh của những kẻ giàu có, đều được thi công theo đúng một khuôn mẫu y hệt. Thường thì ở những nơi như vậy, vật liệu đắt tiền và đẹp đẽ bị vứt bỏ uổng phí trong quá trình sử dụng.
Có một dinh thự lớn nơi phần đồ gỗ bên trong — cửa ra vào, cửa sổ và cầu thang — phải được hoàn thiện bằng sơn mài trắng. Đó là một ngôi nhà khá cũ và đồ gỗ cần phải được chà nhám, trám trét trước khi sơn lại, nhưng tất nhiên chẳng có thời gian cho việc đó, thế nên họ cứ thế sơn đè lên mà không chuẩn bị kỹ lưỡng bề mặt, để rồi khi sơn mài xong, bề mặt gỗ thô ráp, lồi lõm trông thật kinh tởm; nhưng chủ nhà có vẻ hoàn toàn mãn nguyện vì nó trông bóng bẩy và đẹp mắt. Phòng ăn của cùng ngôi nhà đó được dán một loại giấy nhung đắt tiền và đẹp mắt. Nền của loại giấy dán tường này được làm nhái theo lụa vân hoa đỏ thẫm, phủ trên đó là hoa văn nổi bằng nhung cùng màu. Giá ghi ở mặt sau của cuộn giấy trong cuốn mẫu là mười tám shilling một cuộn. Slyme được trả sáu xu cho mỗi cuộn giấy dán được: căn phòng ngốn hết mười cuộn, nghĩa là tốn chín bảng tiền giấy và năm shilling tiền công dán! Để dán một loại giấy thế này cho đúng chuẩn, tường trước tiên phải được lót một lớp giấy lót trơn cùng màu với nền của giấy dán tường, bởi trừ khi thợ dán “chồng mí” các mép — điều không nên làm — chúng có lúc sẽ hé mở ra đôi chút khi giấy khô và lộ ra bức tường trắng bên dưới — Slyme đã gợi ý lớp giấy lót này với Misery, nhưng gã nhất quyết không thèm đếm xỉa đến — chúng đã tốn quá đủ chi phí cho việc lột giấy cũ rồi còn gì!
Thế là Slyme cứ thế tiến hành, và vì phải làm để kiếm đủ tiền công, hắn chẳng thể dành quá nhiều thời gian cho nó. Một số mối nối được “chồng mí” trong khi số khác thì ghép khít mép, và hai hoặc ba tuần sau khi chủ nhà dọn vào ở, khi giấy khô hơn, các mối nối bắt đầu nứt ra và lộ lớp vữa trắng trên tường, để rồi Owen phải xách một hộp sơn đỏ thẫm nhỏ cùng chiếc cọ tí xíu đến đó dặm lại đường viền trắng.
Trong lúc làm việc đó, anh nhận ra và dặm lại hàng loạt lỗi khác; những chỗ mà Slyme — trong cơn vội vã hoàn thành công việc — đã bôi bẩn và làm lem luốc mặt giấy bằng dấu vân tay và hồ dán.
Một mớ hỗn độn ghê tởm tương tự cũng xuất hiện ở vài “công trường” khác ngoài nơi này, và chẳng mấy chốc họ áp dụng chiêu trò sơn các dải màu lên tường ở những vị trí mối nối sẽ đi qua, để nếu chúng có hở ra thì tường trắng cũng không bị lộ; nhưng người ta phát hiện ra rằng lớp hồ dán ở mặt sau giấy dán tường đã kéo tróc luôn lớp sơn trên tường, và khi các mối nối hở ra, các vệt trắng vẫn cứ hiện nguyên hình, thế nên Misery từ bỏ mọi nỗ lực ngăn chặn các mối nối bị lộ, và nếu khách hàng phàn nàn, hắn cử người đến “dặm lại”: nhưng giấy lót thì chẳng bao giờ được dùng tới, trừ khi khách hàng hoặc kiến trúc sư hiểu đủ rõ về công việc để khăng khăng đòi hỏi nó.
Ở các khu vực khác trong cùng ngôi nhà, trần nhà, diềm trang trí và chân tường đều được phủ bằng giấy “dập nổi” hoặc giấy “nổi 3D”. Những loại giấy dán này đòi hỏi sự nâng niu cẩn trọng, bởi các phần nổi rất dễ bị hư hại; nhưng những người thợ dán chúng không được phép dành thời gian và tâm sức cần thiết để làm cho ra ngô ra khoai: hệ quả là ở nhiều nơi — đặc biệt là tại các mối nối — hoa văn bị ép bẹt và xóa nhòa.
Trần phòng khách được làm bằng một loại giấy dập nổi dày cộp sản xuất thành từng tấm vuông kích thước khoảng hai feet mỗi cạnh. Những ô vuông này có hình thù không mấy chuẩn xác; chúng rõ ràng đã bị cong vênh trong quá trình phơi khô sau khi sản xuất: để ghép chúng khớp với nhau cho ra hồn đòi hỏi rất nhiều thời gian và sự tỉ mỉ. Nhưng đám thợ không được phép dành thời gian cần thiết đó. Kết quả là khi hoàn thành, nó mang một vẻ ngoài nham nhở, lộn xộn chẳng giống ai. Nhưng chẳng sao cả: hình như chẳng có gì quan trọng ngoại trừ việc làm cho xong. Nhìn cách đám thợ bị thúc ép, hành hạ và quất roi hối hả vào công việc, người ta cứ tưởng họ đang được trả năm hoặc sáu shilling một giờ chứ không phải dăm ba xu còm cõi.
“Làm cho xong mau!” Misery gào lên từ sáng đến tối. “Vì Chúa, làm cho xong mau! Mấy người vẫn chưa xong à? Chúng ta đang lỗ vốn ở cái ‘công trường’ này đấy! Nếu mấy người không tỉnh ngộ và nhúc nhanh chân lên một chút, tao sẽ xem xét kiếm người khác làm thay.”
Những món đồ trang trí dập nổi đắt đỏ này thường được hoàn thiện bằng màu trắng; nhưng thay vì cẩn thận quét lên đó lớp sơn đặc chế hoặc sơn lót chuyên dụng đòi hỏi hai hoặc ba lớp, họ quẹt bừa một lớp vôi trắng đặc sệt lên đó bằng chổi quét vôi thông thường.
Đây là cách làm tiết kiệm nhất để giải quyết khâu chót, bởi nó khiến việc trám trét các mối nối trước đó trở nên thừa thãi — vôi trắng đã tự lấp đầy mọi vết nứt: và nó đồng thời lấp đầy cả các phần lõm, các khe kẽ và kẽ hở của hoa văn, phá hủy những đường nét sắc sảo của các thiết kế tuyệt đẹp và biến toàn bộ thành một khối bầy hầy, vô định hình. Nhưng điều đó cũng chẳng hề gì, miễn là làm xong xuôi.
Kiến trúc sư chẳng thèm để ý, bởi hắn thừa biết rằng Rushton & Co. kiếm chác được càng nhiều từ “công trường”, hắn ta lại càng bỏ túi nhiều hơn.
Kẻ phải trả tiền cho công trình cũng chẳng mảy may phát hiện; hắn đặt trọn niềm tin vào kiến trúc sư.
Bất chấp rủi ro làm phiền lòng vị độc giả kiên nhẫn, vẫn phải kể lại một câu chuyện đã xảy ra tại chính “công trường” cụ thể này.
Các cửa sổ đều được lắp mành sáo Venetian. Vị quý tộc vừa tậu ngôi nhà vốn chỉ thích rèm cuốn: ông ta từng dùng rèm cuốn ở tư dinh cũ — nơi vừa được bán đi — và vì những chiếc rèm cuốn đó có kích thước vừa khít, ông quyết định lắp chúng cho các cửa sổ ở ngôi nhà mới: thế là ông chỉ đạo ông Rushton tháo toàn bộ mành sáo Venetian xuống và cất vào kho trên gác mái dưới mái nhà. Ông Rushton hứa sẽ hoàn tất việc này; nhưng chúng KHÔNG HỀ được cất hết lên gác mái: hắn lấy bốn chiếc mang về nhà riêng và lắp vào phòng kính. Chúng hơi lớn so với khung, nên phải được thu nhỏ lại trước khi lắp cố định.
Hậu quả theo sau khá thú vị, bởi khi vị quý tộc cố gắng mang theo những chiếc rèm cuốn từ ngôi nhà cũ, kẻ mua lại ngôi nhà đã từ chối không cho phép tháo chúng đi; với lý do rằng khi mua nhà, anh ta mua luôn cả rèm. Đã có chút tranh chấp, nhưng cuối cùng mọi chuyện được giải quyết theo hướng đó và vị quý tộc quyết định suy cho cùng ông vẫn muốn dùng mành sáo Venetian ở ngôi nhà mới, và chỉ đạo đội chuyển nhà tháo mành Venetian từ trên gác mái xuống để lắp lại, và tất nhiên, khi đó người ta mới phát hiện ra bốn chiếc mành đã biến mất. Ông Rushton được triệu đến, và hắn tuyên bố chẳng thể hiểu nổi chuyện gì đã xảy ra! Lời giải thích duy nhất hắn có thể nghĩ đến là chắc chắn một trong số công nhân của hắn đã ăn cắp chúng! Hắn sẽ tiến hành điều tra, nỗ lực tìm ra thủ phạm, nhưng dù thế nào đi nữa, vì sự việc này xảy ra trong lúc đồ đạc nằm dưới sự quản lý của hắn, nếu không tìm lại được, hắn sẽ đền bù cái mới.
Do mành đã bị thu nhỏ để lắp phòng kính nên hắn buộc phải đặt làm bốn chiếc mới.
Tất nhiên khách hàng hoàn toàn hài lòng, dù rất áy náy thay cho ông Rushton. Họ đã trò chuyện đôi chút về chuyện này. Rushton bảo vị quý tộc rằng ngài sẽ phải kinh ngạc nếu biết hết mọi sự thật: những khó khăn người ta phải đối mặt khi quản lý tầng lớp lao động: phải canh chừng họ liên tục! hễ quay lưng đi là họ bỏ việc ngay! Họ đến muộn vào buổi sáng, về sớm trước giờ quy định vào buổi tối, và rồi trừ khi bắt quả tang tận tay — họ khai man toàn bộ số giờ trên bảng chấm công! Thỉnh thoảng lại có thứ gì đó không cánh mà bay, và tất nhiên Chẳng Ai biết gì về nó cả. Đôi khi người ta vô tình đến kiểm tra một “công trường” và phát hiện một đám say xỉn. Đương nhiên người ta cố gắng đối phó với những tệ nạn này bằng các quy tắc, hạn chế và tổ chức, nhưng rất khó — người ta không thể hiện diện ở khắp mọi nơi hay mọc mắt sau gáy được. Vị quý tộc bảo rằng ông phần nào hình dung được cảnh đó; bản thân ông từng có thời gian giao du với tầng lớp hạ lưu và ông thừa biết bọn họ cần phải được canh chừng gắt gao thế nào.
Rushton cảm thấy hơi lợm giọng về vụ việc này, nhưng hắn tự an ủi bằng cách nghĩ rằng mình đã vớt vát được vài gốc hoa hồng quý giá cùng nhiều loại cây cối khác trộm được từ khu vườn, và chiếc thang được phát hiện trên gác xép chuồng ngựa rồi mang thẳng — theo chỉ đạo của hắn — về “bãi tập kết” khi công trường hoàn thành đã không bị ai phát hiện mất tích.
Một tình tiết khác giúp bù đắp cho đám mành che là việc toàn bộ phụ kiện bằng đồng trong nhà, từ tấm ốp tay nắm cửa, thanh nâng cửa sổ đến ổ khóa, chốt cài và tay nắm cửa — những thứ vốn dĩ phải hoàn toàn mới và đã được khách hàng trả giá cao — thực chất đều là đồ cũ được Misery đem đi mạ lại và lắp ráp trở lại.
Chẳng có gì bất thường trong vụ mành cửa này, bởi Rushton và Misery chuyên đi cướp bóc của tất cả mọi người. Họ có thói quen thâu tóm mọi thứ có thể chạm tay vào, miễn là việc đó không đe dọa đến sự an toàn của bản thân. Họ chưa từng làm điều gì mang tính anh hùng hay liều lĩnh; họ không đủ gan để đột nhập ngân hàng hay tiệm kim hoàn giữa đêm khuya, hay đi móc túi người qua đường: mọi vụ trộm cắp của họ đều mang thuần túy bản chất của phường ăn trộm vặt.
Tại một ngôi nhà mà họ “tân trang”, Misery đã vớ bẫm một mẻ lớn. Hắn phải trèo lên gác mái dưới mái nhà để xem xét trục trặc của bể nước. Khi lên đó, hắn phát hiện ra một chiếc đèn chùm treo sảnh vô cùng tinh xảo làm bằng đồng thau và đồng đỏ với các mặt kính màu được chạm trổ hoa văn. Dù phủ đầy bụi bặm, nó vẫn hoàn hảo về mọi mặt, thế nên Misery đã sai mang về nhà riêng, lau chùi sạch sẽ và treo ngay lối ra vào.
Cũng trên gác mái đó có rất nhiều thanh treo tranh bằng đồng cũ và các phụ kiện khác, cùng ba tấm ván cực tốt, mỗi tấm dài khoảng mười feet; những tấm ván này vốn được bắc ngang qua các thanh xà nhà để người ta có thể đi lại dễ dàng và an toàn tới khu vực bể nước. Nhưng Misery nghĩ rằng chúng sẽ rất hữu ích cho hãng trong việc quét vôi trần nhà và các công việc khác, thế nên hắn sai người chuyển chúng về bãi tập kết cùng với số đồng cũ, vốn có giá trị khoảng bốn xu một cân.
Có một ngôi nhà khác cần sơn sửa bên trong: những người từng sống ở đó vừa mới chuyển đi; họ dọn đến thị trấn khác, và ngôi nhà đã được cho thuê lại trước khi họ trả nhà. Người thuê mới đã thỏa thuận với bên môi giới rằng ngôi nhà sẽ được tân trang toàn bộ trước khi anh ta dọn vào.
Hôm sau khi những người thuê cũ dọn đi, bên môi giới giao chìa khóa cho Rushton để hắn sang xem xét cần làm những gì và đưa ra dự toán chi phí.
Trong lúc Rushton và Misery đang đi vòng quanh kiểm tra ngôi nhà, họ phát hiện ra một chiếc phong vũ biểu lớn treo trên tường phía sau cửa chính: nó đã bị bỏ sót bởi những kẻ dọn đồ đạc. Trước khi trả chìa khóa cho bên môi giới, Rushton sai một tên thợ đến ngôi nhà lấy chiếc phong vũ biểu đó về, cất giấu trong văn phòng vài tuần để thăm dò xem có ai hỏi han gì không. Nếu có, hắn chỉ cần dễ dàng nói rằng mình mang nó về đây để cất giữ an toàn — bảo quản hộ cho đến khi tìm được chủ nhân. Những người chủ thực sự nghĩ rằng món đồ đã thất lạc hoặc bị trộm trong lúc vận chuyển, và sau đó một trong những người thợ phụ giúp đóng gói và chuyển đồ đã bị sa thải vì tình nghi dính líu đến sự biến mất của nó. Chẳng ai mảy may hoài nghi Rushton trong vụ việc này, thế nên sau chừng một tháng, hắn sai mang nó về tư dinh và treo lên tường ở sảnh, ngay cạnh chiếc bàn console mặt đá cẩm thạch khảm gỗ chạm trổ mà hắn đã “chôm” vào mùa hè năm ngoái tại số 596 Đại lộ Grand.
Và nó vẫn treo lủng lẳng ở đó cho đến tận ngày nay; ngay phía sau nó, được giữ bằng những sợi dây lụa đỏ thẫm, là một tấm các-tông mài vát cạnh vô cùng đẹp mắt kích thước khoảng một foot vuông, trên đó đề những dòng chữ dát vàng: “Chúa là chủ ngôi nhà này; vị Khách vô hình trong mọi bữa ăn, Người Lắng nghe thầm lặng trong mọi cuộc trò chuyện.”
Và ở mặt bên kia của phong vũ biểu là một tấm thiệp khác cùng loại và kích thước ghi rằng: “Còn tôi và gia đình tôi, chúng tôi sẽ phục vụ Chúa.”
Từ một nơi khác, họ trộm hai chiếc đèn chùm bằng đồng thau lớn. Ngôi nhà này đã bỏ trống rất lâu, và chủ nhà — người không sinh sống tại thị trấn — muốn bán nó. Bên môi giới, nhằm tăng cơ hội bán được nhà, quyết định cho tu sửa và trang trí lại toàn bộ. Giá thầu của Rushton & Co. là thấp nhất nên họ giành được hợp đồng. Đèn chùm ở phòng khách và phòng ăn làm bằng đồng thau nguyên khối, nhưng đã bị bám đầy muội đen và xỉn màu. Misery gợi ý với bên môi giới rằng chúng có thể được làm sạch và mạ lại, giúp chúng trông như mới: thực chất, chúng còn tốt hơn đồ mới, bởi những món đồ tinh xảo như vậy giờ đây không còn được sản xuất nữa, và lần hiếm hoi ấy Misery đã nói sự thật. Bên môi giới đồng ý và công việc được tiến hành: đây là hạng mục phát sinh ngoài hợp đồng, tất nhiên, và vì hãng thu về gấp đôi chi phí bỏ ra thuê làm, họ gần như vô cùng mãn nguyện.
Khi công việc này và mọi hạng mục khác hoàn tất, họ gửi hóa đơn và được thanh toán sòng phẳng.
Vài tháng sau, ngôi nhà được bán, và Nimrod liền tiếp cận chủ nhân mới nhằm mục đích giành hợp đồng cho bất kỳ hạng mục sửa chữa nào mà ông ta có thể cần. Hắn đã thành công. Giấy dán tường trong một số phòng không hợp mắt chủ mới, và tất nhiên, đồ gỗ cũng phải được sơn lại để đồng điệu với lớp giấy dán mới. Vẫn còn rất nhiều việc khác bên cạnh đó: xây thêm một phòng kính mới, lắp đặt bồn tắm cùng hệ thống sưởi hiện đại hơn, và gắn hệ thống điện, bởi chủ nhà mới tỏ ý không thích dùng gas.
Bảng thông số kỹ thuật được lập bởi một kiến trúc sư, và Rushton giành được công trình. Khi đèn chùm được tháo xuống, đám thợ, theo chỉ đạo của Misery, chất chúng lên chiếc xe tay kéo, phủ lên trên các bao tải và vải bạt rồi chở về cửa hàng phía trước, nơi chúng được bày bán cùng số hàng tồn kho khác.
Khi mọi công việc tại ngôi nhà hoàn tất, Rushton và Nimrod sực nhớ ra rằng khi kiến trúc sư đến kiểm tra và nghiệm thu công trình trước khi cấp giấy chứng nhận giúp họ thanh toán hóa đơn, ông ta có thể nhớ đến những chiếc đèn chùm và gặng hỏi chúng đã đi đâu mất. Thế là chúng lại được chất lên xe tay kéo, phủ bao tải và vải bạt, chở ngược về ngôi nhà và cất lên gác mái dưới mái nhà để nếu ông ta có hỏi tới thì chúng vẫn ở đó.
Kiến trúc sư đến, rảo bước kiểm tra khắp ngôi nhà, thông qua công trình và cấp giấy chứng nhận; ông ta chẳng hề đả động hay nhớ gì đến đám đèn chùm. Chủ nhân ngôi nhà có mặt và yêu cầu hóa đơn của Rushton, lập tức thanh toán bằng séc, còn Rushton và Misery thì suýt cúi rạp người bò trườn dưới đất trước mặt ông ta. Xuyên suốt buổi gặp gỡ, kiến trúc sư và vị “quý tộc” vẫn đội mũ trên đầu, nhưng Rushton và Nimrod thì cung kính bỏ mũ suốt từ đầu đến cuối, và khi họ lẽo đẽo theo chân hai người kia khắp ngôi nhà, thái độ của họ toát lên sự khép nép hèn nhát tột cùng.
Khi kiến trúc sư và chủ nhà đã rời đi, hai chiếc đèn chùm lại được tháo xuống từ gác mái, chất lên xe tay kéo, phủ bao tải và vải bạt chở về cửa hàng để tiếp tục bày bán chung với đống hàng tồn.
Đây chỉ là một vài trong số vô vàn vụ trộm vặt do đám người này thực hiện. Nếu muốn kể lại một cách gần như đầy đủ toàn bộ những vụ còn lại, người ta sẽ cần viết hẳn một cuốn sách riêng.
Hậu quả của guồng quay hối hả và làm ẩu ấy là thỉnh thoảng, đám thợ lại tự đẩy mình vào cảnh thất nghiệp.
Nhiều lần trong suốt mùa hè, hãng gần như chẳng có việc gì làm, và hầu hết mọi người đều phải nghỉ việc tạm thời trong vài ngày hoặc vài tuần.
Khi Newman mới bắt đầu đi làm vào đầu năm, anh chỉ làm việc được chừng nửa tháng thì — cùng với vài người khác — bị cho “thổi còi”. May mắn thay, ngày hôm sau khi rời khỏi Rushton, anh đủ may mắn kiếm được việc làm cho một hãng khác, Driver and Botchit, nơi anh làm gần một tháng, và sau đó lại được nhận vào làm tại Rushton, đơn vị lúc bấy giờ vừa có việc bận rộn trở lại.
Anh không phải mất quá nhiều thời gian trống, vì anh “hoàn tất công việc” cho Driver and Botchit vào tối thứ Năm và đến thứ Sáu đã phỏng vấn Misery, người thông báo rằng họ sắp bắt đầu một “công trường” mới vào sáng thứ Hai lúc sáu giờ, và anh có thể đi làm lại cùng họ. Thế nên lần này Newman chỉ thất nghiệp mỗi ngày thứ Sáu và thứ Bảy, đó lại là một cú may mắn nữa, bởi thường thì một thợ thuyền phải mất cả tuần hoặc hơn sau khi “xong việc” cho một hãng mới tìm được “công trường” tiếp theo.
Suốt cả mùa hè, Crass tiếp tục đảm nhận vai trò “thợ pha màu” tổng hợp, phần lớn thời gian quanh quẩn tại cửa hàng để pha chế màu sắc cho tất cả các “công trường” khác nhau. Anh ta đồng thời đóng vai trò như một dạng tay chân thân tín cho Hunter, người mà độc giả đã biết là không phải một thợ sơn thực thụ. Khi cần đưa ra mức giá cho một hạng mục sơn phết nào đó, Misery đôi khi dắt theo Crass cùng đi khảo sát để giúp hắn ước tính thời gian và vật liệu cần thiết. Nhờ đó, Crass nắm giữ một vị trí quan trọng hơn bình thường, không chỉ vượt trội hơn đám “thợ”, mà còn đứng trên cả các phó quản đốc phụ trách các “công trường”.
Chính Crass và nhóm phó quản đốc này là những kẻ phải chịu trách nhiệm cho phần lớn thói làm ẩu và thúc bách công việc, bởi nếu không có họ, cả Rushton lẫn Hunter sẽ chẳng biết làm thế nào để mưu mô tính toán công trình.
Tất nhiên, Hunter và Rushton muốn bóc lột và làm ẩu, nhưng vì không phải dân chuyên môn, họ sẽ chẳng biết cách xoay sở nếu không có Crass cùng những kẻ khác mách nước cho tất cả mọi ngóc ngách mánh khóe trong nghề.
Crass thừa biết rằng khi thợ làm việc đến bảy giờ rưỡi, họ có thói quen nghỉ ngơi vài phút để nhét chút đồ ăn vào khoảng sáu giờ, thế nên hắn gợi ý với Misery rằng vì không thể dẹp bỏ chuyện đó, cách tốt nhất là bắt đám thợ dừng hẳn công việc từ năm rưỡi đến sáu giờ và bị trừ nửa tiếng tiền công; và để bù lại khoảng thời gian đó, thay vì nghỉ lúc bảy giờ rưỡi, họ có thể làm đến tám giờ.
Misery vốn thừa biết và làm ngơ trước thói quen trước đây, vì hắn biết thợ thuyền không thể làm việc ngần ấy thời gian mà không có gì ăn lót dạ, nhưng gợi ý của Crass có vẻ là một giải pháp hoàn hảo hơn và nó được áp dụng ngay lập tức.
Khi các ông chủ khác ở Mugsborough nghe về cuộc cải cách vĩ đại này, họ đều nhất loạt học theo, và nó trở thành quy tắc chung tại thị trấn ấy: bất cứ khi nào cần làm thêm giờ, thợ thuyền phải ở lại đến tám giờ thay vì bảy giờ rưỡi như trước, và tiền công nhận được chẳng hề nhỉnh hơn chút nào.
Trước mùa hè này, quy tắc gần như bất di bất dịch là bố trí hai thợ trong mỗi căn phòng được sơn, nhưng Crass chỉ ra cho Misery rằng trong hoàn cảnh đó, họ lãng phí thời gian trò chuyện với nhau, đồng thời đóng vai trò như những kẻ kiểm soát lẫn nhau: mỗi người tự căn chỉnh khối lượng công việc dựa trên năng suất của người kia, và nếu “công trường” kéo dài quá lâu, việc xác định ai là thủ phạm gây chậm trễ luôn rất khó khăn; nhưng nếu bắt họ làm việc đơn độc, mỗi người sẽ phải tự nỗ lực hết mình; anh ta sẽ chẳng biết những kẻ khác làm được bao nhiêu, và nỗi sợ bị coi là chậm chạp so với đồng nghiệp sẽ thúc đẩy tất cả cắm cổ làm việc hết sức có thể.
Misery thấy đây là một ý tưởng tuyệt vời, thế là hệ thống làm việc đơn độc ra đời, và trong giới hạn khả thi, công thức một phòng một thợ trở thành quy tắc chủ đạo.
Thậm chí họ còn thử bắt thợ quét vôi đơn độc những trần nhà lớn, và đã thành công trong một hoặc hai trường hợp, nhưng sau khi vài trần nhà bị hỏng phải cạo ra làm lại từ đầu, họ từ bỏ ý định đó; tuy nhiên hầu như tất cả các công việc còn lại giờ đây đều được sắp xếp theo “hệ thống đơn độc”, và nó hoạt động cực kỳ hiệu quả: mỗi người thợ lúc nào cũng sống trong trạng thái hoảng loạn xem liệu những kẻ khác có đang làm nhiều việc hơn mình hay không.
Một gợi ý khác mà Crass đưa ra cho Misery là chỉ đạo các phó quản đốc không bao giờ được phép cử một thợ vào phòng để chuẩn bị bề mặt sơn.
“Nếu anh tống một gã thợ vào phòng để chuẩn bị,” Crass nói, “hắn sẽ dây dưa ăn gian thời gian! Hắn ngốn từng đống thời gian lúi húi chà nhám với trám trét bằng cả thời gian để sơn nó. Nhưng,” hắn nói thêm với nụ cười nham hiểm, “hãy ném cho chúng một cục ma tít, một miếng giấy nhám nhỏ, và để chậu sơn ngay tại bến, thế là hắn tự khắc đinh ninh rằng mình bước vào đó để sơn! Và hắn sẽ chẳng dám dây dưa lâu la vụ chuẩn bị nữa đâu.”
Những điều này cùng vô số gợi ý khác — đủ loại thủ đoạn làm ẩu và hoàn thành công việc nhanh chóng — được vạch ra bởi Crass và đám phó quản đốc, những kẻ đem chúng ra áp dụng thực tế rồi trình bày cho Misery và Rushton với hy vọng được nịnh nọt lấy lòng để “giữ lại việc làm”. Và sự kết hợp của tất cả bọn họ đã biến cuộc sống thành một địa ngục trần gian thực sự đối với chính họ, với đám thợ, và với bất kỳ ai xung quanh. Và động lực cốt lõi đằng sau tất cả những thứ đó chính là lòng tham lam cùng sự ích kỷ của một con người, kẻ khao khát tích lũy tiền bạc! Bởi đây chính là mục đích duy nhất của toàn bộ guồng quay thúc ép, bắt nạt, căm thù, nguyền rủa và bất hạnh — kiếm tiền cho Rushton, kẻ rõ ràng tự coi mình là một tấm gương đáng khen ngợi.
Thật buồn và đáng xấu hổ, nhưng dẫu sao đó là sự thật khi một số kẻ thiện nguyện ích kỷ hơn thường cảm thấy mệt mỏi vì làm việc thiện, và đánh mất toàn bộ nhiệt huyết với chính nghĩa. Những lúc như thế, chúng thường làu bàu rằng chúng đã “Phát ngấy đến tận cổ” với toàn bộ cái trò hề này và “Mệt mỏi với việc lòi cả ruột gan ra vì lợi ích của kẻ khác”, để rồi thỉnh thoảng những gã này lại “bỏ xừ” công việc, lao vào chè chén say sưa, đôi khi chuồn mất tăm hai ba ngày hoặc cả tuần liền. Và rồi, khi cơn cuồng nộ qua đi, chúng quay lại với vẻ mặt vô cùng ăn năn hối lỗi để xin một “cơ hội mới”, nhưng phần lớn nhận ra chỗ của mình đã bị kẻ khác thế chân.
Nếu họ vô tình là những “con trâu cày” cừ khôi — những kẻ chuyên hành hạ bản thân khi làm việc — họ thường được tha thứ, và sau khi bị Misery quở trách, được phép quay lại làm việc với thỏa thuận rằng nếu chuyện đó tái diễn, họ sẽ nhận ngay chiếc vé phạt “hỏa ngục” — tức là bị sa thải vĩnh viễn, không có đường quay đầu.
Đã từng có một công trường tại một cửa hàng từng là nhà hàng cao cấp do một đầu bếp lừng danh người Ý điều hành. Nơi đây từng được biết đến với cái tên
Nằm trên Đại lộ Grand, đây là tụ điểm ưa thích của giới “Thượng lưu”, những kẻ thường lui tới để thưởng thức trà chiều, cà phê và những bữa tối nhẹ sau buổi biểu diễn kịch.
Nơi đây có những khung cửa sổ kính lớn rực rỡ nét mạ vàng, những chiếc bàn mặt đá cẩm thạch phủ khăn trắng tinh như tuyết, những bình cắm hoa cùng toàn bộ phụ kiện bằng bạc và thủy tinh mài lấp lánh. Đội ngũ bồi bàn cung kính diện đồ dạ tiệc, các bức tường được phủ kín bởi những tấm gương soi lớn đóng khung chạm trổ dát vàng, và vào những khung giờ nhất định trong ngày lẫn đêm, một dàn nhạc gồm hai đàn vĩ cầm cùng một đàn hạc tấu lên những khúc nhạc cổ điển say đắm.
Nhưng những năm gần đây việc kinh doanh không mang lại lợi nhuận, và cuối cùng chủ tiệm phá sản, bị tịch biên tài sản. Nơi này đóng cửa im lìm suốt mấy tháng trước khi mặt bằng được cho một hãng kinh doanh đồ lưu niệm thuê, phần còn lại được cải tạo thành các căn hộ khép kín.
Rushton trúng thầu gói trang trí này. Khi đám thợ đến đó để “tân trang”, họ phát hiện ra nội thất bên trong ngôi nhà chìm trong tình trạng bẩn thỉu không thể tả xiết: trần nhà ngả màu vì khói bám đầy mạng nhện, giấy dán tường lem luốc và đen sì vì mỡ, tay vịn và trụ cầu thang nhờ nhợ dính đầy chất nhờn, các cạnh cửa gần tay nắm bị bôi bẩn bởi lớp bụi mỡ cùng dấu vân tay đen đúa. Phần trên của chân tường, các đường phào chỉ cửa, khung cửa sổ và góc sàn đều đóng một lớp bụi dày tích tụ qua năm tháng.
Tại một trong những căn phòng trên lầu từng được dùng làm nhà trẻ hoặc phòng chơi cho con cái của vị đầu bếp trứ danh, lớp giấy dán tường cao chừng hai feet tính từ chân tường bị bôi đen bởi mỡ và trang trí chi chít những hình vẽ trẻ con nguệch ngoạc bằng củi cháy cùng bút chì than, cánh cửa cũng bị phủ đầy những “tác phẩm nghệ thuật” tương tự, chưa kể đến vài nỗ lực chạm trổ thô kệch rõ ràng được thực hiện bằng rìu hoặc búa. Nhưng tất cả sự bẩn thỉu đó chẳng thấm vào đâu so với tình trạng kinh khủng không thể thốt nên lời của căn phòng bếp và khu rửa bát, một mô tả chi tiết về nó chắc chắn sẽ khiến máu trong người độc giả đông đặc lại và từng sợi tóc trên đầu dựng đứng lên.
Chỉ cần nói thế này là đủ: tường, trần nhà, sàn nhà, lớp sơn, bếp gas, bếp nấu nhà bếp, tủ đựng bát đĩa cùng mọi thứ khác đều chìm trong một màu — đen tuyền toàn tập và đen đúng nghĩa đen. Và màu đen đó được cấu thành từ muội than hòa lẫn mỡ đặc quánh.
Ngay trước cửa sổ có một vật cố định — một dạng bàn hoặc kệ dài, chi chít vết chém của dao giống như thớt của hàng thịt. Bệ cửa sổ thấp hơn mặt bàn khoảng sáu inch, thế nên giữa kính cửa sổ của khung dưới vốn rõ ràng chưa từng được đẩy lên, và mặt sau của chiếc bàn, tạo ra một khe hở hoặc máng trũng dài và hẹp, sâu chừng sáu inch, rộng bốn inch và dài bằng bề ngang cửa sổ, với bệ cửa đóng vai trò là đáy máng.
Cái máng này chứa đầy đủ mọi thứ gớm ghiếc: mảnh mỡ thừa và thịt thối rữa, chân thỏ và gia cầm, rác thải rau củ, dao nĩa gãy, cùng tóc tai; và kính cửa sổ thì đóng cục một lớp bẩn cùng loại.
Công trường này chính là nguyên nhân dẫn đến việc sa thải gã Nửa-say cùng một gã khác tên Bill Bates, những kẻ được điều vào bếp để cọ rửa và chuẩn bị cho việc sơn cùng quét vôi.
Chúng bắt tay vào làm, nhưng công việc khiến chúng phát ốm đến mức phải chuồn ra ngoài nốc mỗi đứa một cốc pint bia, rồi sau đó mới quay lại làm tiếp. Nhưng chẳng mất bao lâu chúng lại cảm thấy việc làm ly nữa là điều kiện bắt buộc mang tính sống còn. Thế là chúng lại kéo sang quán rượu, và lần này mỗi tên nốc hẳn hai cốc pint. Bill trả tiền cho hai cốc đầu và sau đó gã Nửa-say nhất quyết từ chối quay lại làm trừ khi Bill đồng ý làm thêm ly nữa cùng hắn trước khi về. Sau khi nốc cạn hai cốc pint, chúng quyết định — nhằm tránh phiền toái và rủi ro bị phát hiện khi bỏ việc chạy đi — xách theo một đôi lít bia trong hai cái chai vay của chủ quán, với tiền đặt cọc hai xu mỗi chai, sẽ được hoàn lại khi trả vỏ.
Khi quay lại công trường, chúng bắt gặp gã “cớm con” đang lùng sục khắp nhà bếp để tìm chúng và bắt đầu cằn nhằn la ó, nhưng gã Nửa-say nhanh chóng ngắt lời hắn: hắn bảo rằng gã “cớm con” có thể chọn hoặc uống một hớp bia từ chai hoặc ăn ngay một đấm vào cái mặt khốn kiếp — tùy hắn chọn! Hoặc nếu không thích cả hai phương án đó, hắn có thể cút xuống địa ngục!
Vì gã “cớm con” là một kẻ thức thời, hắn nhận lấy chai bia và khuyên chúng nên tự chấn chỉnh lại bản thân, cố gắng làm chút việc trước khi Misery đến, điều mà chúng hứa sẽ làm.
Khi gã “cớm con” vừa khuất bóng, chúng nốc nốt chỗ bia còn lại và bắt đầu cảm thấy phấn khích muốn cười cợt. Chúng ngán gì Hunter hay Rushton chứ? Cho cả hai đứa xuống địa ngục luôn! Chúng vứt xô gạt nước sang một bên, bắt đầu hất từng thùng nước lên chiếc tủ đựng bát đĩa và các bức tường, cười phá lên sảng khoái suốt thời gian đó.
“Bọn tao sẽ cho lũ khốn chúng mày thấy cách rửa sạch tường sơn là thế nào!” gã Nửa-say hét lên khi đứng giữa phòng và hất thẳng một thùng nước đầy vào cánh cửa tủ. “Mang đây cho tao thùng nước nữa, Bill.”
Bill đang đứng ngoài khu rửa bát hứng nước dưới vòi, cười nắc nẻ đến mức đứng không vững. Vừa đầy nước, hắn xách ra đưa cho gã Nửa-say, gã này vung cả người ném phăng cả cái xô lẫn nước lên chiếc bàn trước cửa sổ, làm vỡ tung một ô kính. Dàn nước từ bàn tràn xối xả lênh láng khắp mặt sàn.
Bill mang thùng nước tiếp theo vào và hất thẳng vào cửa bếp, làm toạc một tấm ván từ trên xuống dưới, rồi chúng tiếp tục hất thêm khoảng nửa tá thùng nước nữa lên tủ chén.
“Bọn tao sẽ dạy cho lũ khốn đó cách làm sạch đồ sơn,” chúng gào lên, vừa quăng quật các vỏ xô vào tường, cửa ra vào và tủ chén.
Đến lúc này, sàn nhà đã lênh láng nước ngập lụt, hòa quyện với đám rác bẩn tạo thành một vùng biển bùn.
Chúng để mặc hai vòi nước mở xả róc rách ở khu rửa bát, và vì đường ống thoát nước của bồn rửa đã bị cặn bẩn làm tắc nghẽn, bồn nước dâng đầy rồi tràn ra ngoài hệt như một thác nước Niagara thu nhỏ.
Nước chảy tràn qua các khe cửa ra khu sân sau, lan dọc theo hành lang ra tận cửa chính. Nhưng Bill Bates và gã Nửa-say vẫn điên cuồng ở lại trong bếp, đập phá xô chậu vào tường, cửa và tủ chén, vừa chửi thề vừa cười rộ lên trong cơn cuồng loạn.
Chúng vừa múc đầy hai chiếc xô và đang bước vào bếp thì nghe thấy giọng Hunter vang lên ở hành lang, gào thét hỏi dồn xem nguồn nước lênh láng ở đâu ra. Tiếp đó, chúng nghe tiếng hắn đang tiến sát lại gần và đứng chờ sẵn với hai cái xô trên tay, ngay khi hắn vừa đẩy cửa hé đầu vào phòng, chúng lập tức phóng thẳng hai cái xô vào mặt hắn. Đáng tiếc là chúng quá say và phấn khích nên ném chẳng chuẩn xác chút nào. Một chiếc xô đập trúng thanh chắn giữa cửa và chiếc kia đập vào bức tường bên cạnh.
Misery hoảng hốt sập cửa lại chạy ngược lên lầu, và chẳng mấy chốc gã “cớm con” đi xuống, gọi với vào từ hành lang.
Chúng bước ra xem hắn muốn gì, và hắn thông báo rằng Misery đã chạy về văn phòng chuẩn bị sẵn tiền lương cho chúng: yêu cầu chúng tự viết bảng chấm công và đến lấy tiền ngay lập tức. Misery tuyên bố nếu trong vòng mười phút chúng không có mặt ở đó, hắn sẽ gọi cảnh sát tống giam cả hai tên.
Gã Nửa-say bảo rằng chẳng gì tuyệt vời bằng việc nhận toàn bộ tiền công cùng lúc — chúng đã tiêu sạch tiền và đang thèm một chầu say khác. Bill Bates đồng ý ngay, thế nên chúng mượn một mẩu bút chì đen của gã “cớm con” để tự viết bảng chấm công, cởi tạp dề nhét vào túi dụng cụ, rồi kéo nhau ra văn phòng nhận tiền, thứ mà Misery chìa qua ô cửa nhỏ đưa cho chúng.
Tin tức về chiến tích này lan truyền khắp thị trấn trong suốt ngày hôm đó và buổi tối, và mặc dù đang là tháng Bảy, sáng hôm sau lúc sáu giờ đã có nửa tá thợ đứng chờ sẵn ở bãi tập kết để hỏi Misery xem có “chút hy vọng công việc nào không”.
Bill Bates và gã Nửa-say đã có một trận cuồng hoan để rồi bị sa thải thẳng tay, phần lớn thợ thuyền đều bảo rằng đáng đời chúng. Hành vi kiểu đó là vượt quá giới hạn chịu đựng.
Hầu hết bọn họ sẽ phản ứng y hệt bất kể hoàn cảnh lúc đó ra sao. Họ chẳng mấy khi dành cho nhau chút sự cảm thông nào vào bất kỳ thời điểm nào.
Thường thì, khi một người thợ được điều từ “công trường” này sang nơi khác, những người còn lại sẽ mò vào phòng anh ta, săm soi công việc anh ta vừa làm để vạch ra mọi lỗi lầm rồi đem ra bàn tán với nhau, đồng thời ném vào kẻ vắng mặt đủ thứ lời cay độc. “Đưa mũi ngửi thử cái cửa này coi, Jim,” một kẻ nói với vẻ mặt tởm lợm. “Mày nghĩ sao hả? Mày từng thấy cái mớ bầy hầy nào như thế trong đời chưa? Mà cũng tự nhận mình là thợ sơn đấy!” Và gã kia sẽ buồn rầu lắc đầu bảo rằng dẫu cho gã thợ kia vốn dĩ tay nghề chẳng ra gì, hắn thừa sức làm tốt hơn thế nếu chịu khó, ngặt nỗi hắn chẳng bao giờ cho bản thân đủ thời gian để làm tử tế bất cứ thứ gì: lúc nào cũng thấy hắn cắm cổ bán mạng cày cuốc! Chà, hắn chỉ rúc vào căn phòng này vỏn vẹn chừng bốn tiếng từ đầu tới cuối! Lẽ ra phải có một chiếc xe phun nước chạy theo sau hắn, bởi hắn làm việc với tốc độ bàn thờ nhanh đến mức nhìn toàn thấy khói mù! Và rồi gã thợ đầu tiên sẽ đáp lại rằng người ta muốn làm gì thì làm, còn riêng HẮN, đời nào hắn chịu lòi ruột ra vì bất kỳ ai!
Gã thứ hai sẽ hùa theo những tâm sự đó và tuyên bố hắn cũng chẳng đời nào chịu lòi ruột ra làm: rồi cả hai quay về phòng mình và cắm đầu cắm cổ làm việc hết sức bình sinh, tạo ra một “tác phẩm” y hệt cái thứ mà chúng vừa chê bai thậm tệ, để rồi sau đó, khi đối phương quay lưng đi, từng kẻ lại lén lút lẻn vào phòng người kia để soi mói bới lông tìm vết và chỉ chỏ khuyết điểm cho bất kỳ ai vô tình đứng gần đó.
Harlow đang làm việc tại địa điểm từng là Quán cà phê Macaroni thì một ngày nọ nhận được một mẩu giấy nhắn từ Hunter gửi tới từ cửa hàng. Nó được viết trên một mẩu giấy dán tường vụn, diễn đạt theo văn phong quen thuộc của những tờ giấy nhắn kiểu đó — hệt như thể người viết đã nghiên cứu kỹ cách né tránh mọi nghi ngờ về việc tỏ ra lịch sự quá mức:
Harlow ra bãi tập kết ngay mang theo đồ nghề.
Crass sẽ bảo anh phải đi đâu.
J.H.
Họ vừa ăn trưa xong thì cậu nhóc mang mẩu giấy tới; và sau khi đọc to nó cho mọi người cùng nghe, Harlow nhận xét rằng cách diễn đạt của nó chẳng khác gì lúc người ta quát chó. Những người khác không nói gì; nhưng sau khi anh đi rồi, đám thợ còn lại — những kẻ đều cho rằng việc “những kẻ như chúng ta” mong mỏi hay kỳ vọng được đối xử tử tế thông thường là một điều nực cười — đã cười hô hô và bảo rằng Harlow đang bắt đầu ảo tưởng mình là Nhân Vật Quan Trọng Nào Đó: họ đoán chắc là do đọc lắm mấy cuốn sách mà Owen cứ lượn lả cho mượn suốt. Thế rồi một kẻ vớ lấy một mẩu giấy và viết một bức thư nhắn gửi Harlow vào cơ hội sớm nhất. Bức thư này được trau chuốt câu chữ, viết theo phong cách phù hợp với một quý ông như hắn, được gấp nếp gọn gàng và đề ngoài phong bì:
Ngài Harlow Kính mến,
g/c Quán cà phê Hoàng gia Macaroni
cho đến khi có người nhận.
Ông Harlow,
Kính thưa Ngài: Anh có thể làm ơn vui lòng lết xác đến xưởng sơn ngay khi thấy tiện được không vì có một cái trần nhà đang chờ quét vôi đấy hy vọng điều này không làm phiền ngài quá nhiều
Tôi kính thư,
Pontius Pilate.
Bức thư này được đọc to lên để giải trí cho cả nhóm rồi sau đó được nhét cẩn thận vào túi áo người viết cho đến khi xuất hiện cơ hội trao tận tay Harlow.
Trong lúc tác giả bức thư đang trên đường quay lại phòng làm việc, anh ta bị chặn lại bởi một gã vừa ghé qua phòng Harlow để soi mói và đã vớt vát được kha khá lỗi lầm để chỉ cho người kia xem, và tất nhiên cả hai đều vô cùng ngán ngẩm Harlow.
“Tao không hiểu tại sao gã cớm con cứ giữ hắn lại làm việc nữa,” gã đầu tiên nói. “Nói thật với mày chứ, nếu tao quản lý công trường mà Misery tống Harlow đến đây — tao đã đá cổ hắn về lại cửa hàng rồi.”
“Chuẩn như lê duẩn,” gã kia đồng tình trong lúc quay về phòng cắm cổ làm việc. “Giống mày thôi, anh bạn già: tao cũng chẳng thèm thuồng gì hắn.”
Không được phép hiểu lầm rằng hai gã này có mối quan hệ cực kỳ tồi tệ với Harlow; họ vẫn tỏ ra thân thiết với anh — ngay trước mặt — y như cách họ đối xử với nhau — trước mặt nhau — và đó đơn giản chỉ là bản tính của họ thế thôi: chỉ có vậy.
Nếu người phải đi là một hoặc cả hai gã này thay vì Harlow, những lời bàn tán y hệt cũng sẽ được thốt ra bởi những kẻ ở lại — đó chẳng qua là cách nói chuyện quen thuộc của họ về nhau sau lưng nhau.
Mọi chuyện luôn diễn ra theo một kịch bản: bất cứ khi nào một người trong số họ phạm sai lầm, gặp tai nạn hoặc vướng vào rắc rối, anh ta hiếm khi hoặc chưa bao giờ nhận được sự đồng cảm từ những người đồng nghiệp. Ngược lại, phần lớn bọn họ vào những lúc đó tỏ ra khoái chí thì đúng hơn là thương hại. Có lẽ vì họ nghĩ rằng thực tế hai kẻ bất hạnh kia vừa bị thất sủng sẽ làm tăng thêm cơ hội “được giữ lại” của chính họ. Và mọi chuyện hầu như đều diễn ra theo hướng đó. Trừ một vài ngoại lệ, họ dành một sự nể trọng vô bờ bến cho Rushton và Hunter, đồng thời dành rất ít sự tôn trọng hay đồng cảm cho nhau.
Sự thiếu thốn tình cảm tương tự cũng ngự trị giữa các thành viên thuộc các ngành nghề khác nhau. Ai nấy đều tỏ ra vui mừng nếu có ai đó gặp rắc rối vì bất kỳ lý do gì.
Có một cánh cổng vườn được đóng tại xưởng mộc: nó không được lắp ráp chắc chắn cho lắm, và vì lý do quen thuộc; người thợ đã không được cấp đủ thời gian để làm cho đàng hoàng. Sau khi nó được lắp cố định, một đồng nghiệp trong xưởng đã dùng bút chì viết lên đó những chữ cái to đùng: “Đây là công việc chất lượng dành cho thợ mộc. Đặt mua ngay một tấn ma tít đi.”
Nhưng nếu lắng nghe họ trò chuyện trong quán rượu vào chiều thứ Bảy ngay sau giờ nhận lương, người ta sẽ tưởng họ là những người bạn, những chiến hữu tuyệt vời nhất và là những tâm hồn tự lập nhất trên đời, những kẻ cực kỳ nguy hiểm nếu dám dây dưa và sẵn sàng sát cánh bảo vệ nhau đến cùng. Đủ mọi câu chuyện được kể về những chiến tích phi thường họ từng làm và từng nói; về những công trường họ đã “đá bay” và những ông chủ họ đã “dạy cho một bài học”; về những xô vôi trắng hắt thẳng vào mặt những chủ nhân hỗn xáo, cùng những vụ bạo hành đẫm máu giáng lên đầu những kẻ đó. Nhưng kỳ lạ thay, vì lý do nào đó, hiếm khi có người thứ ba nào từng tận mắt chứng kiến những kỳ tích ấy. Dường như một tinh thần nghĩa hiệp cao cả muốn tha thứ cho cảm xúc của các nạn nhân đã luôn ngăn cản họ làm hay nói bất cứ điều gì trước mặt các nhân chứng.
Khi đã nốc vài cốc pint, Crass chính là một bậc thầy trong những câu chuyện khoác lác này. Dưới đây là một câu chuyện hắn từng kể trong quầy bar quán Cricketers vào chiều thứ Bảy cùng tuần mà Bill Bates và gã Nửa-say bị sa thải. Quán Cricketers chỉ cách xưởng vài phút đi bộ và vào giờ nhận lương, rất nhiều thợ thường ghé vào đó làm một cốc giải sầu trước khi lủi thủi về nhà.
“Đêm thứ Năm tuần trước tầm năm giờ, lão HUnter xộc thẳng vào xưởng sơn và bảo tao, ‘Tao muốn một xô nước vôi pha sẵn tối nay, Crass,’ hắn bảo thế, ‘chuẩn bị sẵn sàng cho sáng sớm mai,’ hắn bảo thế. ‘Ồ,’ tao bảo, nhìn thẳng vào tròng mắt đỏ ngầu của hắn, ‘Ồ, thế ra mày muốn thế hả?’ — y hệt thế đấy. ‘Ừ,’ hắn bảo. ‘Thế thì mày tự xách đít lên mà pha lấy!’ tao bảo, ‘vì tao đếch làm đâu,’ tao bảo — y hệt thế. ‘Mày tưởng cái thá gì hả,’ tao bảo, ‘khi xách cái mặt tới đây vào giờ này với cái trát đòi hỏi kiểu đó?’ Mày sẽ cười bể bụng cho xem,” Crass tiếp tục, dùng mu bàn tay quệt miệng sau khi làm thêm ngụm bia từ cốc, đảo mắt quan sát hiệu ứng của câu chuyện, “mày thể nào cũng cười nếu có mặt ở đó. Hắn há hốc mồm ra đấy chứ đùa! Và khi tao nói câu đó, tao thấy cằm hắn rớt xuống sàn luôn! Thế rồi hắn bắt đầu luyên thuyên xin lỗi và bày tỏ rằng hắn không có ý xúc phạm gì, nhưng tao đã dằn mặt hắn một trận tỉnh cả người. ‘Lần sau mang trát đến vào cái giờ nào nó hợp lý một chút,’ tao bảo — y hệt thế — ‘và tao sẽ lo liệu,’ tao bảo, ‘còn không thì cút,’ tao bảo.”
Vừa dứt câu chuyện này, Crass nốc cạn sạch cốc bia rồi đảo mắt nhìn quanh đám thán phục. Họ nhìn nhau rồi nhìn Crass, cảm kích gật đầu đồng tình. Chuẩn rồi, không trật đi đâu được, đó mới là cách đối xử đúng đắn với những tên trịch thượng như Nimrod; phải cứng rắn vào, cho chúng thấy mày không phải đứa để chúng đùa cợt thích làm gì thì làm!
“Mấy người không trách tao chứ?” Crass tiếp tục. “Tại sao chúng ta phải chịu đựng đám hách dịch từ thể loại như hắn chứ? Chúng ta có phải lũ Tàu khựa bẩn thỉu đâu cơ chứ?”
Chẳng những không trách, họ còn đồng thanh đảm bảo rằng họ sẽ hành xử y hệt trong hoàn cảnh tương tự.
“Riêng tao, tao là loại người thế này,” một gã cao kều với giọng oang oang lên tiếng — một kẻ suýt ngất xỉu mỗi lần Rushton hoặc Misery liếc nhìn. “Tao là cái loại người thế này đây: tao đếch bao giờ ngán bất kỳ bố con thằng sếp nào hết! Nếu bố mẹ thiên hạ nào dám thốt ra hai câu vô học với tao, tao ném ngay đồ nghề xuống và bảo thẳng vào mặt hắn, ‘Sao hả? Không vừa mắt tao à, sếp? Tao làm chưa đủ công sức cho mày chắc? Tuyệt vời! Xì tiền công máu mủ ra đây mau.’”
“Nói quá chuẩn,” mọi người đồng thanh hưởng ứng. Phải đối phó với chúng như thế mới phải đạo. Chỉ cần tất cả mọi người đều hành động như gã cao kều này — kẻ vừa chiêu đãi thêm một vòng bia — mọi chuyện chắc chắn sẽ dễ thở hơn đống rác hiện tại rất nhiều.
“Mùa hè năm ngoái tao làm cho lão Buncer,” một gã lùn mặc chiếc áo khoác đuôi tôm rộng thên ththế vài cỡ lên tiếng. “Tao làm việc cho lão Buncer ở Windley, và mấy người thừa biết lão ta keo kiệt tạt đầu thế nào rồi đấy. Chà, có một hôm, khi tao thừa biết lão đang say khướt, tao phải sơn lót một phòng — màu trắng; thế là tao tự nhủ, nếu mình tăng tốc, mình sẽ tậu xong chỗ này vào tầm bốn giờ, rồi lượn biến về nhà sớm. Vì tao tính toán là lúc đó lão đã say mềm người rồi, và mấy người biết thừa lão chẳng có nổi quản đốc nào quản lý. Thế là tao cắm đầu cắm cổ cày cuốc và hoàn thành căn phòng vào khoảng hơn bốn giờ kém một chút, tao vừa cất gọn đồ đạc chuẩn bị về đêm thì ai đột ngột ngã nhào qua cầu thang không ai khác chính là lão Buncer, say khướt như chúa chèo! Và vừa bước vào phòng, lão ta bắt đầu sủa bậy mắng nhiếc. ‘Mỗi cái việc này mà mày cũng đòi xong á?’ lão thét lên. ‘Mày làm cái quái gì suốt cả ngày hả?’ lão gào, và cứ tiếp tục gào thét chửi rủa cho đến khi tao không thể nuốt trôi cục tức này thêm giây nào nữa, bởi mấy người tự hiểu tao đang chẳng mấy vui vẻ gì khi lão mò đến đúng cái lúc tao đang tính chuồn sớm — thế nên khi lão cứ lải nhải gào thét, tao chẳng thèm đôi co câu nào, vung nguyên nắm đấm giáng cho lão một cú trời giáng vào mặt làm lão đứng hình luôn! Xong tao tiện tay hất thẳng thùng sơn trắng lên người lão, rồi sút cho lão một cước lăn cù xuống cầu thang.”
“Đáng đời con khốn kiếp nhà nó chứ lỵ,” Crass thốt lên trong lúc nhận cốc bia mới từ tay một chiến hữu vừa chiêu đãi vòng tiếp theo.
“Thế con chó đẻ đó phản ứng thế nào?” gã cao kều hóng hớt.
“Đếch dám thốt ra một câu rắm nào!” gã lùn đáp gọn lỏn, “Lão tự đứng dậy, vẫy một chiếc xe cab đang chạy ngang qua rồi leo lên ve vẩy cao chạy xa bay về nhà; và tao chẳng thèm thấy mặt lão lần nào nữa cho đến khoảng mười một rưỡi sáng hôm sau, lúc tao đang quét lớp sơn thứ hai cho căn phòng, và lão xuất hiện trên người diện bộ đồ mới tinh, hỏi tao có muốn ghé qua quán quán làm ly giải s thế không? Thế là tụi tao kéo sang đó, lão gọi một ly whiskey soda cho mình và hỏi tao uống gì, tao bèn quất y hệt món đó. Và trong lúc tụi tao đang nốc ừng ực, lão quay sang bảo tao, ‘Này, Garge,’ lão bảo. ‘Hôm qua mày nổi nóng với tao hơi quá đà rồi đấy,’” lão bảo.
“Thấy chưa, rõ mười mươi rồi đấy!” gã cao kều lớn tiếng. “Đấy là một bài học nhãn tiền cho mấy người! Nếu mày không đối xử với lão ta như thế, khả năng cao mày còn phải chịu đựng thêm khối trận hành xác khác.”
Họ nhất loạt đồng thuận rằng gã lùn đã xử sự vô cùng chính xác; họ khẳng định chẳng đời nào trách cứ gã lấy một nửa lời; họ cũng sẽ làm y hệt thế; thực ra, đó chính là phong cách ứng xử của toàn bộ bọn họ bất cứ khi nào hoàn cảnh đòi hỏi. Nghe họ chém gió, người ta cứ ngỡ những vụ việc như chiến tích tày trời mới đây của Bill Bates và gã Nửa-say diễn ra cơm bữa hàng ngày, thay vì chỉ xuất hiện hiếm hoi như sao buổi sớm.
Crass đứng ra chiêu đãi vòng bia cuối cùng, và vì rõ ràng hắn nghĩ tình huống đó xứng đáng được ghi nhận theo một cách đặc biệt nào đó, hắn bèn xướng lên lời chúc sau, được hưởng ứng với sự cuồng nhiệt tột cùng:
“Nguyền rủa kẻ hai lòng,
Cầu cho hắn chẳng béo,
Đội chung một chiếc mũ,
Mà chứa đựng hai lòng.”
Rushton & Co. nhận rất nhiều công trình vào mùa hè năm đó. Họ không có nhiều dự án lớn, nhưng lại ngập tràn các công trình nhỏ, và cậu nhóc Bert bị bắt chạy ngược chạy xuôi liên tục giữa các địa điểm. Phần lớn thời gian của cậu trôi qua trong việc kéo chiếc xe tay chở đầy sơn, ván gỗ hoặc thang, và hiếm khi được đi làm việc cùng đám thợ, bởi những lúc không phải mang đồ đạc ra các công trường nơi các bậc thiện nguyện đang lao động, cậu lại cắm mặt trong xưởng sơn tại bãi tập kết, cạo rửa những thùng sơn bẩn thỉu hoặc phụ giúp Crass pha chế các màu sắc. Mặc dù dường như chẳng ai mảy may để ý, cậu nhóc thực sự là một hình ảnh đáng thương đến nao lòng. Cậu xanh xao và gầy gò. Việc kéo chiếc xe tay chẳng giúp cậu thêm được lạng thịt nào, bởi thời tiết vô cùng oi bức và công việc khiến cậu mồ hôi nhễ nhại.
Nhà cậu nằm tít đằng kia ở phía bên kia Windley. Cậu mất hơn ba phần tư tiếng đồng hồ đi bộ tới xưởng, và vì phải có mặt lúc sáu giờ, điều đó đồng nghĩa cậu phải rời nhà từ vài phút sau năm giờ mỗi sáng, nên lúc nào cậu cũng phải thức dậy vào khoảng bốn rưỡi.
Cậu mặc một chiếc áo khoác của người lớn — hay đúng hơn là áo jacket — khiến phần thân trên trông phình to kềnh càng. Chiếc quần tây thuộc bộ đồ của chính cậu, được cắt may khá bó sát, đúng quy chuẩn của quần áo may sẵn giá rẻ dành cho trẻ em. Đôi chân gầy gò lộ ra bên dưới chiếc áo khoác thùng thình tạo cho cậu một ngoại hình kỳ dị, càng nổi bật hơn bởi thực tế toàn bộ quần áo từ mũ, áo khoác, áo gile, quần tây cho đến giày dép của cậu đều đẫm vệt sơn và vôi trắng đủ mọi màu sắc, trên mặt thường xuyên dính vài vệt sơn lem luốc nào đó, và dĩ nhiên đôi bàn tay — đặc biệt quanh các kẽ móng tay — thì đóng đầy vết bẩn két lỳ. Nhưng tồi tệ nhất chính là đôi ủng đinh tán kinh khủng: phần da phía trên của đôi ủng dày tới một phần tám inch và cực kỳ cứng nhắc. Vắt ngang phần mũi ủng, lớp da cứng đanh này đã chai sần thành những gờ và rãnh, cọ xát vào đôi chân khiến chúng rớm máu. Phần đế giày dày tới năm phần tám inch, đóng chi chít đinh tán, cứng nhắc bất kham và nặng gần như sắt đặc. Cõi lòng và đôi chân cậu nhóc đau đớn tột cùng vì đôi ủng đó, khiến cậu luôn kiệt sức và khốn khổ, nhất là khi lượng quãng đường phải đi bộ là vô cùng lớn. Cậu thường vô cùng mừng rỡ mỗi khi giờ nghỉ trưa đến, bởi đó là lúc cậu có thể trốn vào một góc khuất yên tĩnh nào đó để nằm dài suốt cả tiếng đồng hồ. Địa điểm ăn trưa ưa thích của cậu là trên gác mái phía trên xưởng mộc, nơi người ta cất giữ các thanh phào chỉ và khung cửa. Chẳng ai bén mảng đến đó vào khung giờ ấy, và sau khi nuốt xong bữa trưa, cậu nằm dài xuống để nghỉ ngơi và suy nghĩ.
Cậu hầu như luôn có trọn một tiếng ăn trưa, nhưng không phải lúc nào nó cũng diễn ra vào cùng một khung giờ: đôi khi lúc mười hai giờ trưa, đôi khi kéo dài tới tận hai giờ. Mọi thứ phụ thuộc hoàn toàn vào vật liệu nào phải được chuyển đi công trường.
Thường thì một số thợ ở công trường xa xôi cần vật liệu để dùng ngay sau bữa trưa, và có thể Crass không kịp chuẩn bị xong cho đến mười hai giờ, thế nên việc chuyển đi trước giờ nghỉ trưa là bất khả thi, và nếu Bert để đến sau bữa trưa thì đám thợ sẽ phải lãng phí thời gian ngồi chờ đợi: thế nên trong những trường hợp đó, cậu phải mang đồ tới trước rồi mới tranh thủ ăn trưa sau khi quay về.
Đôi khi cậu quay về lúc mười hai rưỡi, và lại tiếp tục phải chở thêm một mẻ vật liệu khác đi lúc một giờ.
Trong trường hợp đó, cậu “khai” thêm nửa tiếng làm thêm giờ trên bảng chấm công — cậu thường nhận được hai xu cho mỗi giờ làm thêm.
Đôi khi Crass sai cậu đẩy xe tay đến một công trường lấy một cặp thang, giàn giáo, tấm ván hoặc vật liệu nào đó rồi chuyển sang công trường khác, và trong những dịp như thế, thường thì khi xong việc đã là rất muộn để có thể dùng bữa. Thay vì ăn sáng lúc tám giờ, đôi khi gần chín giờ cậu mới lết về đến xưởng, và thường xuyên phải nhịn đói bữa trưa cho đến tận một rưỡi hoặc hai giờ.
Có lúc cậu suýt chẳng nổi sức mang các thùng sơn tới công trường; đôi chân bỏng rát và đau nhức tột độ. Khi phải ì ạch đẩy xe thì tình hình còn tệ hơn nữa, và thường thì khi tiếng còi tan ca vang lên, cậu mệt mỏi đến mức hầu như không thể lê bước nổi về nhà.
Nhưng thời tiết không phải lúc nào cũng nắng nóng hay đẹp trời: đôi khi trời lạnh buốt, gần như mùa đông, và mùa hè năm đó có rất nhiều trận mưa tầm tã. Những lúc như thế, cậu nhóc thường xuyên bị ướt sũng người tới vài lần trong ngày khi di chuyển từ công trường này sang công trường khác, và cậu buộc phải tiếp tục làm việc trong bộ quần áo cùng đôi giày ướt sũng vốn đã rách rưới và thấm nước từ lâu.
Một trong những công việc tồi tệ nhất mà cậu phải làm là khi một lô chì trắng mới được nhập về. Loại vật liệu này được đựng trong các thùng gỗ nặng tới hai trăm cân, và cậu phải dùng bay xúc nó ra khỏi thùng rồi đổ vào một bồn kim loại, nơi nó được ngâm ngập nước liên tục, còn các thùng gỗ trống thì được trả lại nhà sản xuất.
Khi làm công việc này, cậu thường tự trét đầy chì trắng lên khắp người, và tình huống đó, cộng với việc suốt ngày tiếp xúc với sơn hoặc các chất độc hại khác, chắc chắn là nguyên nhân gây ra những cơn đau quằn quại trong dạ dày mà cậu thường xuyên phải gánh chịu — những cơn đau đôi khi khiến cậu phải quăng mình xuống đất lăn lộn trong sự thống khổ.
Vào một buổi chiều, Crass sai cậu đẩy xe tay đến một công trường mà Easton, Philpot, Harlow và Owen đang chuẩn bị hoàn thiện. Cậu đến nơi vào khoảng bốn rưỡi chiều và phụ giúp đám thợ chất đồ lên xe, sau đó đi bộ song hành cùng chiếc xe cùng họ trở về xưởng.
Dọc đường đi, tất cả bọn họ đều nhận ra và thì thầm với nhau rằng cậu nhóc trông mệt mỏi, xanh xao và có vẻ đang đi khập khiễng: nhưng cậu chẳng hé răng nửa lời, dẫu đoán được họ đang bàn tán về mình. Họ về đến xưởng trước giờ tan tầm chút ít — khoảng mười phút qua năm giờ. Bert giúp họ dỡ hàng, và sau đó, trong lúc họ đang cất gọn đồ đạc và “tính toán” số vật liệu thừa mang về, cậu đẩy chiếc xe tay vào nhà kho cất đồ ở phía bên kia bãi tập kết. Cậu không quay lại xưởng ngay lập tức và vài phút sau, khi Harlow bước ra bãi tập kết lấy xô nước rửa tay, hắn nhìn thấy cậu nhóc đang tì người vào thành xe, khóc nức nở và nhấc thốc một chân lên khỏi mặt đất.
Harlow hỏi chuyện gì đang xảy ra, và trong lúc hắn đang nói, những người khác cũng tò mò bước ra xem có chuyện gì: cậu nhóc bảo mình bị thấp khớp hay đau nhức tuổi dậy thì gì đó ở chân, “ngay chỗ này gần đầu gối”. Nhưng cậu không nói nhiều, chỉ mếu máo khóc nghẹn ngào và quay chậm đầu từ bên này sang bên khác, cố né tránh ánh mắt của những người thợ vì cảm thấy xấu hổ khi để họ chứng kiến cảnh mình khóc.
Khi nhìn thấy vẻ ngoài tiều tụy và khốn khổ của cậu, đám thợ đồng loạt thọc tay vào túi tìm dăm ba đồng xu lẻ dúi cho cậu để có tiền bắt xe điện về nhà. Họ gom cho cậu tổng cộng năm xu, thừa sức để đi xe suốt quãng đường; và Crass giục cậu chuồn ngay lập tức — chẳng cần phải đợi đến tận rưỡi; nhưng trước khi cậu đi, Philpot lấy ra từ túi dụng cụ một chai thủy tinh nhỏ chứa đầy dầu và dầu thông — hai phần dầu thông một phần dầu — đưa cho Bert xoa bóp vào chân trước khi đi ngủ: Dầu thông — ông giải thích — có tác dụng chữa cơn đau còn dầu giúp da không bị phồng rộp. Cậu phải nhờ mẹ bôi giúp nếu quá mệt không tự làm nổi. Bert hứa sẽ tuân thủ nghiêm ngặt các hướng dẫn, lau khô nước mắt, xách theo giỏ cơm trưa rồi khập khiễng lê bước đi bắt xe điện.
Vài ngày sau sự việc đó, Hunter gặp tai nạn. Hắn đang hộc tốc phóng xe đạp đến một công trường vào khoảng năm phút trước mười hai giờ nhằm bắt quả tang ai đó dám trốn việc đi ăn trưa trước giờ quy định, và khi đang lao xuống một con dốc khá đứng, phanh trước bất ngờ đứt phựt — má phanh sau đã mòn vẹt không còn tác dụng — thế nên để cứu mạng mình khỏi đâm sầm vào hàng rào sắt bên dưới dốc, Misery đành tự nhảy khỏi xe, kết quả là đầu, mặt và tay chân bị trầy xước bầm dập kinh hoàng. Hắn bị thương nặng đến mức phải nằm liệt giường gần ba tuần liền, mang lại niềm vui sướng tột độ cho đám thợ và sự bực bội — thậm chí có thể gọi là phẫn nộ — của ông Rushton, người không đủ am hiểu chuyên môn để tự lập dự toán mà không có sự trợ giúp. Có một số dự án lớn cần đấu thầu cùng lúc, thế nên Rushton đành sai người mang thông số kỹ thuật đến tận nhà Hunter để hắn tự tính toán mức giá, và suốt khoảng thời gian Misery nằm nhà, hắn cứ ngồi trên giường, quấn băng kín mít như xác ướp, cố gắng tính toán chi phí dự kiến cho các công trình đó. Rushton không hề ghé thăm hắn, nhưng phái Bert đến hầu như mỗi ngày, hoặc mang thông số kỹ thuật, hoặc hóa đơn chứng từ, hay mẩu giấy hỏi thăm khi nào Hunter nghĩ mình có thể đi làm trở lại.
Đủ mọi lời đồn thổi lan truyền trong đám thợ về tình trạng của Hunter. Nào là hắn đã “gãy cột sống”, bị “ung thư não”, hoặc bị tổn thương “nội tạng” và có lẽ sẽ chẳng bao giờ có thể “đi hành hạ nô lệ thêm được nữa”. Crass — kẻ từng phụ giúp ông Rushton “định giá” vài công trình nhỏ — bắt đầu nảy sinh suy nghĩ rằng nếu có chuyện không may xảy ra với Hunter thì đó chưa hẳn là điều tồi tệ đối với hắn, thế là hắn bắt đầu lên mặt phô trương và ra dáng kẻ có quyền lực. Hắn tóm một tên thợ hạng xoàng phụ giúp công việc pha màu và bắt tên đó gánh hết mọi việc nặng nhọc, trong khi tự mình dành thời gian lượn lờ qua các công trường khác nhau để xem xét tiến độ công việc.
Ngoại hình của Crass phản ánh đúng bản chất con người hắn. Hắn diện một chiếc quần tây thể thao có họa tiết ô vuông lớn đen trắng. Chủ nhân trước của chiếc quần này cao và gầy hơn Crass, thế nên dù ống quần dài hơn vài inch, chúng bó sát vào người hắn đến mức thật may mắn vì hắn đang làm công việc thợ pha màu, chứ nếu phải leo trèo trên thang hay giàn giáo, chiếc quần chắc chắn đã rách bươm. Áo khoác của hắn cũng nhỏ hơn hai hoặc ba cỡ, tay áo ngắn cũn cỡn để lộ phần cổ tay áo sơ mi bằng vải flannelette. Chiếc áo này làm bằng vải sẹt, màu sắc nguyên bản có lẽ từng là màu xanh lam, nhưng giờ đã chuyển thành một dạng sắc tím phớt hồng: phần lớn mang sắc thái hồng nhạt, còn vùng dưới nách thì ngả sang tím sẫm. Chiếc áo chật chội bó sát phần vai và lưng, lại quá ngắn khiến phần mông bọc trong chiếc quần chật ních bị phơi bày ra toàn thiên hạ.
Tuy nhiên, hắn có vẻ hoàn toàn phớt lờ vẻ ngoài kỳ dị của mình và tỏ ra kiêu căng ngạo mạn đến mức phần lớn đám thợ suýt mừng rỡ khi Nimrod quay trở lại. Họ bảo rằng nếu Crass mà nắm quyền, hắn sẽ còn độc ác gấp vạn lần Hunter. Về phần Hunter, một thời gian ngắn sau khi quay lại làm việc, người ta đồn rằng trận ốm đã cải thiện nhân cách của hắn: hắn đã có thời gian suy ngẫm mọi chuyện; tóm lại, hắn tử tế hơn trước rất nhiều: nhưng chẳng mất bao lâu câu chuyện đó bắt đầu đảo chiều. Hắn còn tồi tệ hơn xưa! Và một sự việc xảy ra khoảng nửa tháng sau khi hắn tái xuất đã khơi mào cho làn sóng căm phẫn và thù hận chống lại hắn cùng Rushton dữ dội hơn bất kỳ giai đoạn nào trước đó. Khởi nguồn của nó xuất phát từ hành động của đồng nghiệp bên phía Bundy, Ted Dawson.
Gã khốn khổ này hầu như chẳng bao giờ xuất hiện mà không mang trên mình một thứ gánh nặng nào đó: hoặc vác bao xi măng, thạch cao, chiếc thang nặng trịch, xô vữa lớn, hoặc kéo xe chở giàn giáo. Hắn chắc chắn phải khỏe ngang ngựa, bởi sau khi làm việc cật lực cho Rushton & Co. từ sáu giờ sáng đến năm rưỡi chiều, hắn thường tiếp tục cặm cụi ngoài vườn nhà thêm hai hoặc ba tiếng sau bữa tối, và thường xuyên ra vườn làm việc thêm cả tiếng đồng hồ vào buổi sáng trước khi đi làm. Gã khốn khổ đó buộc phải nhờ cậy vào sản vật từ khu vườn để bổ sung vào mức tiền lương còm cõi, bởi hắn có vợ và ba con phải nuôi nấng trong khi mức lương kiếm được — hay chính xác hơn là mức lương được trả — chỉ có vỏn vẹn bốn xu một giờ.
Có một ngôi nhà cổ đang được cải tạo sửa chữa, và có rất nhiều gỗ vụn được tháo dỡ ra từ đó: những tấm ván sàn mục nát và đống phế liệu kiểu đó, thứ gỗ chẳng còn giòn giẻ gì ngoài việc dùng để nhóm lò.
Bundy và đồng nghiệp đang làm việc ở đó, và một buổi tối, Misery ghé qua vài phút trước năm rưỡi, bắt quả tang Dawson đang cặm cụi buộc lại một bó củi nhỏ vụn. Khi Hunter hách dịch hỏi hắn định làm gì với đống củi đó, Dawson chẳng hề quanh co giấu giếm: hắn đáp thẳng thừng rằng hắn mang về nhà để đốt lò, vì chúng chẳng còn chút giá trị nào khác. Misery lồng lộn nổi cơn thịnh nộ tột cùng, ra lệnh cho hắn vứt ngay đống gỗ lại chỗ cũ: chúng phải được chở về bãi tập kết, và việc chúng có còn dùng được hay không hoàn toàn chẳng liên quan gì đến Dawson hay bất kỳ ai khác! Nếu hắn bắt quả tang bất kỳ tên nào dám tôm tém mang gỗ đi, hắn sẽ tống cổ ngay tại chỗ. Hunter gào lên thật to để tất cả những người khác cùng nghe thấy, và vì họ đang chăm chú lắng nghe từ căn phòng bên cạnh trong lúc cởi tạp dề chuẩn bị về nhà, họ đã hứng trọn vẹn toàn bộ những lời chì chiết đó.
Vào ngày thứ Bảy tiếp theo, khi đám thợ ra văn phòng nhận tiền lương, mỗi người được phát một tấm thẻ in dòng chữ sau:
Tuyệt đối không một vật phẩm hay nguyên vật liệu nào, dù là nhỏ nhặt nhất, được phép mang ra khỏi bất kỳ xưởng làm việc hay công trường nào bởi công nhân nhằm mục đích sử dụng cá nhân, dù đó là phế liệu hay không. Các quản đốc theo đây được chỉ thị nghiêm ngặt phải giám sát việc tuân thủ quy định này và báo cáo mọi hành vi vi phạm lọt vào tầm mắt. Bất kỳ ai phá vỡ quy định này sẽ bị sa thải không báo trước hoặc bị giao cho cảnh sát tống giam.
Rushton & Co.
Hầu hết đám thợ cầm những tấm thẻ đó cùng phong bì đựng lương rồi lủi thủi bước đi mà chẳng thèm bình luận nửa lời — thực ra, phần lớn đã đi được một đoạn khá xa mới nhận thức đầy đủ nội dung tấm thẻ nói về cái quái gì. Hai hoặc ba người đứng cách ô cửa phát lương vài bước chân trong tầm nhìn trực diện của Rushton và Misery, hiên ngang xé nát bét tấm thẻ rồi vứt thẳng xuống đường. Một tên thợ nán lại trước ô cửa phát lương trong lúc đọc tấm thẻ — rồi văng tục một câu nhơ nhớp ném thẳng vào mặt Rushton, đồng thời đòi thanh toán tiền công ngày hôm đó ngay lập tức, thứ mà chúng trả cho hắn mà chẳng hề hoãn binh hay thắc mắc, trong khi những thợ khác chưa được nhận lương phải chờ đợi hắn hoàn thành bảng chấm công sáng hôm ấy.
Câu chuyện về tấm thẻ này lan đi khắp mọi ngóc ngách trong chớp mắt. Nó trở thành đề tài bàn tán của mọi cửa hàng trong thị trấn. Bất cứ khi nào thợ của Rushton vô tình chạm trán nhân viên của hãng khác, nhóm bên kia liền gào lên trêu chọc — “Dù là nhỏ nhặt nhất nhé!” — hoặc — “Cẩn thận đấy mấy chú! Kìa lũ ăn cắp vặt của Rushton tới kìa.”
Ngay trong nội bộ thợ của Rushton, nó trở thành một trò đùa cửa miệng hoặc cách chào hỏi khi gặp nhau — “Nhớ nhé! Dù là nhỏ nhặt nhất đấy!”
Nếu bắt gặp một đồng nghiệp đi bộ về nhà với lượng sơn hoặc vôi trắng dính trên người hoặc quần áo nhiều hơn bình thường, những người khác sẽ đe dọa đi tố cáo hắn tội trộm cắp nguyên vật liệu. Họ mỉa mai rằng dù số lượng có nhỏ nhặt đến đâu, mang nó đi cũng là phạm quy.
Harlow bèn soạn thảo ra một danh sách các quy định mà hắn tuyên bố ông Rushton đã chỉ đạo hắn thông báo tới đám thợ. Một trong số các quy định đó yêu cầu mọi người phải được cân trọng lượng khi đến công trường vào buổi sáng và cân lại một lần nữa vào giờ tan ca: bất kỳ ai bị phát hiện có trọng lượng tăng lên sẽ bị sa thải ngay lập tức.
Sự việc này đồng thời khơi mào vô số lời nguyền rủa cùng sự phẫn uộ ngấm ngầm; đám thợ bàn tán rằng cái loại đạo lý đó thật mỉa mai khi thốt ra từ miệng những kẻ như Rushton và Hunter, và họ thi nhau nhắc lại vụ chiếc bàn console mặt đá cẩm thạch, chiếc phong vũ biểu, rèm Venetian cùng vô số vụ trộm cắp tày đình khác.
Chẳng ai dám ho hoe nửa lời với Misery hay Rushton về những tấm thẻ đó, nhưng vào một sáng nọ, khi vị chủ tịch đang đọc thư bên bàn ăn sáng, vừa bóc một bức thư ra, hắn phát hiện bên trong chứa đúng một trong những tờ thông báo đó, nhưng đã bị trát đầy phân người. Sáng hôm đó hắn không thể nuốt thêm nổi miếng ăn nào nữa.
Chẳng có gì ngạc nhiên khi không ai trong số họ có đủ dũng khí để công khai phản kháng lại những điều kiện làm việc khắc nghiệt đó, bởi dẫu đang là mùa hè, lượng người thất nghiệp vẫn vô vàn, và việc bị sa thải dễ dàng hơn việc kiếm được một công việc mới gấp nhiều lần.
Không một ai bị bắt quả tang ăn cắp bất cứ thứ gì, dù là nhỏ nhặt nhất, nhưng dẫu vậy, trong suốt mùa hè, có tới năm hoặc sáu người trong số họ đã bị cảnh sát tóm cổ tống giam — chỉ vì không có khả năng đóng thuế người nghèo.
Suốt mùa hè, Owen tiếp tục tự chuốc lấy sự ghẻ lạnh và trở thành đối tượng chế giễu của đồng nghiệp khi huyên thuyên về nguyên nhân gây ra nghèo đói cùng các biện pháp xóa bỏ nó.
Hầu hết đám thợ giữ lại hai hoặc hai rưỡi shilling tiền lương thay vì đưa hết cho vợ để làm tiền tiêu vặt, nướng vào bia bọt và thuốc lá. Chỉ có một số rất ít tiêu nhiều hơn thế, và một nhóm còn nhỏ hơn nữa vung tay quá trán đến mức gia đình họ phải khốn khổ gánh chịu hậu quả.
Phần lớn những kẻ giữ lại nửa vương hoặc ba shilling từ vợ đều lập luận rằng họ phải tự mua quần áo bằng khoản đó. Một số người phải đóng một shilling mỗi tuần cho người bán hàng trả góp hoặc tiệm may tín dụng. Đây là những kẻ tự thưởng cho mình những bộ đồ mới nhái dỏm — sau những khoảng thời gian dài dằng dặc. Số khác tự mua — hoặc nhờ vợ mua hộ — quần áo tại các cửa hàng đồ cũ, “trả góp” chừng một shilling mỗi tuần và chỉ nhận đồ khi đã thanh toán xong xuôi.
Một tỷ trọng rất lớn trong số họ thậm chí không tiêu nổi một shilling mỗi tuần cho bia rượu; và có vô số người khác, dù không phải là những kẻ kiêng rượu tuyệt đối, nhưng thường xuyên trải qua cả tuần liền không bước chân vào quán rượu hay nếm một giọt đồ uống có cồn dưới bất kỳ hình thức nào.
Rồi lại có những kẻ, thay vì uống trà, cà phê hay ca-cao trong bữa trưa hoặc bữa tối, lại chọn uống bia. Khoản này chẳng hề ngốn nhiều chi phí hơn đồ uống không cồn, thế nhưng vẫn có những kẻ cho rằng những ai làm phình to “Hóa đơn rượu của Quốc gia” bằng việc uống bia trong bữa ăn là một dạng tội phạm, và họ cần phải bị ép buộc uống thứ khác: nghĩa là, nếu họ là người lao động. Còn với tầng lớp ăn không ngồi rồi, dĩ nhiên họ được phép tiếp tục vui vẻ, “uống whisky, rượu vang và sherry”, chưa kể việc hốt cả thùng hoặc hàng chục — hay bốn mươi chục — chai bia về nhà. Nhưng đương nhiên đó là câu chuyện hoàn toàn khác, bởi những kẻ đó kiếm bộn tiền từ sức lao động của giai cấp vô sản nên họ dư dả để tự tung tự tác mà không làm con cái họ chết đói thiếu thốn nhu yếu phẩm.
Chẳng có lời vu khống nào đê hèn, hèn hạ hơn cái luận điệu cho rằng đa số hoặc bất kỳ tỷ trọng đáng kể nào của giai cấp công nhân bỏ bê gia đình vì bia rượu. Đó là một lời dối trá khốn nạn. Có những kẻ nghiện ngập thật đấy, nhưng họ thậm chí chẳng chiếm tỷ lệ thiểu số đáng kể. Họ chỉ đếm trên đầu ngón tay và bị đồng nghiệp khinh bỉ ra mặt.
Người ta sẽ viện dẫn rằng gia đình họ phải khốn khổ vì thiếu thốn ngay cả chút tiền ít ỏi mà hầu hết bọn họ nướng vào đó; nhưng những kẻ dùng lý lẽ này nên suy xét nó đến tận cùng logic. Trà là một loại đồ uống không cần thiết và có hại; nó đã bị giới y khoa lên án thường xuyên đến mức việc liệt kê các tác hại của nó ở đây là lãng phí thời gian. Điều tương tự cũng đúng với hầu hết các loại nước giải khát bình dân giá rẻ; chúng vô tích sự, có hại, tốn kém, và giống như bia, chỉ được uống vì khoái cảm bản thân.
Bất kỳ ai lấy quyền gì để phán xét rằng công nhân sau khi hoàn thành công việc không được phép tìm thấy niềm vui trong việc cạp ly bia cụng chén cùng nhau tại quán rượu hay bất cứ đâu? Mong rằng những kẻ dám mạo muội kết tội họ hãy đẩy luận điểm của mình đến tận cùng logic và lên án mọi loại niềm vui trên đời. Hãy thuyết phục giai cấp lao động sống một cuộc đời đạm bạc hơn nữa; uống nước lọc thay vì những thứ độc hại như trà, cà phê, bia, chanh muối cùng bao thứ rác rưởi không cần thiết và có hại khác. Khi đó họ sẽ có thể sống với chi phí rẻ hơn nhiều, và vì tiền lương luôn và ở mọi nơi bị chi phối bởi chi phí sinh hoạt, họ sẽ tự khắc chấp nhận làm việc với mức thù lao rẻ mạt hơn nữa.
Những kẻ này rất khoái trích dẫn số liệu về “Hóa đơn rượu của Quốc gia”, cứ như thể toàn bộ số tiền đó bị nướng sạch bởi tầng lớp lao động! Nhưng nếu trừ đi số tiền cồn lút cán bị ném vào bia rượu bởi tầng lớp “quý tộc”, giáo sĩ và trung lưu khỏi “Hóa đơn rượu của Quốc gia”, người ta sẽ nhận ra mức chi tiêu bình quân đầu người của giai cấp lao động chẳng hề đáng báo động như tưởng tượng; và có lẽ cũng chẳng vượt quá số tiền chi cho cồn và các loại đồ uống “giải khát” độc hại, vô tích sự khác bởi những kẻ tiêu thụ trà, cà phê.
Thực tế là một số thợ của Rushton tiêu xẻ khoảng hai shilling mỗi tuần cho bia rượu trong lúc có việc làm không phải là nguyên nhân gốc rễ gây ra sự nghèo đói của họ. Ngay cả khi họ chưa từng ném một xu cho bia rượu, và nếu mức lương khốn cùng của họ được nâng lên năm mươi phần trăm, họ vẫn chìm đắm trong tình trạng nghèo đói cùng cực và khốn khổ nhất, bởi hầu hết các đặc quyền lợi ích của nền văn minh, hầu như mọi thứ làm cho cuộc sống đáng sống, vẫn sẽ mãi nằm ngoài tầm với của họ.
Đó là điều không thể tránh khỏi, chừng nào con người còn phải sống và lao động dưới những điều kiện bóp nghẹt hy vọng, buồn tẻ như hiện tại, một tỷ lệ nhất định trong số họ sẽ tìm kiếm sự quên lãng và niềm hạnh phúc chớp nhoáng nơi quán rượu, và phương thuốc duy nhất chữa trị tận gốc tệ nạn này là triệt tiêu nguyên nhân sinh ra nó; và trong lúc quá trình đó diễn ra, vẫn còn một việc khác có thể thực hiện, đó là thay vì dung túng cho những ổ chè chén nhơ nhớp, được điều hành bởi những kẻ có tư lợi khuyến khích người ta nốc nhiều bia dởm vượt quá mức tốt cho sức khỏe hoặc khả năng tài chính của họ, hãy thiết lập các cơ sở văn minh do Nhà nước hoặc chính quyền địa phương quản lý nhằm phục vụ lợi ích cộng đồng thay vì thuần túy nhắm đến lợi nhuận. Những quán giải trí đàng hoàng, nơi không dung túng bất kỳ sự say xỉn hay nhơ nhớp nào — nơi người ta có thể mua bia thật, cà phê, trà hay các loại đồ uống khác; nơi thợ thuyền có thể lui tới sau một ngày mải miết lao động để dành ra một hai giờ giao lưu lành mạnh với đồng nghiệp hoặc lắng nghe âm nhạc, ca hát. Những quán rượu mà họ có thể dắt theo vợ con mà không phải lo sợ bị vẩn đục tâm hồn, bởi một nơi không đủ tiêu chuẩn cho phụ nữ hay trẻ em hiện diện thì cũng chẳng xứng đáng tồn tại trên đời.
Owen, với tư cách là một người kiêng rượu tuyệt đối, chẳng tusm tún xu nào cho bia bọt; nhưng anh dốc cạn hầu bao cho cái gọi là “Chính nghĩa”. Mỗi tuần anh đều mua vài ấn phẩm pam-phlet giá một hai xu hoặc tờ rơi về Chủ nghĩa xã hội để cho mượn hoặc phát miễn phí cho đồng nghiệp; và bằng cách đó cùng vô số lời tuyên truyền, anh đã thành công thuyết phục được một vài người gia nhập phe mình. Philpot, Harlow và một số người khác thường chăm chú lắng nghe với sự hào hứng, thậm chí có người còn trả tiền mua các ấn phẩm lấy từ Owen, sau khi đọc xong tự mình chuyền tay cho người khác, đôi khi còn tự đứng ra “tranh luận” hộ phần mình. Số khác thì thờ ơ lạnh nhạt, hoặc biến chủ đề này thành một dạng trò đùa, chế giễu giả thiết cho rằng việc xóa bỏ đói nghèo là điều khả thi. Họ lặp lại điệp khúc rằng “xưa nay thế giới vốn dĩ có kẻ giàu người nghèo và muôn đời vẫn thế, chấm hết”. Nhưng đa số tỏ ra thù hận cay độc; không phải thù hận Owen, mà là chống lại Chủ nghĩa xã hội. Về phần cá nhân Owen, phần lớn họ dành cho anh một thiện cảm nhất định, đặc biệt là đám thợ bình dân bởi ai cũng biết anh không phải là “tay sai của sếp” và từng từ chối “nhận quản lý” các công trình mà Misery chìa tay mời gọi. Nhưng đối với Chủ nghĩa xã hội, họ chống đối một cách dữ tợn và thâm độc. Một vài kẻ từng thể hiện triệu chứng ủng hộ Chủ nghĩa xã hội trong mùa đông đói kém vừa qua nay đã bình phục hoàn toàn và trở thành những chiến binh bảo vệ nhiệt thành cho Hệ thống Hiện tại.
Barrington vẫn tiếp tục làm việc cho hãng và duy trì thái độ kiệm lời kín đáo, hiếm khi cất tiếng trừ khi được bắt chuyện nhưng dẫu vậy, vì nhiều lý do khác nhau, lời đồn đại bắt đầu râm rang rằng anh ta có cùng quan điểm với Owen. Anh luôn trả tiền cho những ấn phẩm pam-phlet mà Owen đưa, và trong một dịp nọ, khi Owen mua một ngàn tờ rơi để phát không, Barrington đã đóng góp một shilling vào khoản tiền nửa vương mà Owen phải trả. Nhưng anh chưa bao giờ tham gia vào những cuộc tranh luận nảy lửa thường nổ ra vào giờ ăn trưa hay bữa sáng.
Thật may mắn cho Owen khi anh có niềm đam mê với “chính nghĩa” để khỏa lấp tâm trí. Chủ nghĩa xã hội đối với anh cũng giống như men rượu đối với một số kẻ khác — thứ giúp họ quên đi và dung nạp nổi những điều kiện tồn tại mà họ buộc phải gánh chịu. Một số người đầu óc lú lẫn vì bia, số khác u mê tăm tối vì lòng ngưỡng mộ đối với các ông chủ Tự do và Bảo thủ đến mức mù quáng trước nỗi khốn cùng trong cuộc sống của chính mình, và theo cách tương tự, Owen mải miết chìm đắm trong nỗ lực đánh thức họ khỏi cơn mê sảng cùng sự cuốn hút của việc tư duy các lập luận mới nhằm thuyết phục họ về tính khả thi của việc cải thiện hoàn cảnh sống, đến mức anh chẳng còn thời gian để bận tâm đến sự nghèo khó của bản thân; số tiền anh nướng vào tờ rơi và ấn phẩm phát không lẽ ra có thể dùng hữu ích hơn cho thức ăn và quần áo của chính anh, bởi phần lớn những kẻ được anh phát đồ chẳng thèm biết ơn lấy một tiếng; nhưng anh chẳng bao giờ mảy may nghĩ tới điều đó; và xét cho cùng, hầu như ai chẳng có lúc nướng tiền vào một sở thích vô bổ nào đó. Có những kẻ tự tước đoạt nhu yếu phẩm hoặc sự thoải mái trong đời chỉ để cúng tiền làm béo mầm mấy gã chủ quán rượu. Số khác nhịn ăn nhịn mặc để nuôi sống mấy gã linh mục lười biếng sống trong nhung lụa nhàn hạ; và có những người nướng bao thời gian cùng tiền bạc đáng lẽ rất cần thiết cho bản thân để mua tài liệu Xã hội chủ nghĩa phát không cho những kẻ chẳng thèm đếm xỉa gì đến Chủ nghĩa xã hội.
Vào một buổi sáng Chủ nhật gần cuối tháng Bảy, một đoàn gồm khoảng hai mươi lăm nam nữ đi xe đạp đã tràn vào thị trấn. Hai người trong số họ — đạp xe đi trước những người khác vài yard, đã gắn trên ghi-đông xe những chiếc cán cờ mảnh mai thẳng đứng, trên đỉnh một trong số đó phấp phới lá cờ nhỏ bằng lụa đỏ thẫm thêu dòng chữ “Tình Huynh đệ Quốc tế và Hòa bình” bằng chỉ vàng. Cán cờ còn lại có kích thước và màu sắc tương tự nhưng mang thông điệp khác: “Một vì mọi người và Mọi người vì một.”
Vừa đạp xe họ vừa phát tờ rơi cho người đi đường, và bất cứ khi nào đến những khu vực đông đúc, họ xuống xe tản bộ, trao tận tay tờ rơi cho bất kỳ ai chịu nhận. Họ dừng chân vài lần trên chặng đường dọc Đại lộ Grand, nơi tập trung một đám đông đáng kể, rồi tiếp tục đạp xe qua ngọn đồi hướng về Windley, tới nơi ngay trước giờ quán xá mở cửa. Có những đám đông nhỏ đang chầu chực bên ngoài các quán rượu và dòng người tấp nập qua lại trên phố từ nhà thờ và nhà nguyện trở về. Những người lạ mặt phân phát tờ rơi cho tất cả những ai chịu đón nhận, họ luồn lách qua các con hẻm, nhét tờ rơi dưới cửa và vào khe hòm thư. Khi đã phát sạch kho hàng mang theo, họ leo lên xe đạp quay ngược trở lại theo lộ trình cũ.
Trong khi đó, tin tức về sự xuất hiện của họ đã lan rộng, và khi họ quay trở lại thị trấn, họ được chào đón bằng những tiếng la ó chế nhạo cùng tiếng hú hét. Chẳng mấy chốc có kẻ ném một hòn đá, và vì xung quanh đó vô tình có sẵn rất nhiều sỏi đá, vài kẻ khác lập tức hùa theo, bắt đầu cắm cổ đuổi theo nhóm người đi xe đạp đang tháo lui, vừa ném đá vừa hò hét chửi rủa.
Tờ rơi khơi mào cho toàn bộ cơn cuồng nộ này có nội dung như sau:
CHỦ NGHĨA XÃ HỘI LÀ GÌ?
Hiện tại, những người lao động bằng đôi tay và khối óc liên tục tạo ra lương thực, quần áo cùng vô số thứ hữu ích và đẹp đẽ với số lượng dồi dào.
NHƯNG CÔNG SỨC CỦA HỌ ĐỔ SÔNG ĐỔ BỂ — bởi đa phần họ vẫn nghèo đói và thường xuyên thiếu thốn. Họ chật vật đấu tranh để sinh tồn. Vợ con họ khổ sở, và tuổi già bị đóng dấu nhục nhã bởi kiếp bần cùng.
Chủ nghĩa xã hội là một kế hoạch nhằm xóa sổ nghèo đói, giúp mọi người được sống trong sung túc và thoải mái, cùng thời gian rảnh rỗi và cơ hội để tận hưởng một cuộc sống trọn vẹn hơn.
Nếu bạn muốn lắng nghe thêm về kế hoạch này, hãy đến khu đất trống tại Ngã tư trên đồi ở Windley, vào tối thứ Ba tới lúc 8 giờ tối và
HÃY TÌM KIẾM CHIẾC XE TẢI XÃ HỘI CHỦ NGHĨA
Nhóm người đi xe đạp tháo chạy giữa làn mưa đá mà không gánh chịu thiệt hại quá nặng nề. Một người bị thương ở tay và một người khác, do sơ ý quay đầu lại, đã bị trúng một cú vào trán, nhưng đó là tất cả những thương vong duy nhất.
Vào tối thứ Ba tiếp theo, từ rất lâu trước thời điểm ấn định, một đám đông lớn đã tề tựu đông đúc tại ngã tư trên đồi ở Windley, ngóng chờ sự xuất hiện của chiếc xe tải, và họ rõ ràng đã sẵn sàng dành cho nhóm Xã hội chủ nghĩa một sự đón tiếp nồng hậu. Chỉ có đúng một cảnh sát mặc đồng phục túc trực ở đó nhưng có vài cảnh sát mặc thường phục hòa lẫn trong đám đông.
Crass, Dick Wantley, gã Nửa-say, Sawkins, Bill Bates cùng vài gương mặt quen thuộc thường xuyên lui tới quán Cricketers đều có mặt trong đám đông, rải rác đâu đó còn có vài tiểu thương bao gồm Cục cưng Già và ông chủ tạp hóa Smallman, cùng một số quý ông quý bà — những du khách giàu có — nhưng phần lớn đám đông vẫn là thợ thuyền, người lao động, thợ cơ khí và lũ trẻ con.
Do rành rành đám đông mang dạ tâm phá hoại — rất nhiều kẻ nhét đầy sỏi đá trong túi và lăm lăm gậy gộc trên tay — một số thành viên Xã hội chủ nghĩa đề xuất nên đi đón đầu chiếc xe tải nhằm thuyết phục những người phụ trách hủy chuyến đến, và với mục đích đó, họ rút lui khỏi đám đông vốn đang nhìn họ bằng ánh mắt gầm ghè đe dọa, tiến xuống con đường hướng về phía chiếc xe tải xuất hiện. Tuy nhiên, họ chưa đi được bao lâu thì đám đông, đoán được ý đồ của họ, bắt đầu bám theo và trong lúc họ còn đang lưỡng lự không biết nên xử lý ra sao, chiếc xe tải Xã hội chủ nghĩa, được hộ tống bởi năm hoặc sáu người đi xe đạp, đã xuất hiện sau khúc cua dưới chân đồi.
Ngay khi nhìn thấy nó, đám đông ré lên những tiếng reo hò đắc thắng — hoặc chính xác hơn là những tiếng hú hét — và cắm cổ chạy ào xuống đồi để nghênh chiến, chỉ trong vài phút chiếc xe đã bị bao vây bởi một đám bạo dân hú hét inh ỏi. Chiếc xe tải được kéo bởi hai con ngựa; phía sau có một cánh cửa cùng một bệ đứng nhỏ, bên trên căng tấm biển chữ trắng nền đỏ: “Chủ nghĩa xã hội, niềm hy vọng duy nhất của Người lao động.”
Người đánh xe kìm cương dừng lại, và một người khác đứng trên bệ phía sau tìm cách phát biểu trước đám đông, nhưng giọng nói của anh ta hoàn toàn bị nhấn chìm giữa tiếng la ó, tiếng huýt sáo chê bai, hú hét và những lời nguyền rủa tục tĩu. Sau chừng một tiếng đồng hồ như thế, khi đám đông bắt đầu xô đẩy chiếc xe tải nhằm lật nhào nó, những con ngựa hoảng sợ bắt đầu lồng lộn bất kham, và người trên thùng xe định giục ngựa chạy ngược lên đồi. Hành động này dường như càng làm bùng nổ cơn thịnh nộ của bầy dã nhân vây quanh chiếc xe. Hàng chục kẻ chồm lên bám lấy các bánh xe và quay ngược chiều chúng lại, hét gào đòi chiếc xe phải cút về nơi nó đã xuất hiện; theo đó, một số kẻ xông tới túm lấy đầu ngựa và giữa tiếng reo hò đắc thắng, quay đầu chúng ngược trở lại.
Người trên bệ vẫn đang cố gắng để mọi người nghe thấy tiếng mình, nhưng bất thành. Nhóm người lạ mặt đi cùng xe tải và nhóm nhỏ những người Xã hội chủ nghĩa địa phương, những kẻ đã chen lấn xô đẩy qua đám đông để tụ tập ngay sát bệ đứng trước mặt diễn giả tương lai, chỉ càng làm cho bầu không khí thêm hỗn loạn bởi những tiếng hét kêu gọi đám đông “hãy cho người ta một cơ hội công bằng”. Đội cận vệ nhỏ bé này quay quần bảo vệ chiếc xe tải khi nó bắt đầu lê bánh lùi chậm chạp xuống dồi, nhưng họ không đủ lực lượng để bảo vệ nó khỏi đám đông, những kẻ vì không thỏa mãn với tốc độ di chuyển của chiếc xe, bắt đầu hò hét thúc giục nhau “Lôi cổ nó chạy đi!” “Tháo phanh ra xem nào!” và hàng loạt cú xông pha bạo tàn được thực hiện với ý định biến những đề xuất đó thành hiện thực.
Một số người bảo vệ bị vướng víu vì xe đạp, nhưng họ vẫn kháng cự hết sức có thể, ngăn chặn đám đông cho đến khi xuống tới chân đồi, và khi đó một kẻ nào đó đã ném hòn đá đầu tiên, theo một cơ duyên kỳ lạ lại trúng phóc vào đầu một người đi xe đạp đang bị băng bó — chính là gã đàn ông từng bị dính đòn hôm Chủ nhật. Hòn đá đó nhanh chóng nối tiếp bởi những viên khác, và người đứng trên bệ là nạn nhân kế tiếp hứng đòn. Anh ta bị trúng ngay miệng, và khi đưa khăn tay lên chặn máu tuôn, một viên đá nữa quất thẳng vào trán ngay trên thái dương, khiến anh ta ngã sấp mặt úp xuống bệ đứng như thể vừa bị bắn hạ.
Khi tốc độ của chiếc xe tăng lên, một trận mưa đá đúng nghĩa trút xuống mái và thân xe tải, vèo vèo bay qua nhóm người đi xe đạp đang tháo lui, trong khi đám đông bám sát phía sau, reo hò, shrieking ré lên những tràng chửi thới tục tĩu và hú hét như bầy chó sói.
“Bọn tao sẽ cho lũ khốn chúng mày nếm mùi Chủ nghĩa xã hội!” Crass gào lên, miệng sùi bọt mép đúng nghĩa đen.
“Bọn tao sẽ dạy cho chúng mày bài học khi dám mò đến đây hòng xói mòn đạo đức máu mủ của bọn tao,” Dick Wantley hú hét trong lúc vung cục đá hoa cương nhặt từ mặt đường rải nhựa ném thẳng vào một người đi xe đạp.
Chúng tiếp tục đuổi theo chiếc xe tải cho đến khi vượt quá tầm với, rồi sực nhớ đến nhóm Xã hội chủ nghĩa địa phương; nhưng bóng dáng họ hoàn toàn biến mất; họ đã khôn ngoan chuồn mất từ lúc chiếc xe tải bắt đầu lăn bánh tháo lui, và khi chiến thắng đã trọn vẹn, những người bảo vệ hệ thống hiện tại quay trở lại khu đất hoang trên đỉnh đồi, nơi một quý ông đội mũ chóp cao diện áo choàng đứng lên một ụ đất nhỏ để đọc diễn từ. Hắn chẳng hề đả động gì đến Ủy ban Cứu trợ hay Bếp ăn Từ thiện hay những đứa trẻ phải đến trường trong tình trạng thiếu thốn quần áo hay thức ăn, cũng chẳng nhắc nhở gì đến những việc sẽ phải làm vào mùa đông tới, khi hầu hết mọi người lâm vào cảnh thất nghiệp. Đó rõ ràng là những vấn đề mà hắn và họ chẳng mảy may quan tâm. Nhưng hắn nói rất nhiều về Đế quốc Hào hùng! Về Lá cờ! Và về Hoàng gia. Những lời hắn thốt ra được đón nhận bằng những tràng pháo tay vang dội, và khi bài phát biểu kết thúc, đám đông cùng cất cao bài Quốc ca với sự nhiệt tình cuồng nhiệt rồi giải tán, tự mãn ca tụng rằng họ đã thể hiện rõ ràng nhất có thể thái độ của Mugsborough đối với Chủ nghĩa xã hội và tâm lý chung của đám đông là họ sẽ chẳng bao giờ còn phải nghe thêm bất kỳ tiếng bíp nào từ chiếc xe tải Xã hội chủ nghĩa nữa.
Nhưng họ đã lầm to, bởi ngay vào tối Chủ nhật tuần sau đó, một đoàn người Xã hội chủ nghĩa bất ngờ xuất hiện lù lù tại Ngã tư. Một số đến bằng tàu hỏa, số khác đi bộ từ nhiều nơi và vài người đi xe đạp.
Đám đông nhanh chóng tụ tập và nhóm Xã hội chủ nghĩa tổ chức một buổi mít tinh, hai bài phát biểu kịp thời được diễn thuyết trước khi đám đông kịp bừng tỉnh khỏi sự ngạc nhiên trước sự táo tợn của những kẻ Anh quốc này, những kẻ rõ ràng ngốc nghếch đến mức không hiểu nổi rằng họ đã bị đánh bại và xóa sổ hoàn toàn vào tối thứ Ba tuần trước: và khi người đi xe đạp bị băng bó đầu leo lên ụ đất, một số người trong đám đông thậm chí đã hùa vào vỗ tay chào đón những người Xã hội chủ nghĩa.
Trong bài phát biểu của mình, anh ta thông báo với họ rằng người đi cùng xe tải và bị quất ngã trong lúc cố gắng phát biểu từ trên bệ hiện đang nằm trong bệnh viện. Đã có lúc người ta tưởng anh ta không thể qua khỏi, nhưng giờ đây anh ta đã qua cơn nguy kịch, và ngay khi khỏe lại, chắc chắn anh ta sẽ quay lại đây lần nữa.
Nghe đến đây, Crass gào lên rằng nếu đám xe tải dám quay lại, chúng sẽ hoàn tất nốt công việc dang dở từ hôm thứ Ba tuần trước. Lần tới hắn sẽ không dễ dàng buông tha cho họ đâu. Nhưng khi nói câu đó, Crass — vì không thể nhìn thấu tương lai — đã không biết điều mà độc giả sẽ sớm nhận ra đúng lúc, rằng người đàn ông đó sẽ quay trở lại nơi ấy dưới những hoàn cảnh hoàn toàn khác.
Khi buổi diễn thuyết khép lại, một trong những người lạ mặt đóng vai trò chủ trì mời gọi khán giả đặt câu hỏi, nhưng chẳng ai buồn lên tiếng, thế nên anh ta mời bất kỳ ai bất đồng quan điểm bước lên ụ đất trình bày phản biện để khán giả tự phán xét bên nào đúng; nhưng lời thỉnh cầu này cũng bị phớt lờ. Sau đó chủ trì thông báo họ sẽ quay lại đây vào Chủ nhật tuần tới vào cùng khung giờ, khi một đồng chí sẽ thuyết trình về đề tài “Thất nghiệp và Nghèo đói, Nguyên nhân và Giải pháp”, và rồi nhóm người lạ mặt cất cao bài hát mang tên “Nước Anh Vùng Lên”, với câu đầu tiên:
Nước Anh vùng lên, đêm dài đằng đẵng đã qua,
Mờ ảo phía đông, kìa Bình minh ló dạng,
Thoát khỏi cơn ác mộng nhọc nhằn đau khổ,
Vùng lên hỡi nước Anh! Ngày mới đã đến rồi!
Xuyên suốt diễn biến buổi mít tinh, một số người lạ mặt đã tản ra giữa đám đông phát tờ rơi, thứ mà rất nhiều người lạnh lùng từ chối đón nhận, đồng thời bán các ấn phẩm pam-phlet giá một xu, và họ tẩu tán được kha khá chừng ba chục cuốn.
Trước khi tuyên bố bế mạc buổi họp, chủ trì cho biết diễn giả sẽ đến vào tuần tới cư trú tại Luân Đôn: ông ta không phải triệu phú, mà là một người lao động bình thường giống như hầu hết những người có mặt ở đây. Họ sẽ không trả công cho chuyến đi này, nhưng có trách nhiệm chi trả tiền vé tàu cho ông. Do đó vào Chủ nhật tuần tới sau buổi mít tinh sẽ có một buổi quyên góp, và số tiền vượt quá chi phí vé tàu sẽ dùng để mua thêm các tờ rơi y hệt như những gì họ đang phát miễn phí. Ông hy vọng bất kỳ ai nghĩ rằng có đồng tiền nào lọt vào túi những người tổ chức buổi mít tinh hãy bước lên gia nhập: khi đó họ sẽ có phần của mình.
Buổi họp đến đây kết thúc và nhóm Xã hội chủ nghĩa được dung túng ra về trong bình yên. Tuy nhiên, một số người trong số họ vẫn lảng vảng lại giữa đám đông sau khi nhóm chính đã rời đi, và suốt một khoảng thời gian dài sau khi buổi mít tinh hạ màn, các nhóm nhỏ vẫn tụ tập trên khu đất để bàn tán hào hứng về các bài phát biểu hoặc những tờ rơi.
Chủ nhật tuần tiếp theo khi nhóm Xã hội chủ nghĩa tới nơi, họ phát hiện khu đất tại Ngã tư đã bị chiếm cứ bởi một đám bạo dân phẫn nộ, thù hằn, những kẻ kiên quyết từ chối cho phép họ cất lời và cuối cùng họ buộc phải cuốn gói ra về mà không tổ chức nổi buổi mít tinh nào. Họ lại đến vào Chủ nhật tuần sau nữa, và lần này họ mang theo một diễn giả có giọng cực kỳ vang — đúng nghĩa là giọng hét sấm sét — và ông ta đã thành công đọc một bài diễn văn, nhưng vì chỉ có những ai đứng sát rạt mới nghe rõ, và đám đó toàn là người Xã hội chủ nghĩa, nó chẳng mang lại hiệu quả đáng kể nào đối với đối tượng thực sự cần hướng tới.
Họ tiếp tục mò đến vào Chủ nhật tuần sau và gần như mọi Chủ nhật khác suốt mùa hè: đôi khi họ được phép tổ chức mít tinh trong bầu không khí tương đối hòa bình, lúc khác lại châm ngòi cho những trận hỗn chiến. Họ đã thu nạp được vài tín đồ mới, và rất nhiều người tự bày tỏ sự ủng hộ đối với một số luận điểm được xướng lên, nhưng họ chưa bao giờ đủ sức thành lập nổi một chi bộ hội tại đó, bởi hầu như tất cả những ai đã bị thuyết phục đều quá sợ hãi không dám công khai tuyên bố bản thân vì sợ mất việc làm hoặc mất khách hàng.