Ông Pecksniff đang ngồi trong một cỗ xe thuê, vì Jonas Chuzzlewit đã dặn: “Đừng tiếc tiền.” Nhân loại vốn có những tư tưởng xấu xa và những suy diễn thấp hèn, còn Jonas thì quyết tâm không để họ có lấy một kẽ hở nào để chĩa mũi dùi vào mình. Sẽ chẳng bao giờ người ta có thể buộc tội đứa con trai này rằng hắn đã keo kiệt trong việc lo liệu đám tang cho cha. Bởi vậy, cho đến khi tang lễ kết thúc, Jonas đã chọn cho mình phương châm: “Cứ tiêu đi, đừng tiếc!”

Ông Pecksniff vừa mới đến gặp người lo dịch vụ tang lễ, và giờ đang trên đường tìm đến một nhân vật khác trong đoàn người đưa tang—một nữ chức sắc, một bà y tá, người canh xác và thực hiện những công việc không tên quanh thi hài người quá cố—người mà chính ông đã tiến cử. Tên bà ta, như ông Pecksniff đọc được từ mẩu giấy trong tay, là Gamp; địa chỉ ở phố Kingsgate, High Holborn. Thế là ông Pecksniff, trên chiếc xe ngựa thuê, đang lọc cọc chạy trên những viên đá lát đường Holborn, để đi tìm bà Gamp.

Quý bà này trọ tại nhà một người bán chim cảnh, cách tiệm bánh nhân thịt cừu nổi tiếng đúng một căn nhà, và nằm ngay đối diện kho thịt mèo nguyên bản; sự lừng lẫy của các cơ sở này đã được quảng cáo rầm rộ ngay trên mặt tiền của họ. Đó là một ngôi nhà nhỏ, và điều này lại càng tiện lợi; bởi vì bà Gamp, trong lĩnh vực chuyên môn cao nhất của mình là y tá đỡ đẻ, hay như tấm biển treo ghi rõ một cách táo bạo là “Bà đỡ”, lại trọ ngay tầng một phía mặt tiền, nên rất dễ bị đánh thức vào ban đêm bằng những viên sỏi, gậy chống, và những mẩu tẩu thuốc; những thứ này còn hiệu quả hơn nhiều so với cái khuyên cửa, vốn được thiết kế theo kiểu dễ dàng làm thức giấc cả con phố, thậm chí gây ra báo động cháy ở Holborn, mà chẳng hề tạo ra lấy một tác động nhỏ nhất lên chính ngôi nhà mà nó được gắn vào.

Tình cờ thay vào dịp này, bà Gamp đã phải thức suốt cả đêm hôm trước, túc trực cho một nghi lễ mà người ta thường dùng cái tên có hai âm tiết để gọi, chính là lời nguyền giáng xuống đầu Adam. Tình cờ là bà Gamp không được thuê từ trước, mà được gọi đến trong một tình huống cấp bách nhờ danh tiếng lẫy lừng của bà, để hỗ trợ ý kiến chuyên môn cho một nữ đồng nghiệp khác; và do đó, khi mọi việc thú vị trong ca này đã xong xuôi, bà Gamp đã trở về nhà người bán chim cảnh và đi ngủ. Thế nên khi ông Pecksniff đánh xe ngựa đến, rèm cửa của bà Gamp đã kéo kín, và bà Gamp đang say ngủ phía sau đó.

Nếu người bán chim cảnh có nhà như lẽ ra phải thế thì cũng chẳng có chuyện gì lớn; nhưng ông ta đi vắng, và cửa tiệm đã đóng. Chắc chắn là cửa chớp đã hạ xuống; và trên mỗi ô kính đều có ít nhất một chú chim nhỏ trong chiếc lồng nhỏ, đang hót líu lo và nhảy múa điệu ballet tuyệt vọng của mình, rồi đập đầu vào nóc lồng; trong khi một chú chim sẻ vàng bất hạnh sống bên ngoài một căn biệt thự đỏ có tên trên cửa, đang tự kéo nước để uống, và lặng lẽ cầu xin một người tốt bụng nào đó hãy nhỏ vào đó một xu tiền thuốc độc. Dẫu vậy, cửa vẫn đóng chặt. Ông Pecksniff thử vặn chốt và lay mạnh, khiến cái chuông nứt bên trong rung lên đầy thê lương; nhưng chẳng có ai ra cả. Người bán chim cảnh này kiêm cả nghề cạo râu và thợ làm tóc thời thượng, và có lẽ ông ta đã được gọi đích danh từ khu dân cư thượng lưu của thị trấn để tỉa tót cho một vị lãnh chúa, hay cắt và uốn tóc cho một quý bà; nhưng dù thế nào đi nữa, tại mảnh đất của chính mình, ông ta không có ở đó; cũng chẳng có dấu vết nào rõ ràng hơn để gợi mở trí tưởng tượng của người đang tìm kiếm, ngoại trừ một bức tranh quảng cáo hay biểu tượng nghề nghiệp (rất được ưa chuộng trong giới này), mô tả một thợ làm tóc với phong thái ung dung đang uốn tóc cho một quý bà quyền quý, trước sự hiện diện của một cây đàn đại dương cầm sang trọng.

Nhận thấy những tình tiết này, ông Pecksniff, với sự ngây thơ trong tâm hồn, liền gõ cửa; nhưng chỉ ngay cú gõ đôi đầu tiên, mọi cửa sổ trong dãy phố đều sống động hẳn lên với những cái đầu phụ nữ thò ra; và trước khi ông kịp gõ lần nữa, cả một đội quân các bà nội trợ (một số người trong đó cũng sắp sửa làm phiền bà Gamp rất sớm đây) đã đổ xô đến vây quanh các bậc thềm, tất cả đều đồng thanh kêu lên với sự quan tâm lạ thường: “Gõ vào cửa sổ đi ông ơi, gõ vào cửa sổ. Chúa phù hộ ông, đừng lãng phí thêm chút thời gian nào nữa—gõ vào cửa sổ đi!”

Làm theo lời gợi ý đó và mượn cái roi của người đánh xe để thực hiện, ông Pecksniff chẳng mấy chốc đã gây ra một sự náo động giữa mấy chậu hoa ở tầng một, và đánh thức được bà Gamp. Giọng bà—trong sự hài lòng tột độ của các bà nội trợ—được nghe thấy đáp lại: “Tôi tới đây.”

“Ông ta nhợt nhạt như một cái bánh nướng vậy,” một bà nói, ám chỉ ông Pecksniff.

“Thì phải thế thôi, nếu ông ta có được cảm xúc của một con người,” một bà khác nhận xét.

Một người phụ nữ thứ ba (đang khoanh tay) nói rằng bà ước gì ông ta đã chọn một thời điểm khác để tìm bà Gamp, nhưng với bà ta thì lúc nào cũng xảy ra như vậy.

Ông Pecksniff cảm thấy rất bất an khi biết từ những lời nhận xét này rằng, người ta cho rằng ông đến tìm bà Gamp vì một công việc liên quan—không phải đến sự kết thúc của cuộc đời, mà là ở đầu bên kia. Bản thân bà Gamp cũng có cùng ấn tượng đó, vì khi mở cửa sổ, bà kêu lên phía sau tấm rèm trong lúc vội vàng mặc quần áo:

“Có phải bà Perkins không?”

“Không!” ông Pecksniff đáp lại, cộc lốc. “Chẳng phải loại đó.”

“Cái gì, ông Whilks ư!” bà Gamp kêu lên. “Đừng nói là ông, ông Whilks, và tội nghiệp tạo vật bà Whilks kia mà ngay cả cái gối cắm kim cũng chưa chuẩn bị xong nhé. Đừng nói là ông đấy, ông Whilks!”

“Không phải ông Whilks,” Pecksniff nói. “Tôi không biết người đàn ông đó. Chẳng phải loại đó. Một quý ông đã qua đời; và vì cần một người trong nhà, bà đã được ông Mould, người lo dịch vụ tang lễ, tiến cử.”

Vì lúc này đã sẵn sàng để xuất hiện, bà Gamp, người có bộ mặt phù hợp với mọi hoàn cảnh, nhìn ra ngoài cửa sổ với vẻ mặt đưa tang của mình và nói bà sẽ xuống ngay. Nhưng các bà nội trợ lại thấy rất khó chịu vì nhiệm vụ của ông Pecksniff lại chẳng có gì quan trọng đến thế; và người phụ nữ đang khoanh tay kia đã mắng ông bằng những từ ngữ nặng nề, tỏ ý rằng bà sẽ rất vui nếu biết ông ta định nghĩa thế nào khi làm những người phụ nữ yếu đuối hoảng sợ “với những cái xác của ông ta”; và cho rằng ông ta đủ xấu xí để phải biết cư xử tốt hơn. Những người phụ nữ khác cũng chẳng hề kém cạnh trong việc bày tỏ những cảm xúc tương tự; và lũ trẻ, vốn đã tụ tập lên đến hàng chục đứa, la ó và thách thức ông Pecksniff một cách rất hung hăng. Vì thế, khi bà Gamp xuất hiện, vị quý ông không chút lỗi lầm này cảm thấy nhẹ nhõm khi nhanh chóng đẩy bà vào chiếc xe cabriolet, và lái xe đi trong sự chê bai, nguyền rủa của đám đông.

Bà Gamp mang theo một bọc đồ lớn, một đôi guốc, và một loại ô khổng lồ; món đồ sau này có màu sắc như một chiếc lá úa, ngoại trừ một mảng vá tròn màu xanh tươi sáng đã được khéo léo chắp vào trên đỉnh. Bà rất lúng túng vì vội vã, và mắc phải những quan niệm hết sức sai lầm về những chiếc xe cabriolet, thứ mà bà dường như đánh đồng với xe thư tín hay xe ngựa chở khách, đến nỗi suốt nửa dặm đầu tiên, bà liên tục cố nhét hành lý qua cái cửa sổ nhỏ phía trước, và gào thét bảo người lái xe “bỏ nó vào thùng xe”. Khi bà được giải thích cho hiểu về ý tưởng này, toàn bộ tâm trí bà dồn hết vào sự lo lắng cho đôi guốc của mình, thứ mà bà dùng để chơi vô số trò tung hứng lên chân ông Pecksniff. Mãi cho đến khi họ gần đến ngôi nhà tang lễ, bà mới đủ bình tĩnh để nhận xét:

“Vậy là vị quý ông đó đã qua đời, thưa ông! À! Thật là đáng tiếc.” Bà thậm chí còn chẳng biết tên ông ta. “Nhưng đó là điều tất cả chúng ta đều phải đến thôi. Nó cũng chắc chắn như việc được sinh ra vậy, chỉ có điều chúng ta không thể tính toán chính xác được. À! Tội nghiệp quá!”

Bà Gamp là một bà già béo, giọng khàn đục và đôi mắt ướt át, thứ mà bà có khả năng đảo ngược lên một cách đáng kinh ngạc, chỉ để lộ phần lòng trắng. Vì có cái cổ rất ngắn, bà gặp chút khó khăn khi nhìn qua người mình, nếu có thể nói như vậy, để nhìn những người đang trò chuyện cùng. Bà mặc một chiếc áo choàng đen rất cũ kỹ, tươm tất hơn chút nhờ vết thuốc lá, cùng một chiếc khăn choàng và chiếc mũ ca-pô tương ứng. Trong những món đồ phục trang rách rưới này, theo nguyên tắc, bà đã diện lên người từ lâu lắm rồi vào những dịp như hiện tại; vì điều này vừa thể hiện một mức độ tôn kính vừa phải đối với người quá cố, vừa mời gọi người thân thích tặng cho bà một bộ y phục tang lễ mới hơn; một lời kêu gọi thành công đến mức người ta có thể nhìn thấy cái bóng ma của bà Gamp, với đầy đủ mũ ca-pô, treo lủng lẳng bất cứ giờ nào trong ngày, tại ít nhất một tá cửa hàng quần áo cũ quanh Holborn. Khuôn mặt của bà Gamp—đặc biệt là cái mũi—hơi đỏ và sưng lên, và thật khó để tận hưởng sự hiện diện của bà mà không nhận ra mùi rượu mạnh. Giống như hầu hết những người đã đạt đến đỉnh cao trong nghề nghiệp của mình, bà rất gắn bó với công việc; đến nỗi, gạt bỏ những thiên kiến tự nhiên của một người phụ nữ, bà đi đỡ đẻ hay đi khâm liệm xác chết với sự hào hứng và say mê như nhau.

“À!” bà Gamp lặp lại; vì đó luôn là một câu cảm thán an toàn trong những trường hợp tang chế. “Chao ôi! Khi ông Gamp được gọi về nơi an nghỉ cuối cùng, và tôi thấy ông ấy nằm trong Bệnh viện Guy với một đồng xu trên mỗi con mắt, còn cái chân gỗ thì đặt dưới cánh tay trái, tôi tưởng mình đã ngất đi rồi. Nhưng tôi đã cố gắng chịu đựng.”

Nếu những lời thì thầm đang lan truyền trong giới ở phố Kingsgate có chút sự thật nào, thì quả thực bà đã chịu đựng một cách đáng ngạc nhiên; và đã thể hiện sự kiên cường khác thường đến mức đem thi hài ông Gamp hiến cho khoa học. Nhưng công bằng mà nói, thì chuyện đó đã xảy ra cách đây hai mươi năm; và vợ chồng ông bà Gamp đã ly thân từ lâu do không hòa hợp về chuyện uống rượu.

“Kể từ đó bà trở nên thờ ơ rồi sao?” ông Pecksniff hỏi. “Thói quen là bản chất thứ hai mà, bà Gamp ạ.”

“Ông nói đúng về bản chất thứ hai đấy, thưa ông,” bà đáp. “Lần đầu thì thấy những chuyện này là một thử thách cho cảm xúc, và thói quen lâu dài cũng thế thôi. Nếu không nhờ chút rượu cho tôi thêm can đảm (tôi chưa bao giờ có thể làm gì hơn là nếm thử nó), thì tôi không bao giờ có thể vượt qua những gì tôi đôi khi phải làm. “Bà Harris ạ,” tôi nói, trong ca cuối cùng mà tôi từng đảm nhận, chỉ là một người trẻ tuổi thôi, “Bà Harris,” tôi nói, “để chai rượu trên bệ lò sưởi đi, và đừng bảo tôi không được uống, mà cứ để tôi đặt môi vào đó khi nào thấy muốn, rồi tôi sẽ làm những gì mình được thuê làm, bằng hết khả năng của mình.” “Bà Gamp,” bà ấy nói, đáp lại, “nếu từng có một tạo vật tỉnh táo nào kiếm được mười tám xu một ngày cho người lao động, và ba đồng sáu cho tầng lớp quý tộc—việc canh xác ban đêm,” bà Gamp nhấn mạnh, “là một khoản tính thêm—thì bà chính là người vô giá đó.” “Bà Harris,” tôi nói với bà ấy, “đừng nhắc đến chuyện tiền nong, vì nếu tôi có thể lo liệu cho tất cả đồng loại của mình mà không lấy phí, tôi đã vui vẻ làm rồi, tình yêu tôi dành cho họ lớn lắm. Nhưng điều tôi luôn nói với những người có trách nhiệm lo liệu mọi việc, bà Harris,”—đến đây bà dán mắt vào ông Pecksniff—‘“dù họ là quý ông hay quý bà, là đừng hỏi tôi xem tôi có uống hay không, mà cứ để chai rượu trên bệ lò sưởi, rồi để tôi đặt môi vào đó mỗi khi thấy muốn.”’

Kết thúc câu chuyện cảm động này, họ đã đến ngôi nhà. Ở hành lang, họ bắt gặp ông Mould, người lo tang lễ; một quý ông luống tuổi nhỏ thó, hói đầu, mặc bộ đồ đen; tay cầm cuốn sổ ghi chép, sợi dây chuyền đồng hồ vàng to bản đung đưa từ túi áo, và khuôn mặt với một nỗ lực kỳ lạ để tỏ ra u sầu lại xung đột với nụ cười hài lòng; khiến ông trông như một người đang trong lúc chép miệng thưởng thức loại rượu vang hảo hạng cũ, lại cố làm ra vẻ đó là thuốc đắng.

“Chào bà Gamp, bà khỏe không?” vị này hỏi, giọng nhẹ nhàng như bước chân của ông.

“Tôi khá khỏe, cảm ơn ông,” bà đáp rồi nhún mình chào.

“Ở đây bà phải rất cẩn thận đấy, bà Gamp. Đây không phải ca thông thường đâu. Mọi thứ phải thật đẹp đẽ và thoải mái, bà Gamp nhé,” ông chủ tang lễ nói, lắc đầu vẻ nghiêm trọng.

“Sẽ như vậy thôi, thưa ông,” bà trả lời, lại nhún mình chào. “Hy vọng ông vẫn còn biết tôi từ lâu rồi.”

“Tôi cũng hy vọng vậy, bà Gamp,” ông chủ tang lễ nói, “và tôi cũng nghĩ vậy.” Bà Gamp lại nhún mình chào. “Đây là một trong những trường hợp ấn tượng nhất, thưa ông,” ông tiếp tục, nói với ông Pecksniff, “mà tôi từng thấy trong suốt quá trình kinh nghiệm nghề nghiệp của mình.”

“Thật vậy sao, ông Mould!” ông Pecksniff kêu lên.

“Sự tiếc thương đầy tình cảm như thế, tôi chưa từng thấy. Không có giới hạn, thực sự không có giới hạn nào cả”—ông mở to mắt, kiễng chân lên—“về mặt chi phí! Tôi có đơn đặt hàng, thưa ông, phải huy động toàn bộ đội ngũ người đưa tang của tôi; và mutes thì rất đắt đỏ, ông Pecksniff ạ; chưa kể tiền rượu của họ. Phải cung cấp những tay cầm mạ bạc loại tốt nhất, trang trí bằng đầu thiên thần từ những khuôn đúc đắt tiền nhất. Phải cực kỳ hào phóng với lông vũ. Tóm lại, thưa ông, là phải tạo ra một thứ gì đó hoàn toàn lộng lẫy.”

“Người bạn Jonas của tôi là một người tuyệt vời,” ông Pecksniff nói.

“Tôi đã thấy rất nhiều chuyện hiếu thảo trong thời gian làm nghề, thưa ông,” Mould đáp, “và cả những chuyện bất hiếu nữa. Đó là số phận của chúng tôi. Chúng tôi được biết những bí mật đó. Nhưng một điều hiếu thảo như thế này; một điều đáng vinh danh cho bản chất con người; một điều đủ sức hòa giải tất cả chúng ta với thế giới mà chúng ta đang sống; thì chưa bao giờ tôi được chứng kiến. Nó chỉ chứng minh, thưa ông, điều đã được nhà thơ kịch nghệ đáng kính—người được chôn cất ở Stratford—nói rất hùng hồn rằng, trong mọi thứ đều có cái tốt.”

“Được nghe ông nói vậy thật dễ chịu, ông Mould,” Pecksniff nhận xét.

“Ông quá tử tế. Và ông Chuzzlewit là một người đàn ông như thế nào chứ! À! Ông ấy là một con người thật đáng nể. Ông có thể nói về các ngài thị trưởng của mình,” Mould nói, vẫy tay về phía công chúng nói chung, “các ngài cảnh sát trưởng, các ngài ủy viên hội đồng, những thứ tầm thường của mình; nhưng hãy chỉ cho tôi một người trong thành phố này xứng đáng xỏ chân vào đôi giày của ông Chuzzlewit quá cố. Không, không,” Mould kêu lên, đầy châm biếm cay độc. “Hãy treo chúng lên, treo chúng lên; dán đế và gót, rồi chuẩn bị sẵn sàng cho con trai ông ấy khi nó đủ lớn để mang chúng; nhưng đừng có thử xỏ vào, vì chúng không vừa với các ông đâu. Chúng tôi biết ông ấy,” Mould nói, với cùng giọng mỉa mai đó khi bỏ cuốn sổ vào túi; “chúng tôi biết ông ấy, và không dễ bị lừa đâu. Ông Pecksniff, thưa ông, chào buổi sáng.”

Ông Pecksniff đáp lễ; và Mould, cảm thấy mình vừa thể hiện rất xuất sắc, đang định rời đi với một nụ cười tươi tắn, thì may mắn thay ông chợt nhớ ra hoàn cảnh lúc bấy giờ. Nhanh chóng trở nên buồn bã trở lại, ông thở dài; nhìn vào bên trong lòng chiếc mũ, như thể để tìm kiếm sự an ủi; đội nó lên mà không tìm thấy gì, rồi chậm rãi rời đi.

Bà Gamp và ông Pecksniff sau đó bước lên cầu thang; và bà Gamp, sau khi được dẫn đến căn phòng nơi đặt những gì còn lại của Anthony Chuzzlewit, người chỉ còn một trái tim yêu thương, mà trái tim đó lại đang đập những nhịp dở dang, để than khóc cho ông, đã để ông Pecksniff tự do bước vào căn phòng tối tăm bên dưới, và đoàn tụ với ông Jonas, người mà ông đã rời xa gần hai tiếng đồng hồ.

Ông thấy tấm gương cho những người con hiếu thảo, người mẫu mực trong mắt tất cả những người tổ chức tang lễ, đang trầm ngâm trên một mẩu giấy viết trên bàn, và nguệch ngoạc những con số lên đó bằng cây bút. Chiếc ghế, chiếc mũ, và cây gậy của ông cụ đã được dời khỏi chỗ quen thuộc và cất đi; những tấm rèm cửa sổ vàng ệch như sương mù tháng Mười Một, được kéo xuống kín mít; bản thân Jonas thì quá trầm lặng, đến mức gần như không nghe thấy hắn nói gì, và chỉ thấy hắn đi lại ngang qua căn phòng.

“Pecksniff,” hắn thì thầm, “ông sẽ lo liệu tất cả, nhớ nhé! Ông phải có khả năng nói với bất cứ ai bàn tán về chuyện đó rằng mọi thứ đã được thực hiện một cách chính xác và tươm tất. Có ai mà ông muốn mời đến dự đám tang không?”

“Không, thưa ông Jonas, tôi nghĩ là không.”

“Bởi vì nếu có thì, ông biết đấy,” Jonas nói, “cứ mời. Chúng ta không muốn giữ bí mật chuyện này.”

“Không,” ông Pecksniff lặp lại, sau một hồi suy nghĩ. “Dù sao tôi cũng rất cảm kích vì lòng hiếu khách hào phóng của ông, ông Jonas, nhưng thực sự là không có ai cả.”

“Rất tốt,” Jonas nói; “vậy thì ông, tôi, Chuffey, và bác sĩ, vừa đủ một xe. Chúng ta sẽ mời bác sĩ, Pecksniff, vì ông ta biết ông cụ bị bệnh gì, và rằng chuyện đó là không thể tránh khỏi.”

“Người bạn thân mến của chúng ta, ông Chuffey, đâu rồi?” Pecksniff hỏi, nhìn quanh phòng, và nháy cả hai mắt cùng một lúc—vì ông đã bị cảm xúc lấn át.

Nhưng tại đây ông bị bà Gamp ngắt lời. Bà đã cởi bỏ mũ và khăn choàng, đi vào phòng với dáng điệu lả lơi đầy vẻ quan trọng; và với sự gay gắt, bà yêu cầu một cuộc trao đổi riêng bên ngoài cửa với ông Pecksniff.

“Bà có thể nói bất cứ điều gì bà muốn ở đây, bà Gamp,” vị quý ông đó nói, lắc đầu với vẻ u sầu.

“Tôi chẳng có nhiều điều để nói khi người ta đang than khóc cho người đã khuất,” bà Gamp nói; “nhưng những gì tôi nói đều thẳng thắn vào mục đích, và không có ý xúc phạm nào, phải được hiểu như vậy. Tôi đã làm ở nhiều nơi trong đời mình, thưa các ông, và tôi hy vọng mình biết bổn phận của mình là gì, và nó phải được thực hiện như thế nào; tất nhiên, nếu tôi không biết thì thật kỳ lạ, và rất sai lầm cho một quý ông như ông Mould, người đã nhận làm cho những gia đình cao quý nhất đất nước này, và luôn làm hài lòng tất cả, mà lại tiến cử tôi như ông ấy vẫn làm. Bản thân tôi cũng đã trải qua nhiều rắc rối,” bà Gamp nói, nhấn mạnh hơn nữa vào từng từ, “và tôi có thể cảm thông cho những ai có cảm xúc bị thử thách, nhưng tôi không phải là người Nga hay người Phổ, và do đó không thể chấp nhận để Gián điệp cài cắm lên đầu mình.”

Trước khi có thể đưa ra câu trả lời, bà Gamp, mặt đỏ bừng lên, tiếp tục nói:

“Không dễ dàng gì đâu, thưa các ông, để sống khi là một góa phụ; nhất là khi cảm xúc của bà thúc đẩy bà đến mức bà thường thấy mình làm việc với những điều khoản chắc chắn là lỗ vốn, và chẳng bao giờ có thể bù đắp nổi. Nhưng dù bà kiếm sống bằng cách nào đi nữa, bà cũng có những quy tắc và quy định của riêng mình mà không thể phá vỡ. Một số người,” bà Gamp nói, một lần nữa cố thủ sau luận điểm mạnh mẽ của mình, như thể nó không thể bị sự khéo léo của con người công phá, “có thể là người Nga, và những người khác có thể là người Phổ; họ sinh ra đã thế, và sẽ tự làm hài lòng chính mình. Những người có bản chất khác thì nghĩ khác.”

“Nếu tôi hiểu đúng ý quý bà này,” ông Pecksniff nói, quay sang Jonas, “ông Chuffey đang làm phiền bà ấy. Tôi có nên xuống gọi ông ấy không?”

“Làm đi,” Jonas nói. “Tôi định bảo ông là ông ấy ở trên đó khi bà ấy vào. Tôi sẽ tự mình đi xuống và đưa ông ấy lên, chỉ là—chỉ là tôi muốn ông đi thì hơn, nếu ông không phiền.”

Ông Pecksniff nhanh chóng rời đi, theo sau là bà Gamp, người khi thấy ông lấy một chai rượu và một cái ly từ tủ ra, và cầm trên tay, đã trở nên dịu giọng hơn nhiều.

“Tôi chắc chắn,” bà nói, “rằng nếu không phải vì hạnh phúc của chính ông ấy, tôi sẽ chẳng bận tâm đến việc ông ấy ở đó, tội nghiệp quá, hơn là nếu ông ấy là một con ruồi. Nhưng những ai không quen với những việc này, sau đó lại nghĩ quá nhiều về chúng, nên tốt hơn hết là không để họ đạt được ý muốn của mình. Và thậm chí,” bà Gamp nói, có lẽ ám chỉ đến một vài lời hoa mỹ bà đã từng dùng với ông Chuffey, “thậm chí nếu người ta có gọi họ bằng những cái tên này nọ, thì cũng chỉ để đánh thức họ thôi.”

Dù bà đã gán cho ông thư ký già những biệt danh gì đi nữa, chúng cũng không đánh thức được ông. Ông ngồi cạnh giường, trên chiếc ghế ông đã ngồi suốt đêm hôm trước, với hai bàn tay đan trước ngực, đầu cúi xuống; và chẳng thèm ngẩng lên khi họ bước vào, cũng chẳng có dấu hiệu nhận biết nào, cho đến khi ông Pecksniff nắm lấy cánh tay ông, lúc đó ông mới ngoan ngoãn đứng dậy.

“Ba mươi với mười, bảy mươi,” Chuffey nói, “không và nhớ bảy. Một vài người mạnh mẽ đến mức sống đến tám mươi—bốn lần không là không, bốn lần hai là tám—tám mươi. Ôi! tại sao—tại sao—tại sao ông ấy không sống đến bốn lần không là không, và bốn lần hai là tám, tám mươi?”

“À! Đúng là một thung lũng đau thương!” bà Gamp kêu lên, chiếm lấy chai rượu và cái ly.

“Tại sao ông ấy lại chết trước người đầy tớ già điên khùng tội nghiệp của mình?” Chuffey nói, chắp tay và nhìn lên đầy đau đớn. “Cướp ông ấy khỏi tôi, thì còn lại gì nữa?”

“Ông Jonas,” Pecksniff đáp, “ông Jonas, người bạn tốt của tôi.”

“Tôi yêu ông ấy,” ông già khóc nức nở. “Ông ấy tốt với tôi lắm. Chúng tôi cùng học về Tare và Tret ở trường. Tôi từng vượt lên trước ông ấy một lần, trong lớp số học có sáu cậu bé. Chúa tha tội cho tôi! Sao tôi lại nỡ lòng vượt lên trước ông ấy chứ!”

“Thôi nào, ông Chuffey,” Pecksniff nói. “Hãy đi với tôi. Hãy tập hợp lòng can đảm của ông lại, ông Chuffey.”

“Vâng, tôi sẽ,” ông thư ký già đáp. “Vâng. Tôi sẽ tập hợp bốn mươi của mình lại—Bao nhiêu lần bốn mươi—Ôi—Chuzzlewit và Con trai—Con trai của chính ông, ông Chuzzlewit; con trai của chính ông, thưa ông!”

Ông ngoan ngoãn tuân theo bàn tay dẫn dắt mình, khi chìm vào cách xưng hô thân thuộc này, và phục tùng để được dẫn đi. Bà Gamp, với chai rượu trên một đầu gối và cái ly trên đầu gối kia, ngồi trên một chiếc ghế đẩu, lắc đầu hồi lâu, cho đến khi, trong một khoảnh khắc lơ đãng, bà rót một ly rượu mạnh, và đưa lên môi. Tiếp theo là ly thứ hai, rồi ly thứ ba, và rồi đôi mắt bà—dù là vì nỗi buồn trong những suy ngẫm về sự sống và cái chết, hay vì sự ngưỡng mộ đối với chất cồn—đã đảo ngược lên, đến mức không còn nhìn thấy gì nữa. Nhưng bà vẫn tiếp tục lắc đầu.

Ông Chuffey tội nghiệp được dẫn về góc quen thuộc của mình, và ông cứ ở đó, im lặng và lặng lẽ, ngoại trừ những khoảng thời gian dài, khi ông đứng dậy, đi quanh phòng, và vò tay, hoặc thốt lên một tiếng kêu kỳ lạ và đột ngột. Suốt cả một tuần, cả ba người họ ngồi quanh lò sưởi và không hề bước ra ngoài. Ông Pecksniff đã định đi dạo vào buổi chiều tối, nhưng ông Jonas quá khó chịu với việc ông vắng mặt dù chỉ một phút, nên ông đã từ bỏ ý định đó, và thế là, từ sáng đến tối, họ ủ rũ cùng nhau trong căn phòng tối, không có lấy sự giải thoát hay công việc gì.

Sức nặng của những gì đang nằm trải dài, cứng đờ và lạnh lẽo trong căn phòng khủng khiếp ở tầng trên, đè nặng và vùi dập Jonas, khiến hắn khuỵu xuống dưới gánh nặng đó. Trong suốt bảy ngày đêm dài đằng đẵng, hắn luôn bị áp bức và ám ảnh bởi cảm giác kinh hoàng về sự hiện diện của thi hài trong ngôi nhà. Cánh cửa chỉ cần động đậy, hắn đã nhìn về phía đó với khuôn mặt tái mét và đôi mắt trợn trừng, như thể hắn hoàn toàn tin rằng những ngón tay ma quái đang nắm lấy tay nắm cửa. Lửa chỉ cần bập bùng trong một luồng gió, hắn đã liếc nhìn qua vai, như thể sợ hãi sẽ nhìn thấy một bóng hình liệm trong vải liệm đang quạt và vỗ cánh tà áo đáng sợ của nó. Tiếng động nhẹ nhất cũng làm hắn xao động; và có lần, vào ban đêm, khi nghe tiếng bước chân ở trên đầu, hắn hét lên rằng người chết đang đi lại—bịch, bịch, bịch—quanh chiếc quan tài của mình.

Hắn nằm ban đêm trên một tấm nệm đặt dưới sàn phòng khách; phòng của hắn đã được nhường cho bà Gamp; và ông Pecksniff cũng được sắp xếp chỗ ở tương tự. Tiếng chó hú trước nhà khiến hắn tràn ngập nỗi kinh hoàng không thể che giấu. Hắn tránh nhìn hình ảnh phản chiếu trong những khung cửa sổ đối diện với ánh sáng cháy trên tầng trên, như thể đó là một con mắt giận dữ. Đêm nào hắn cũng thường xuyên thức dậy từ giấc ngủ chập chờn, và mong ngóng bình minh; mọi chỉ dẫn và sắp xếp, ngay cả việc ra lệnh cho các bữa ăn hàng ngày, hắn đều phó mặc cho ông Pecksniff. Vị quý ông xuất sắc đó, cho rằng người tang quyến cần sự an ủi, và việc ăn uống thịnh soạn có thể đem lại lợi ích vô biên, đã tận dụng những cơ hội này một cách hiệu quả đến mức họ đã có một bàn tiệc khá thịnh soạn trong suốt mùa tang thương này; với món bánh ngọt, cật hầm, hàu, và những món ăn nhẹ khác cho bữa tối mỗi đêm; trên đó, cùng với những bát punch nóng hổi, ông Pecksniff đã đưa ra những suy ngẫm đạo đức và sự an ủi tâm linh mà lẽ ra có thể cải đạo cả một người ngoại giáo—đặc biệt là nếu người đó chỉ có một kiến thức sơ sài về tiếng Anh.

Ông Pecksniff không phải là người duy nhất nuông chiều các nhu cầu thể xác trong thời gian buồn bã này. Bà Gamp tỏ ra rất kén chọn trong việc ăn uống, và khinh khỉnh từ chối món thịt cừu băm. Trong việc uống rượu cũng vậy, bà rất đúng giờ và kỹ tính, đòi hỏi một panh bia nhẹ vào bữa trưa, một panh vào bữa tối, nửa panh như một loại tiếp sức giữa bữa tối và trà, và một panh bia Brighton cũ chính hiệu vào bữa tối muộn; ngoài ra còn có chai rượu trên bệ lò sưởi, và những lời mời thưởng thức rượu vang bất chợt mà sự giáo dục tốt của các chủ thuê có thể thúc đẩy họ đưa ra. Tương tự như vậy, những người của ông Mould cũng thấy cần phải dìm nỗi đau buồn của họ xuống, như một chú mèo con trong buổi sớm đời mình, vì lý do đó mà họ thường chuốc say bản thân trước khi bắt đầu làm bất cứ việc gì, kẻo nỗi buồn lại ngóc đầu dậy và đánh bại họ. Tóm lại, cả cái tuần lễ kỳ lạ đó là một chuỗi những cuộc vui ảm đạm và sự tận hưởng nghiệt ngã; và tất cả mọi người, ngoại trừ ông Chuffey tội nghiệp, những ai bước vào cái bóng của ngôi mộ Anthony Chuzzlewit, đều ăn tiệc như một con quỷ đói.

Cuối cùng thì ngày tang lễ, một nghi lễ ngoan đạo và chân thật, cũng đã đến. Ông Mould, với một ly rượu vang bổ dưỡng giữa mắt và ánh sáng, dựa vào chiếc bàn trong văn phòng kính nhỏ với chiếc đồng hồ vàng trên tay, và trò chuyện với bà Gamp; hai người đưa tang đứng ở cửa nhà, trông ủ rũ hết mức có thể với những người đàn ông đang đảm nhận một công việc phát đạt như vậy; toàn bộ cơ sở của ông Mould đều đang làm nhiệm vụ bên trong hoặc bên ngoài ngôi nhà; lông vũ bay phấp phới, ngựa khịt mũi, lụa và nhung rung rinh; tóm lại, như ông Mould đã nhấn mạnh, “Mọi thứ tiền bạc có thể làm được đều đã được thực hiện.”

“Và còn gì có thể làm được hơn nữa, bà Gamp?” người chủ tang lễ thốt lên khi cạn ly và chép miệng.

“Không gì cả trên đời này, thưa ông.”

“Không gì cả trên đời này,” ông Mould lặp lại. “Bà nói đúng, bà Gamp. Tại sao người ta lại tiêu nhiều tiền hơn”—ông rót đầy ly lần nữa—“cho một đám tang, bà Gamp, hơn là cho một sự ra đời? Nào, đó là việc trong chuyên môn của bà; bà phải biết chứ. Bà giải thích thế nào về điều đó nào?”

“Có lẽ là vì chi phí của một người làm dịch vụ tang lễ đắt hơn chi phí của một y tá, thưa ông,” bà Gamp nói, cười khúc khích, và dùng tay vuốt lại chiếc váy đen mới của mình.

“Ha, ha!” ông Mould cười. “Sáng nay bà đã ăn sáng bằng chi phí của ai đó rồi, bà Gamp ạ.” Nhưng khi nhìn thấy, qua một chiếc gương cạo râu nhỏ treo đối diện, rằng mình trông quá vui vẻ, ông liền thu lại vẻ mặt và trở nên buồn bã.

“Nhiều lần tôi đã không phải ăn sáng bằng tiền túi của mình nhờ sự tiến cử của ông, thưa ông; và tôi hy vọng sẽ còn được như thế nhiều lần nữa trong tương lai,” bà Gamp nói, với một cái nhún mình xin lỗi.

“Cứ như vậy đi,” ông Mould đáp, “nhờ ơn bề trên. Không, bà Gamp; tôi sẽ cho bà biết tại sao. Đó là vì việc bỏ tiền ra cho một cơ sở làm ăn đàng hoàng, nơi mọi thứ được thực hiện ở quy mô tốt nhất, sẽ hàn gắn trái tim tan vỡ, và rưới dầu thơm lên linh hồn bị tổn thương. Trái tim cần hàn gắn, và linh hồn cần xức dầu thơm khi người ta qua đời; chứ không phải khi người ta ra đời. Hãy nhìn vị quý ông hôm nay này; hãy nhìn ông ấy.”

“Một quý ông hào phóng ư?” bà Gamp kêu lên đầy nhiệt tình.

“Không, không,” người chủ tang lễ nói; “không phải là một quý ông hào phóng theo nghĩa chung, chút nào cả. Bà nhầm về ông ấy rồi; mà là một quý ông đang đau khổ, một quý ông đầy tình cảm, người biết sức mạnh của đồng tiền có thể làm được gì, trong việc mang lại sự giải tỏa cho ông ấy, và trong việc làm chứng cho tình yêu và lòng tôn kính của ông ấy đối với người đã khuất. Nó có thể mang lại cho ông ấy,” ông Mould nói, xoay sợi dây đồng hồ quanh đi quanh lại một cách chậm rãi, để ông mô tả một vòng tròn sau mỗi mục; “nó có thể mang lại cho ông ấy bốn con ngựa cho mỗi cỗ xe; nó có thể mang lại cho ông ấy những bộ trang phục bằng nhung; nó có thể mang lại cho ông ấy những người đánh xe mặc áo choàng vải và đi ủng cao; nó có thể mang lại cho ông ấy bộ lông của đà điểu, nhuộm đen; nó có thể mang lại cho ông ấy bất kỳ số lượng người đi đưa tang nào, mặc theo phong cách tang lễ thời thượng nhất, và mang theo những cây gậy đầu bịt đồng; nó có thể mang lại cho ông ấy một ngôi mộ đẹp; nó có thể mang lại cho ông ấy một chỗ trong Tu viện Westminster, nếu ông ấy chọn đầu tư vào một vụ mua bán như vậy. Ồ! đừng để chúng ta nói rằng vàng là đồ bỏ, khi nó có thể mua được những thứ như thế này, bà Gamp ạ.”

“Nhưng thật là một phước lành, thưa ông,” bà Gamp nói, “khi có những người như ông, để bán hoặc cho thuê chúng!”

“Phải, bà Gamp, bà nói đúng,” người chủ tang lễ đáp lời. “Chúng ta phải là một nghề đáng tôn trọng. Chúng ta làm việc tốt trong thầm lặng, và đỏ mặt khi thấy nó được nhắc đến trong những hóa đơn nhỏ bé của mình. Biết bao nhiêu sự an ủi mà tôi—thậm chí chính tôi,” ông Mould kêu lên, “đã lan tỏa giữa những đồng loại của mình nhờ vào bốn con ngựa đuôi dài của tôi, chưa bao giờ được đánh xe với giá dưới mười bảng mười!”

Bà Gamp đã bắt đầu đưa ra một câu trả lời phù hợp, thì bị ngắt lời bởi sự xuất hiện của một trong những người phụ tá của ông Mould—thực tế là người dẫn đầu đoàn đưa tang của ông—một kẻ béo phì, với chiếc áo ghi-lê nối liền với đôi chân theo kiểu không mấy phù hợp với những quan niệm đã được thiết lập về sự duyên dáng; với kiểu đặc điểm khuôn mặt mà người ta thường gọi một cách tượng hình là mũi chai; và với khuôn mặt đầy mụn nhọt. Hắn từng là một cái cây non mềm mại vào một thời điểm nào đó, nhưng vì liên tục thổi vào bầu không khí béo ngậy của các đám tang, nên đã bị thoái hóa.

“Được rồi, Tacker,” ông Mould nói, “dưới đó đã sẵn sàng hết chưa?”

“Một cảnh tượng tuyệt đẹp, thưa ông,” Tacker trả lời. “Những con ngựa còn kiêu hãnh và tươi tỉnh hơn bao giờ hết, tôi thấy đấy; và chúng hất đầu, chúng làm thế, như thể chúng biết lông vũ của chúng đắt giá đến thế nào. Một, hai, ba, bốn,” ông Tacker nói, chất số lượng đó những chiếc áo choàng đen lên cánh tay trái của mình.

“Tom có ở đó với bánh và rượu không?” ông Mould hỏi.

“Sẵn sàng để vào bất cứ lúc nào, thưa ông,” Tacker nói.

“Vậy thì,” ông Mould đáp lại, cất đồng hồ đi, và liếc nhìn mình trong chiếc gương cạo râu nhỏ, để chắc chắn khuôn mặt mình có đúng biểu cảm cần thiết; “vậy thì tôi nghĩ chúng ta có thể bắt đầu công việc. Đưa cho tôi xấp găng tay, Tacker. À, ông ấy là một con người thật đáng nể! À, Tacker, Tacker, ông ấy là một người thật đáng nể!”

Ông Tacker, người nhờ kinh nghiệm dày dạn trong việc tổ chức tang lễ, lẽ ra đã trở thành một diễn viên kịch câm xuất sắc, nháy mắt với bà Gamp mà không hề làm mất đi vẻ nghiêm nghị trên khuôn mặt, rồi theo chủ nhân vào căn phòng bên cạnh.

Đó là một điểm quan trọng đối với ông Mould, và là một phần trong sự khéo léo nghề nghiệp của ông, là không tỏ ra biết vị bác sĩ; mặc dù thực tế họ là những người hàng xóm gần gũi, và rất thường xuyên, như trong trường hợp hiện tại, làm việc cùng nhau. Vì vậy, ông tiến lại gần để đeo đôi găng tay da đen của mình như thể chưa bao giờ gặp ông ta trong đời; trong khi vị bác sĩ, về phần mình, tỏ ra xa cách và không hề hay biết như thể ông ta chỉ nghe và đọc về những người làm tang lễ, và từng đi qua cửa hàng của họ, nhưng chưa bao giờ được đưa vào giao tiếp với bất kỳ ai trong số đó.

“Găng tay à?” vị bác sĩ nói. “Ông Pecksniff, mời ông trước.”

“Tôi không dám đâu,” ông Pecksniff đáp lại.

“Ông thật tốt bụng,” vị bác sĩ nói, cầm lấy một đôi. “Vậy, thưa ông, như tôi đã nói—tôi được gọi đến để dự ca đó vào khoảng một giờ ba mươi phút. Bánh và rượu à? Cái nào là rượu vang đỏ? Cảm ơn.”

Ông Pecksniff cũng lấy một ít.

“Vào khoảng một giờ ba mươi phút sáng, thưa ông,” vị bác sĩ tiếp tục, “tôi được gọi đến để dự ca đó. Tại cú kéo đầu tiên của chuông đêm, tôi vùng dậy, hất cửa sổ ra, và thò đầu ra ngoài. Áo choàng à? Đừng thắt chặt quá. Thế là được.”

Ông Pecksniff đã được khoác lên mình một chiếc áo tương tự, vị bác sĩ tiếp tục.

“Và thò đầu ra ngoài—mũ à? Người bạn tốt của tôi, đó không phải của tôi. Ông Pecksniff, tôi xin lỗi, nhưng tôi nghĩ chúng ta đã vô tình đổi cho nhau rồi. Cảm ơn. Vậy, thưa ông, tôi định kể với ông—”

“Chúng tôi đã sẵn sàng hoàn toàn,” Mould ngắt lời bằng giọng thấp.

“Sẵn sàng à?” vị bác sĩ nói. “Rất tốt, ông Pecksniff, tôi sẽ tranh thủ kể nốt phần còn lại trên xe ngựa. Nó khá kỳ lạ. Sẵn sàng à? Hy vọng không mưa?”

“Trời hoàn toàn quang đãng, thưa ông,” Mould đáp.

“Tôi đã sợ là mặt đất sẽ bị ướt,” vị bác sĩ nói, “vì áp kế của tôi giảm xuống ngày hôm qua. Chúng ta có thể tự chúc mừng vì vận may của mình.” Nhưng thấy lúc này ông Jonas và Chuffey đang đi ra ngoài cửa, ông đưa chiếc khăn tay trắng lên mặt như thể một cơn đau buồn dữ dội vừa đột ngột ập đến, và bước xuống song song với ông Pecksniff.

Ông Mould và những người của ông đã không phóng đại sự hùng tráng của công tác chuẩn bị. Chúng thật lộng lẫy. Đặc biệt là bốn con ngựa kéo xe tang, chúng chồm lên và phi nước kiệu, thể hiện những hành động cao độ nhất của mình, như thể chúng biết một người đã chết, và hân hoan vì điều đó. “Chúng đánh chúng ta, bắt chúng ta chạy, cưỡi lên chúng ta; ngược đãi, lạm dụng, và làm chúng ta tàn phế vì khoái lạc của chúng—Nhưng chúng chết; Hoan hô, chúng chết rồi!”

Thế là qua những con phố chật hẹp và những lối đi quanh co của thành phố, đám tang của Anthony Chuzzlewit đi qua; ông Jonas thỉnh thoảng liếc nhìn lén lút qua cửa sổ xe ngựa, để quan sát tác động của nó lên đám đông; ông Mould khi đi dọc theo, lắng nghe với niềm tự hào trầm lặng những lời cảm thán của những người đứng xem; vị bác sĩ thì thì thầm câu chuyện của mình với ông Pecksniff, mà dường như không tiến gần hơn đến hồi kết; và ông Chuffey tội nghiệp già nua thì đang nức nở không ai đoái hoài trong một góc. Nhưng ông đã làm ông Mould vô cùng khó chịu ở giai đoạn đầu của buổi lễ bằng việc để chiếc khăn tay trong mũ một cách hoàn toàn không đúng nghi thức, và lau mắt bằng các đốt ngón tay. Và như chính ông Mould đã nói, hành vi của ông là không đứng đắn, và hoàn toàn không xứng đáng với một dịp như thế này; và lẽ ra ông không bao giờ nên có mặt ở đó.

Tuy nhiên, ông vẫn ở đó; và trong nghĩa địa, ông cũng ở đó, cư xử theo một cách không kém phần không thích hợp, và dựa vào Tacker để được hỗ trợ, người đã nói thẳng với ông rằng ông chẳng xứng đáng làm gì hơn là một đám tang đi bộ. Nhưng Chuffey, chúa phù hộ ông! nghe thấy không âm thanh nào ngoại trừ những tiếng vọng, còn vương vấn trong chính trái tim mình, của một giọng nói đã im lặng mãi mãi.

“Tôi yêu ông ấy,” ông già khóc, quỵ xuống ngôi mộ khi mọi việc đã xong xuôi. “Ông ấy rất tốt với tôi. Ôi, người bạn già và người chủ thân yêu của tôi!”

“Thôi nào, thôi nào, ông Chuffey,” vị bác sĩ nói, “không được thế này; đất ở đây nhiều sét lắm, ông Chuffey ạ. Ông không được thế đâu, thực sự đấy.”

“Nếu đó là điều bình thường nhất chúng ta làm, và ông Chuffey là một Người khiêng quan tài, thưa các ông,” Mould nói, liếc nhìn cầu khẩn về phía họ, khi ông giúp đỡ nâng ông dậy, “ông ấy cũng không thể cư xử tệ hơn thế này được.”

“Hãy là một người đàn ông, ông Chuffey,” Pecksniff nói.

“Hãy là một quý ông, ông Chuffey,” Mould nói.

“Thật lòng mà nói, người bạn tốt của tôi,” vị bác sĩ lầm bầm, với giọng điệu quở trách trang nghiêm, khi ông bước đến bên cạnh ông già, “đây còn tệ hơn cả sự yếu đuối. Đây là điều tồi tệ, ích kỷ, rất sai lầm, ông Chuffey ạ. Ông nên lấy người khác làm gương, thưa ông. Ông quên rằng mình không có mối quan hệ huyết thống với người bạn quá cố của chúng ta; và rằng ông ấy có một người thân rất gần gũi và rất thân thiết, ông Chuffey ạ.”

“Phải, con trai của ông ấy!” ông già kêu lên, chắp tay với sự xúc động lạ thường. “Con trai ruột, con trai ruột, con trai duy nhất của ông ấy!”

“Ông ấy không được bình thường đâu, ông biết đấy,” Jonas nói, mặt tái nhợt. “Các ông đừng bận tâm đến bất cứ điều gì ông ấy nói. Tôi sẽ không ngạc nhiên nếu ông ấy nói vài điều nhảm nhí quý giá nào đó. Nhưng đừng bận tâm đến ông ấy, bất cứ ai trong các ông. Tôi thì không. Cha tôi để ông ấy lại cho tôi chăm sóc; và dù ông ấy nói hay làm gì, thế là đủ rồi. Tôi sẽ chăm sóc ông ấy.”

Một tiếng rì rầm ngưỡng mộ vang lên từ những người dự đám tang (bao gồm cả ông Mould và những người vui vẻ của ông) trước ví dụ mới này về sự cao thượng và lòng tốt của Jonas. Nhưng Chuffey không thử thách điều đó thêm nữa. Ông không nói thêm một lời nào, và khi bị bỏ mặc một mình một lúc, ông lủi thủi quay trở lại xe ngựa.

Người ta đã nói rằng ông Jonas tái mặt khi hành vi của ông thư ký già thu hút sự chú ý của mọi người; tuy nhiên, sự mất bình tĩnh của hắn chỉ là nhất thời, và hắn sớm phục hồi. Nhưng đó không phải là những thay đổi duy nhất hắn thể hiện ngày hôm đó. Đôi mắt tò mò của ông Pecksniff đã quan sát thấy rằng ngay khi họ rời khỏi ngôi nhà cho công việc tang thương của mình, hắn đã bắt đầu khá hơn; rằng khi các nghi lễ diễn ra, hắn dần dần, từng chút một, phục hồi tình trạng cũ, vẻ ngoài cũ, phong thái cũ, những đặc điểm dễ chịu cũ trong lời nói và cách cư xử của mình, và trở thành, về mọi mặt, con người dễ chịu cũ của hắn. Và bây giờ khi họ đã ngồi trong xe ngựa trên đường trở về nhà; và còn hơn thế nữa khi họ đến nơi, và thấy cửa sổ mở, ánh sáng và không khí tràn vào, và mọi dấu vết của sự kiện vừa qua bị xóa bỏ; ông cảm thấy tin chắc rằng Jonas lại là Jonas mà ông đã biết cách đây một tuần, chứ không phải Jonas của thời gian xen giữa, đến nỗi ông tự nguyện từ bỏ quyền lực vừa giành được mà không một nỗ lực yếu ớt nào để thực thi nó, và ngay lập tức rơi trở lại vị trí cũ là một vị khách hiền lành và tôn trọng.

Bà Gamp trở về nhà người bán chim cảnh, và lại bị gọi dậy ngay đêm đó cho một ca sinh đôi; ông Mould ăn tối vui vẻ trong vòng tay gia đình, và dành buổi tối một cách hài hước tại câu lạc bộ của mình; chiếc xe tang, sau khi đứng một thời gian dài ở cửa một quán rượu ồn ào, đã quay về chuồng với những chiếc lông vũ bên trong và mười hai người làm tang lễ mũi đỏ trên nóc, mỗi người bám vào một cái chốt xỉn màu, nơi mà vào những thời điểm trang trọng, một chùm lông vũ phấp phới được gắn vào; những vật dụng tang chế khác nhau được cẩn thận cất vào tủ cho người thuê tiếp theo; những con ngựa hung hăng đã được làm dịu và yên lặng trong chuồng; vị bác sĩ trở nên vui vẻ với rượu vang tại một bữa tiệc cưới, và quên mất đoạn giữa của câu chuyện không có hồi kết kia; cuộc diễu hành của vài giờ ngắn ngủi trước đây không được ghi lại ở đâu rõ ràng bằng trong sổ sách của người làm tang lễ.

Không phải ở nghĩa địa ư? Ngay cả ở đó cũng không. Những cánh cổng đã đóng; đêm tối và ẩm ướt; mưa rơi lặng lẽ, giữa những đám cỏ dại và cây tầm ma đọng lại. Một ngôi mộ mới ở đó mà tối qua chưa có. Thời gian, đào bới như một con chuột chũi dưới lòng đất, đã đánh dấu đường đi của nó bằng cách hất lên một đống đất khác. Và chỉ có vậy thôi.