Trên chuyến tàu thủy hôm đó có một vài vị khách nam giới, cùng một gu với người bạn New York của Martin là ông Bevan; và được quây quần bên họ, anh cảm thấy phấn chấn và vui vẻ. Họ cố gắng hết sức giúp anh thoát khỏi những thứ lùng bùng về trí tuệ của bà Hominy; đồng thời thể hiện qua từng lời nói lẫn việc làm một sự minh triết và lòng cao thượng đến mức anh không tài nào không quý mến họ. “Nếu đây là một nền cộng hòa của Trí tuệ và Phẩm giá,” anh nói, thay vì một chốn khoác lác và mưu đồ, thì họ đã chẳng thiếu những đòn bẩy để vận hành nó.
“Có dụng cụ tốt trong tay mà lại đi dùng đồ tồi,” ông Tapley đáp lời, “thì trông chẳng khác nào bọn thợ mộc hạng xoàng, thưa ngài, phải vậy không ạ?”
Martin gật đầu. “Cứ như thể công việc của họ vượt quá xa năng lực và mục đích của chính họ, Mark ạ; và hệ quả là họ làm hỏng bét cả lên.”
“Điều tuyệt nhất ở họ,” Mark nói, “đó là khi vô tình làm được một việc ra ngô ra khoai; kiểu như những người thợ giỏi hơn, dù chẳng có cơ hội báu bở gì, vẫn làm điều đó mỗi ngày trong đời mà chẳng mảy may bận tâm—thì họ lại bắt đầu gào lên to đến kinh ngạc. Xin hãy ghi nhớ lời tôi nói, thưa ngài. Nếu có ngày cái xứ nợ đầm đìa này chịu trả nợ—vì nhận ra rằng quỵt nợ là điều không khả thi về mặt thương mại, anh thấy đấy, và sẽ mang lại những hậu quả bất tiện—họ sẽ làm nổi bật điều đó lên, sẽ văng ra những tràng pháo tay khoe khoang đến mức người ta dễ tưởng rằng từ thuở khai thiên lập địa đến nay, chưa từng có một đồng tiền vay mượn nào được đem trả. Họ bịp bợm lẫn nhau bằng cách đó đấy, thưa ngài. Chúa phù hộ ngài, tôi lạ gì bọn họ. Giờ thì hãy nhớ lấy lời tôi!”
“Trông anh có vẻ ngày càng uyên thâm sâu sắc nhỉ!” Martin vừa cười vừa kêu lên.
“Liệu điều đó có phải,” Mark thầm nghĩ, “vì tôi đang ở gần Eden hơn một ngày đường, và đang rạng rỡ hẳn lên trước khi nhắm mắt xuôi tay hay không, thì tôi cũng chẳng dám chắc. Biết đâu đến lúc đặt chân tới đó, tôi lại thành ra nhà tiên tri rồi ấy chứ.”
Anh giữ im lặng những tâm sự ấy; nhưng sự vui vẻ tột độ mà chúng khơi gợi trong lòng, cùng nét hớn hở hiện rõ trên gương mặt rạng ngời của anh, thế là quá đủ đối với Martin. Dù đôi khi anh có thể ra điều coi nhẹ sự lạc quan vô bờ bến của người cộng sự, và đôi khi, như trong trường hợp của Zephaniah Scadder, thấy anh ta là một kẻ bình luận quá đỗi bông đùa, thì anh vẫn luôn cảm nhận được sức ảnh hưởng từ tấm gương của Mark trong việc vực dậy niềm hy vọng và lòng can đảm trong mình. Chuyện anh có đang ở tâm trạng để tận dụng điều đó hay không, chẳng mảy may quan trọng. Nó mang tính lây lan, và anh không tài nào tránh khỏi việc bị cuốn theo.
Ban đầu, họ chia tay một vài hành khách mỗi ngày một hai lần, rồi đón những người khác lên thay thế. Nhưng dần dần, các thị trấn trên lộ trình thưa thớt dần; và suốt nhiều giờ liền, họ chẳng thấy bóng dáng ngôi nhà nào ngoài những túp lều của phu đốn củi, nơi con tàu ghé lại để lấy nhiên liệu. Trời, rừng, và nước suốt cả ngày dài; cùng cái nóng như thiêu đốt vạn vật mà nó chạm vào.
Họ cứ thế nhọc nhằn tiến qua những vùng hoang vu rộng lớn, nơi cây cối mọc dày đặc ven bờ; lềnh bềnh trên dòng nước; giơ những cánh tay khô héo từ dưới đáy sông lên; và trượt dài từ mép bờ xuống, nửa như đang sinh trưởng, nửa như đang mục rữa trong làn nước bùn lầy. Tiến lên qua những ngày mệt mỏi và đêm tối não nề; dưới ánh mặt trời thiêu đốt, trong màn sương mù và hơi nước chiều tà; cứ tiến mãi, cho đến khi việc quay trở về dường như là điều không thể, và việc phục hồi lại mái ấm gia đình chỉ còn là một giấc mơ thê thảm.
Lúc này trên tàu chỉ còn lại vài hành khách, và số ít ỏi ấy lại tẻ nhạt, buồn chán và đờ đẫn chẳng khác nào thảm thực vật đang đè nặng lên tầm mắt họ. Chẳng có lấy một âm thanh vui tươi hay hy vọng nào vang lên; chẳng có câu chuyện thú vị nào làm dịu đi khoảng thời gian lê thê; chẳng có nhóm nhỏ nào cùng chung lưng đấu cật để chống lại nỗi chán chường bao trùm khung cảnh ấy. Ngoại trừ việc cứ đến bữa, họ lại cùng nhau nuốt thức ăn từ một cái máng chung, thì khung cảnh này chẳng khác gì con thuyền của lão Charon đang chở những bóng ma u sầu ra tòa phán xét.
Cuối cùng họ cũng đến gần New Thermopylae; nơi vào chính buổi tối hôm đó, bà Hominy sẽ xuống tàu. Một tia hy vọng le lói chợt lóe lên trong lòng Martin khi bà nói với anh điều này. Mark chẳng cần chút an ủi nào; nhưng anh cũng chẳng lấy làm phiền lòng.
Trời gần tối khi tàu cập bến. Một bờ đất dốc đứng với một khách sạn trông giống như cái nhà kho nằm chỏng chơ trên đỉnh; một hoặc hai cửa hiệu bằng gỗ; và vài túp lều lác đác.
“Tối nay bà nghỉ lại đây, rồi sáng mai mới đi tiếp chứ ạ, thưa bà?” Martin hỏi.
“Tôi còn đi đâu nữa chứ?” mẹ của dòng tộc Gracchi hiện đại kêu lên.
“Đến New Thermopylae chứ ạ.”
“Trời ơi! Chẳng lẽ tôi đang ở đó rồi sao?” bà Hominy nói.
Martin đảo mắt nhìn khắp khung cảnh chập choạng tối; nhưng anh chẳng thấy nó đâu, và đành phải thừa nhận điều đó.
“Chứ còn gì nữa!” bà Hominy vừa nói vừa chỉ tay về phía những túp lều vừa nhắc tới.
“Kia á!” Martin kinh ngạc thốt lên.
“Ừ! Kia đấy; và dù anh có xoay sở thế nào đi nữa, nó vẫn ăn đứt Eden,” bà Hominy nói, gật đầu đầy vẻ đắc ý.
Cô con gái đã có chồng của bà Hominy, người đi cùng chồng lên tàu, liền bày tỏ sự ủng hộ tuyệt đối cho tuyên bố này, và người chồng cũng làm như vậy. Martin lịch sự từ chối lời mời ghé qua nhà họ dùng tiệc trong nửa tiếng tàu dừng bánh; và sau khi hộ tống bà Hominy cùng chiếc khăn tay đỏ (vẫn đang làm nhiệm vụ tích cực) vượt qua chiếc cầu tàu an toàn, anh thẫn thờ quay lại để quan sát những người di cư chuyển hành lý lên bờ.
Mark đứng bên cạnh, thỉnh thoảng lại liếc nhìn nét mặt anh; vừa sốt sắng muốn biết cuộc đối thoại vừa rồi đã tác động thế nào đến anh, lại vừa thầm mong những ảo tưởng của Martin vỡ mộng trước khi họ đến đích, để cú sốc mà anh hằng lo sợ có phần vơi bớt khi ngã ngựa. Nhưng ngoại trừ việc thỉnh thoảng Martin ngước nhìn nhanh lên những công trình tồi tàn trên sườn đồi, anh chẳng để lộ chút manh mối nào về những suy nghĩ đang cuộn trào trong đầu cho đến khi họ tiếp tục lên đường.
Bấy giờ, anh mới cất lời: “Mark, trên con thuyền này thực sự không còn ai ngoài chúng ta định đến Eden nữa sao?”
“Hoàn toàn không còn ai, thưa ngài. Hầu hết bọn họ, như ngài biết đấy, đã bỏ dở dọc đường; và số ít còn lại thì đi sâu hơn nữa. Có hề gì đâu! Càng nhiều chỗ trống cho chúng ta chứ sao, thưa ngài.”
“Ồ, dĩ nhiên rồi!” Martin nói. “Nhưng tôi đang nghĩ—“ rồi anh ngập ngừng dừng lại.
“Vâng, thưa ngài?” Mark lên tiếng.
“Thật kỳ lạ khi mọi người lại dàn xếp để thử vận may ở một cái xó xỉnh khốn khổ như thế, chẳng hạn vậy, trong khi lại có một nơi tốt hơn nhiều, và hoàn toàn khác biệt ở ngay gần kề, có thể nói là thế.”
Anh nói với giọng điệu hoàn toàn khác hẳn vẻ tự tin thường ngày, và với sự e dè thấy rõ trước câu trả lời của Mark, khiến cho anh chàng tốt bụng cảm thấy vô cùng thương cảm.
“Thì ngài biết đấy, thưa ngài,” Mark dịu dàng nhất có thể để ngỏ lời khuyên nhủ, “chúng ta phải đề phòng việc quá mức lạc quan. Hơn nữa cũng chẳng cần thiết phải thế, bởi vì chúng ta đã quyết định sẽ tận dụng tối đa mọi thứ, sau khi đã biết rõ tồi tệ nhất là thế nào rồi. Phải thế không ạ, thưa ngài?”
Martin nhìn anh, nhưng không đáp nửa lời.
“Ngay cả Eden, ngài biết đấy, có phải đã được xây xong tất cả đâu.”
“Lạy Chúa, đồ ngốc này,” Martin tức giận kêu lên, “đừng có mà đem Eden ra nói chung một nhịp với cái xó xỉnh đó. Anh điên rồi sao? Này—Chúa tha thứ cho tôi!—đừng vì tính khí của tôi mà có cái nhìn khắc nghiệt nhé!”
Nói rồi, anh quay người bước đi, lang thang dọc boong tàu suốt trọn hai tiếng đồng hồ. Thậm chí anh cũng chẳng thèm cất lời, ngoại trừ câu “Chúc ngủ ngon,” cho đến tận ngày hôm sau; và ngay cả lúc đó, họ cũng không bàn về vấn đề này nữa, mà chuyển sang những chuyện hoàn toàn lạc đề.
Khi họ tiến sâu hơn vào hải trình, và ngày càng đến gần điểm kết thúc chuyến đi, khung cảnh hoang vắng đơn điệu ngày càng gia tăng đến mức, nếu xét đến bất kỳ nét tích cực nào đập vào mắt, thì chẳng khác nào họ đang thực sự đặt chân bước vào lãnh địa ảm đạm của Lão Thần Thất Vọng. Một bãi lầy phẳng lì, rải rác những thân cây đổ gục; một vùng đầm lầy nơi sự sống tươi tốt của Trái Đất dường như đã bị tàn phá và vứt bỏ, để từ tro tàn mục rữa ấy sinh sôi những thứ bỉ ổi và gớm ghiếc; nơi chính những thân cỏ cây cũng mang hình thù của những đám cỏ dại khổng lồ, sinh ra từ lớp bùn nhão bốc mùi dưới cái nắng thiêu đốt; nơi những căn bệnh chết người, rình rập để lạm hại bất cứ ai chúng bắt gặp, xuất hiện vào ban đêm dưới hình thù mờ ảo, rồi lê lết trườn bò trên mặt nước, săn lùng họ như những bóng ma cho đến tận ban ngày; nơi ngay cả ánh mặt trời phước lành, chiếu rọi xuống những yếu tố thối rữa và bệnh tật đầy mủn nát, cũng trở thành một nỗi kinh hoàng; đây chính là vương quốc của Niềm Hy Vọng mà họ đang đi qua.
Cuối cùng họ cũng dừng lại. Cả ở Eden nữa. Nước của trận Đại hồng thủy có lẽ vừa rút đi cách đó đúng một tuần; cái đầm lầy gớm ghiếc mang cái tên ấy ngập tràn bùn nhão và những đám thảm thực vật chằng chịt.
Vì sát mép bờ nước không đủ sâu, họ bước xuống từ chiếc xuồng của tàu, mang theo toàn bộ hành lý bên mình. Có vài ngôi nhà gỗ lấp ló giữa những tán cây tối tăm; ngôi nhà khấm khá nhất trông như một cái chuồng bò hoặc một cái chuồng ngựa xập xệ; còn về phần bến tàu, khu chợ, các công trình công cộng—
“Kìa có một cư dân Eden tới kìa,” Mark nói. “Hắn sẽ kiếm người giúp chúng ta khiêng mấy thứ này lên. Cố vững lòng lên nhé, thưa ngài. Này anh bạn!”
Người đàn ông lê bước tiến về phía họ xuyên qua bóng tối ngày một dày đặc, rất chậm chạp; tay chống một cây gậy. Khi hắn đến gần hơn, họ nhận ra hắn ta xanh xao, hốc hác, và đôi mắt lo âu trũng sâu vào trong hốc đầu. Bộ trang phục bằng vải thô tự dệt rách bươm rủ rượi trên người; chân và đầu đều trần trụi. Hắn ngồi phịch xuống một khúc gỗ ở nửa đường, ra hiệu cho họ đến gần. Khi họ tuân theo, hắn đặt tay lên mạn sườn như đang đau đớn, và vừa thở hồng hộc vừa trân trân nhìn họ đầy vẻ kinh ngạc.
“Người lạ!” hắn thốt lên ngay khi có thể cất lời.
“Chuẩn xác rồi đấy,” Mark nói. “Anh khỏe không, thưa ngài?”
“Tôi bị những cơn sốt vật cho tơi bời,” hắn đáp bằng giọng yếu ớt. “Đã bao nhiêu tuần nay tôi chẳng thể đứng thẳng nổi người. Đống hành lý kia là của các người phải không, tôi thấy đấy,” hắn nói và chỉ tay về phía tài sản của họ.
“Vâng, thưa anh, đúng vậy,” Mark nói. “Anh có thể giới thiệu cho chúng tôi ai đó có thể giúp một tay khiêng chúng lên—đến thị trấn được chứ ạ?”
“Thằng con cả của tôi sẽ làm nếu nó có thể,” người đàn ông đáp; “nhưng hôm nay nó lại lên cơn rét run và đang nằm trùm chăn kín mít rồi. Thằng út nhà tôi thì chết tuần trước mất rồi.”
“Tôi rất tiếc vì điều đó, thưa bác, từ tận đáy lòng,” Mark nói và siết chặt tay hắn. “Đừng bận tâm đến chúng tôi. Đi cùng tôi nào, tôi sẽ dìu anh về. Đồ đạc để ở đây an toàn lắm rồi ngài ạ” — quay sang nói với Martin — “chẳng có mấy ai quanh đây để mà tha thọ đi mất đâu. Thật là may mắn làm sao!”
“Không đâu,” người đàn ông hét lên. “Các người phải tìm những kẻ kiểu đó ở đây này,” hắn gõ mạnh cây gậy xuống đất, “hoặc đằng kia trong bụi rậm hướng Bắc ấy. Phần lớn bọn chúng đã bị chúng tôi chôn cất cả rồi. Số còn lại thì bỏ xứ đi nơi khác. Những kẻ còn ở lại đây thì ban đêm chẳng dám bén mảng ra ngoài.”
“Không khí ban đêm chắc không được trong lành cho lắm nhỉ?” Mark hỏi.
“Nó là kịch độc đấy,” người định cư đáp gọn lỏn.
Mark chẳng hề tỏ ra lo lắng chút nào, cứ như thể đó là món mật necta được mời mọc vậy; anh liền đỡ lấy tay người đàn ông, và vừa đi vừa giải thích cho hắn về bản chất món tài sản họ vừa tậu được, đồng thời hỏi thăm xem nó nằm ở đâu. Hắn bảo ở ngay sát túp lều của hắn; gần đến mức hắn đã mượn tạm căn nhà của họ làm kho chứa ít ngô; hắn xin lỗi vì sự bất tiện tối nay, nhưng ngày mai hắn sẽ cố gắng thu xếp chuyển chúng ra ngoài. Sau đó, như một mẩu chuyện phiếm địa phương để làm quà, hắn cho họ biết thêm rằng chính tay hắn đã chôn cất vị chủ nhân trước đó của mảnh đất; một thông tin mà Mark cũng tiếp nhận mà không hề mảy may suy chuyển sự bình thản.
Nói tóm lại, hắn dẫn họ đến một căn lều tồi tàn, được dựng lên một cách xộc xệch từ những thân cây; cánh cửa thì hoặc là đã sụp đổ hoặc đã bị ai đó bê đi từ lâu; và hệ quả là nó bỏ ngỏ hoàn toàn trước khung cảnh hoang dã cùng đêm tối mịt mùng. Ngoại trừ chỗ kho tàng nhỏ mà hắn vừa nhắc tới, bên trong trống hoác chẳng có lấy một món đồ nội thất; nhưng họ đã để lại một cái rương ở bến tàu, và hắn bèn đưa cho họ một ngọn đuốc thô sơ thay cho nến. Mark cắm vật phẩm mới kiếm được này xuống đất, rồi tuyên bố rằng dinh thự trông “khá là ấm cúng đấy chứ,” và vội vã kéo Martin quay lại để giúp khiêng chiếc rương. Suốt dọc đường ra bến tàu rồi quay trở lại, Mark cứuyên thuyên không dứt; tựa hồ như anh đang muốn truyền vào lồng ngực người cộng sự một niềm tin mong manh rằng họ đã đặt chân đến nơi đây trong những điều kiện thuận lợi và hoan hỉ nhất có thể tưởng tượng được.
Thế nhưng, không ít kẻ từng đứng hiên ngang giữa một ngôi nhà đổ nát, tràn đầy lòng nhiệt huyết và quyết tâm trả thù, lại phải chịu khuất phục ý chí trước cảnh một lâu đài xây trên cát sụp đổ. Khi túp lều gỗ đón họ vào lần thứ hai, Martin ngã sụp xuống đất và oà khóc nức nở.
“Lạy Chúa thương xót ngài, thưa ngài!” ông Tapley hoảng hốt kêu lên; “Đừng làm thế! Đừng làm thế, thưa ngài! Làm gì thì làm chứ đừng thế! Chẳng có cái sự khóc lóc ấy lại giúp được cho bất kỳ người đàn ông, phụ nữ hay đứa trẻ nào vượt qua nổi dù chỉ là một cái hàng rào thấp nhất đâu ngài ạ, và chẳng bao giờ có chuyện đó xảy ra đâu. Hơn nữa, nó chẳng những chẳng giúp ích gì cho ngài, mà còn tệ hơn là vô dụng đối với tôi, vì dù chỉ nghe thấy một tiếng nấc của ngài thôi cũng đủ khiến tôi ngã quỵ xuống đất rồi. Tôi không sao chịu nổi cảnh này đâu, thưa ngài. Làm gì cũng được trừ việc đó ra!”
Không nghi ngờ gì nữa, anh đã nói thật, bởi vẻ hoảng hốt lạ thường hiện rõ trên gương mặt Mark khi anh khựng lại trong tư thế quỳ gối trước chiếc rương, tay đang mở khóa để thốt ra những lời đó, đã đủ để minh chứng cho điều ấy.
“Tôi thành thật xin lỗi anh ngàn lần, anh bạn thân mến của tôi,” Martin nói. “Dù có phải chết tôi cũng chẳng kìm lại được.”
“Lại còn xin lỗi tôi cơ à!” Mark vừa nói với vẻ lạc quan quen thuộc vừa tiến hành mở rương. “Đại hợp tác xã lại đi xin lỗi công ty con á, hử? Chắc chắn phải có gì đó trục trặc trong công ty rồi đây khi chuyện này xảy ra. Tôi phải kiểm tra lại sổ sách và rà soát các khoản thu chi ngay lập tức mới được. Đây rồi. Mọi thứ đúng vị trí của nó. Đây là thịt lợn muối. Đây là bánh quy. Đây là rượu whiskey. Ngửi thấy mùi thơm đáo để chưa này. Đây là cái ca thiếc. Cái ca thiếc này bản thân nó đã là một gia tài nhỏ rồi đấy! Đây là chăn. Đây là rìu. Ai dám bảo chúng ta không chuẩn bị một bộ đồ nghề hạng nhất chứ? Tôi có cảm giác như mình là một thiếu sinh quân vừa được cử sang Ấn Độ, và người cha quý tộc của tôi chính là chủ tịch Hội đồng quản trị vậy. Nào, sau khi tôi lấy ít nước từ con suối trước cửa rồi pha chút rượu grog,” Mark vừa nói vừa chạy vụt ra ngoài để làm ngay cho đúng điệu, “thế là đã có sẵn một bữa tối thịnh soạn bao gồm mọi món ngon của mùa rồi nhé. Đây rồi thưa ngài, mọi thứ đã hoàn tất. Cầu xin Chúa ban phước cho chúng ta... Amen. Lạy Chúa tôi, trông có khác gì một bữa tiệc của dân Digan đâu cơ chứ!”
Thật không tài nào nản lòng nổi khi ở bên cạnh một con người như thế này. Martin ngồi bệt xuống đất cạnh chiếc hộp; rút dao ra; rồi kiên quyết ăn uống một cách ngon lành.
“Giờ thì ngài thấy đấy,” Mark nói sau khi họ đã có một bữa ăn no nê; “bằng con dao của ngài và của tôi, tôi sẽ ghim chặt tấm chăn này ngay trước cửa. Hoặc là chỗ mà ở một nơi văn minh cao độ, người ta sẽ làm cửa ra vào. Trông rất ư là gọn gàng. Sau đó tôi chặn khe hở bên dưới bằng cách đẩy chiếc rương vào đó. Trông cũng gọn gàng ra phết. Rồi đây là chăn của ngài, thưa ngài. Còn đây là chăn của tôi. Thế thì còn gì cản trở chúng ta có một giấc ngủ ngon nữa chứ?”
Dù nói lời vui vẻ là thế, nhưng mãi lâu sau anh mới chợp mắt được. Mark quấn chăn quanh người, đặt chiếc rìu ngay tầm tay, rồi nằm chắn ngang ngưỡng cửa; quá lo âu và quá cảnh giác nên chẳng dám nhắm mắt lại. Sự lạ lẫm của hoàn cảnh thê lương này, nỗi sợ những loài thú dữ hay kẻ thù loài người, sự bất định khủng khiếp về phương tiện mưu sinh, mối lo về cái chết, khoảng cách mênh mông cùng vô vàn chướng ngại vật giữa họ và nước Anh, tất cả đều là những mầm mống dồi dào gây ra sự bất an trong màn đêm tĩnh mịch. Dù Martin muốn anh nghĩ khác đi, Mark vẫn cảm thấy rằng người kia cũng đang thức và là con mồi của chính những suy nghĩ ấy. Điều này thậm chí còn tồi tệ hơn tất cả, bởi nếu Martin bắt đầu chìm đắm trong những nỗi khốn khổ thay vì cố gắng ngẩng đầu chống lại chúng, thì chắc chắn tâm trạng đó sẽ tiếp tay mạnh mẽ cho thứ khí hậu độc hại kia. Chưa bao giờ ánh sáng ban ngày lại được anh chào đón thiết tha đến thế, như khoảnh khắc thức giấc sau một giấc ngủ chập chờn, Mark nhìn thấy nó chiếu xuyên qua tấm chăn treo ở khung cửa.
Anh rón rén bước ra ngoài, vì bạn đồng hành của anh lúc này đã ngủ say; và sau khi rửa mặt sảng khoái ở dòng sông nơi tuyết rơi trước cửa, anh đảo mắt quan sát tổng thể khu định cư. Toàn bộ nơi đây chưa đầy hai chục căn lều; một nửa trong số đó trông có vẻ không có người ở; tất cả đều mục nát và tiêu điều. Tòa nhà xiêu vẹo, thảm hại và hiu hắt nhất được gọi một cách rất mỉa mai là Ngân hàng và Văn phòng Tín dụng Quốc gia. Nó được chống đỡ bằng vài chiếc cột ọp ẹp, nhưng đang lún sâu vào bùn lầy, không tài nào cứu vãn nổi.
Lác đác vài nơi người ta đã cố gắng phát quang đất đai, và một mảnh đất trông như thửa ruộng đã được vạch ra, nơi giữa những gốc cây và tro tàn của đám cháy rừng, một nhúm ngô nghèo nàn đang mọc lên. Ở vài chỗ, người ta đã bắt đầu dựng hàng rào zic-zac hoặc hàng rào chắn rắn, nhưng chẳng có chỗ nào hoàn thành; và những thân cây bị đốn hạ, nửa vùi trong đất, cứ thế mục rữa dần. Ba bốn con chó gầy guộc, xơ xác và bực dọc vì đói; vài con lợn chân dài đang lang thang vào rừng tìm thức ăn; vài đứa trẻ gần như cởi truồng đang ngó ra từ các túp lều; đó là tất cả những sinh vật sống mà anh nhìn thấy. Một làn hơi ngột ngạt, nóng bức và buồn nôn như hơi thở của lò nướng bốc lên từ lòng đất, bao trùm lên vạn vật xung quanh; và khi những bước chân của anh lún xuống nền đất sình lầy, một thứ bùn đen ngòm lại trồi lên như để xóa sạch dấu vết ấy.
Mảnh đất của riêng họ chẳng khác gì khu rừng rậm. Cây cối mọc dày đặc và sát rạt đến mức chúng chen chúc hất cẳng nhau ra khỏi chỗ đứng, và những cây yếu ớt hơn, bị oằn mình thành những hình thù méo mó kỳ dị, héo mòn như những kẻ tàn phế. Những cây tốt nhất cũng còi cọc vì bị chèn ép và thiếu không gian; còn mọc cao quanh thân của tất cả bọn chúng là những thảm cỏ dài um tùm, cỏ dại ẩm mốc và bụi rậm hôi hám; chúng hòa quyện vào nhau thành một đống rối bù chứ chẳng phân loại rõ ràng; một khu rừng rậm sâu thẳm và tối tăm, nơi gốc cây chẳng có lấy đất hay nước, mà chỉ toàn là chất mục rữa hình thành từ đống rác rưởi nhão nhoét của cả hai thứ đó cùng với sự thối rữa của chính chúng.
Anh đi xuống bến tàu nơi họ để lại đống đồ đạc tối qua; và ở đó anh tìm thấy chừng nửa tá đàn ông—trông phờ phạc và thảm hại, nhưng rất sẵn lòng giúp đỡ—họ đã phụ anh khiêng đồ về lều. Họ lắc đầu ngao ngán khi nhắc đến khu định cư, và chẳng có lời an ủi nào dành cho anh. Những ai có phương tiện rời đi thì đều đã tháo chạy hết cả. Những kẻ ở lại thì đã mất vợ, con, bạn bè hoặc anh em ở chốn này, và bản thân họ cũng chịu đựng nhiều cay đắng. Hầu hết bọn họ lúc ấy đều đangổ bệnh; chẳng ai còn giữ được phong độ như xưa nữa. Họ thẳng thắn ngỏ ý giúp đỡ và đưa ra lời khuyên, rồi sau đó từ biệt anh để buồn bã quay về với công việc riêng của mỗi người.
Lúc này Martin đã thức dậy; nhưng anh đã thay đổi rất nhiều, thậm chí chỉ sau một đêm. Anh rất xanh xao và phờ phạc; miệng kêu đau nhức và mỏi mệt ở các khớp chân tay, đồng thời phàn nàn rằng mắt mờ đi và giọng nói thì yếu ớt. Trái ngược lại, sự nhanh nhẹn của Mark càng tăng lên khi viễn cảnh trước mắt càng trở nên thê lương hơn, anh bèn bê một cánh cửa từ một trong những ngôi nhà hoang về lắp vào túp lều của họ; rồi quay lại để khiêng một chiếc ghế dài thô kệch mà anh vừa tia thấy, và hớn hở mang về ngay lập tức; sau khi đặt món đồ nội thất này ra bên ngoài căn nhà, anh sắp xếp chiếc ca thiếc lừng danh cùng những vật dụng linh tinh khác lên đó, trông nó chẳng khác nào một chiếc tủ đựng bát đĩa hoặc tủ phụ. Vô cùng đắc ý với sự sắp xếp này, anh tiếp tục lăn thùng bột mì vào nhà và dựng đứng nó ở một góc, nơi nó đóng vai trò như một chiếc bàn phụ. Chẳng có chiếc bàn ăn nào tuyệt vời hơn chiếc rương nữa, và anh long trọng dành riêng nó cho mục đích hữu ích đó kể từ giây phút ấy. Chăn màn, quần áo và những thứ đại loại thế, anh treo lên các cọc và đinh. Và cuối cùng, anh lôi ra một tấm biển lớn (do chính Martin trong cơn hưng phấn tột độ đã tự tay chuẩn bị tại Khách sạn Quốc gia) mang dòng chữ: CHUZZLEWIT & CO., KIẾN TRÚC SƯ VÀ TRẮC ĐỊA, anh trưng bày nó ở vị trí dễ thấy nhất của cơ ngơi với vẻ nghiêm trang hết mực, cứ như thể thành phố Eden phồn thịnh kia là có thật và họ đang chuẩn bị ngập đầu trong công việc đến nơi.
“Mấy món đồ nghề này,” Mark vừa nói vừa lôi hộp dụng cụ của Martin ra và cắm thẳng chiếc compa lên một khúc gỗ trước cửa, “sẽ được bày biện ngoài trời để cho thiên hạ thấy là chúng ta đến đây có sự chuẩn bị đàng hoàng. Và giờ, nếu có vị khách nào muốn xây nhà, tốt nhất là nên đặt hàng ngay đi, trước khi chúng tôi nhận lời người khác.”
Xét đến cái nóng như thiêu đốt của thời tiết, đây không phải là một chiến tích tồi trong buổi sáng; nhưng chẳng buồn nghỉ ngơi lấy một phút, dẫu mồ hôi vã ra như tắm ở mọi lỗ chân lông, Mark lại biến vào trong nhà và ngay lập tức xuất hiện trở lại với chiếc rìu trên tay; quyết tâm thực hiện vài điều bất khả thi với món dụng cụ ấy.
“Có một cái cây già xấu xí vướng đường ở đây này ngài ơi,” anh nhận xét, “chặt quách nó đi là đẹp nhất. Chiều nay chúng ta có thể xây lò nướng. Chẳng có nơi nào kiếm đất sét tiện lợi như ở Eden đâu. Dù sao thì thế cũng đỡ được phần nào.”
Nhưng Martin chẳng đáp lại anh lời nào. Suốt từ nãy đến giờ, anh cứ ngồi chống đầu hai tay, đờ đẫn nhìn dòng nước cuồn cuộn trôi đi; có lẽ anh đang nghĩ xem nó trôi nhanh đến thế nào để hướng ra biển khơi, con đường cái quan dẫn về mái ấm mà anh sẽ chẳng bao giờ còn được nhìn thấy lại lần nữa.
Thậm chí cả những nhát rìu mạnh mẽ mà Mark giáng xuống thân cây cũng chẳng thể đánh thức anh khỏi nỗi u sầu trầm mặc. Nhận thấy mọi nỗ lực vực dậy tinh thần cho Martin đều vô ích, Mark đành buông tay rìu và tiến lại gần anh.
“Đừng gục ngã chứ, thưa ngài,” ông Tapley lên tiếng.
“Ồ, Mark,” người bạn của anh đáp lại, “tôi đã làm gì trong suốt cuộc đời này để phải gánh chịu số phận cay đắng thế này chứ?”
“Thì thưa ngài,” Mark đáp, “nói cho cùng, bất cứ ai ở đây cũng có thể thốt lên câu ấy; và có lẽ khối kẻ còn có lý do chính đáng hơn cả ngài hay tôi nữa kìa. Ngẩng cao đầu lên đi chứ, thưa ngài. Làm gì đi chứ. Ngài không nghĩ là mình có thể trút bỏ gánh nặng trong lòng bằng cách viết một bức thư mang tính chất góp ý cá nhân cho Scadder hay sao?”
“Không,” Martin buồn bã lắc đầu: “Tôi qua cái thời đấy lâu rồi.”
“Nhưng nếu ngài đã qua cái thời đó rồi,” Mark đáp lại, “thì tức là ngài đang đổ bệnh rồi đấy, và cần phải được chăm sóc tử tế thôi.”
“Đừng bận tâm đến tôi,” Martin nói. “Cứ lo cho bản thân anh trước đi. Chẳng mấy chốc nữa anh sẽ chỉ phải lo cho mỗi mình anh thôi. Và khi ấy, xin Chúa phù hộ cho anh về đến nhà, và tha thứ cho tôi vì đã kéo anh đến chốn này! Số mệnh của tôi là phải bỏ mạng ở cái nơi quỷ quái này rồi. Tôi đã cảm nhận được điều đó ngay khoảnh khắc đặt chân lên bờ. Dù tỉnh hay mê, hỡi Mark, tôi đều mơ thấy tất cả những điều này suốt đêm qua.”
“Tôi đã bảo là ngài đổ bệnh rồi mà,” Mark dịu dàng đáp, “và giờ thì tôi dám chắc chắn điều đó. Chắc là dính chút sốt rét rừng từ mấy con sông này đây thôi, nhưng lạy Chúa, có thấm thía gì đâu. Nó chỉ là một dạng lọc nước đổi đời thôi mà, ai rồi cũng phải trải qua chuyện đó một cách này hay cách khác. Đó chính là chân lý đấy ngài ạ,” Mark nói.
Anh chỉ thở dài và lắc đầu.
“Đợi nửa phút nhé,” Mark tươi cười nói, “để tôi chạy sang nhà hàng xóm hỏi xem uống thuốc gì là tốt nhất, rồi mượn một ít về cho ngài; và ngày mai ngài sẽ thấy mình khỏe mạnh trở lại như xưa thôi. Tôi đi một lát là về ngay. Đừng có mà buông xuôi trong lúc tôi vắng nhà đấy nhé!”
Vứt chiếc rìu xuống đất, anh lập tức phóng đi nhưng rồi lại khựng lại khi đi được một quãng ngắn và ngoái đầu nhìn lại; rồi lại cắm cổ chạy tiếp.
“Nào, ông Tapley,” Mark tự giáng cho mình một đòn trời giáng vào ngực như một cách để xốc lại tinh thần, “hãy chú ý lắng nghe những gì tôi sắp nói đây. Mọi chuyện đang ở cái mức tồi tệ nhất có thể rồi đấy, anh bạn trẻ ạ. Mày sẽ chẳng bao giờ còn cơ hội nào khác để thể hiện cái tính cách vui vẻ yêu đời của mình nữa đâu, chàng trai ạ. Và vì thế, hỡi Tapley, đây chính là lúc mày phải thể hiện bản lĩnh; bằng không thì chẳng bao giờ có lần thứ hai đâu!”
