Những lời kết của chương trước dẫn dắt một cách tự nhiên sang chương tiếp theo này, bởi vì nội dung có liên quan đến một ngôi nhà thờ. Đó chính là nhà thờ đã được nhắc đến nhiều lần trước đây, nơi Tom Pinch thường đàn organ không lấy tiền.

Vào một buổi chiều oi ả, khoảng một tuần sau khi cô Charity lên đường đi London, ông Pecksniff đi dạo một mình và bỗng nảy ra ý định tạt vào nghĩa trang nhà thờ. Khi ông đang thẫn thờ giữa những ngôi mộ, cố gắng chắt lọc một vài cảm xúc hay ho từ các văn bia — vì ông không bao giờ bỏ lỡ cơ hội tạo ra những tràng pháo tay đạo đức để châm ngòi khi có dịp — thì Tom Pinch bắt đầu tập đàn. Tom có thể chạy ra nhà thờ bất cứ khi nào rảnh rỗi; bởi vì đó là một cây đàn organ nhỏ đơn giản, dùng sức đạp của nhạc công để thổi gió, nên anh chẳng cần đến người giậm bệ bễ nào. Dù nếu Tom có cần đi chăng nữa, thì từ trong cả làng cho đến tận trạm thu phí (kể cả người gác cổng), chẳng có lấy một người đàn ông hay cậu con trai nào là không sẵn lòng đạp bễ hộ anh cho đến khi mặt mày tím ngắt mới thôi.

Ông Pecksniff hoàn toàn không phản đối âm nhạc; chút nào cũng không. Ông khoan dung với vạn vật; ông vẫn thường nói thế. Nhìn chung, ông coi đó là một thứ trò tiêu khiển lông bông, chỉ hợp với năng lực hạn hẹp của Tom. Nhưng đối với việc Tom biểu diễn trên chính cây đàn organ này, ông tỏ ra vô cùng rộng lượng và đáng yêu một cách kỳ lạ; bởi vì mỗi khi Tom chơi đàn vào các ngày Chủ nhật, bằng sự đồng cảm vô bờ bến, ông Pecksniff cảm thấy như chính mình đang chơi đàn và là một ân nhân của giáo đoàn. Thế nên, bất cứ khi nào không thể nghĩ ra cách nào khác để trừ dần tiền công của Tom, ông Pecksniff lại cho phép anh trau dồi nhạc cụ này. Vì sự quan tâm ân cần đó, Tom vô cùng biết ơn.

Buổi chiều hôm đó trời ấm áp lạ thường, và ông Pecksniff đã đi dạo một quãng đường dài. Ông không có cái gọi là đôi tai thính nhạc, nhưng ông thừa biết khi nào âm nhạc mang lại sự bình yên cho tâm hồn; và lúc này chính là như vậy, bởi vì tiếng đàn vang lên nghe giống như một tiếng ngáy du dương. Ông đến gần nhà thờ, và nhìn qua khung cửa sổ ô quả trám gần hiên, ông thấy Tom, với các tấm rèm trên gác xép được kéo sang một bên, đang say sưa chơi đàn với tất cả sự biểu cảm và dịu dàng.

Bên trong nhà thờ tỏa ra một bầu không khí mát mẻ dễ chịu. Mái nhà bằng gỗ sồi cổ kính được nâng đỡ bởi những thanh xà ngang, những bức tường bạc màu, các tấm bia đá cẩm thạch và nền đá nứt nẻ, trông thật sảng khoái làm sao. Có những chiếc lá thường xuân đang khẽ gõ vào các ô cửa sổ đối diện; và ánh nắng mặt trời chỉ chiếu qua một khung cửa duy nhất, để lại phần gian chính của nhà thờ trong bóng râm đầy mời gọi. Nhưng nơi hấp dẫn nhất trong tất cả lại là một toa ghế có rèm đỏ và đệm êm, nơi các vị chức sắc chính thức của giáo xứ (đứng đầu là ông Pecksniff) ngự trị vào các ngày Chủ nhật. Chỗ ngồi của ông Pecksniff nằm ở một góc; một góc vô cùng thoải mái; nơi mà cuốn Kinh Thánh khổ lớn của ông lúc đó đang mở rộng hết cỡ trên giá đỡ. Ông quyết định bước vào để nghỉ ngơi.

Ông bước vào rất khẽ; một phần vì đó là nhà thờ; một phần vì bước chân của ông lúc nào cũng nhẹ nhàng; một phần vì Tom đang chơi một bản nhạc trang nghiêm; và một phần vì ông nghĩ sẽ làm Tom ngạc nhiên khi bản nhạc kết thúc. Mở chốt cánh cửa của toa ghế trang trọng cao cấp, ông lách mình bước vào rồi khép cửa lại; sau đó ngồi vào chỗ ngồi quen thuộc, duỗi thẳng chân lên những chiếc đệm nhỏ, ông chuẩn bị tinh thần để lắng nghe âm nhạc.

Thật là một điều khó hiểu khi ông lại cảm thấy buồn ngủ ở nơi mà sức mạnh của sự liên tưởng đáng lẽ phải đủ để giữ cho ông tỉnh như sáo; thế nhưng ông đã ngủ gật thật. Ông ngồi trong góc ấm cúng chưa đầy năm phút thì đầu bắt đầu gật gà gật gù. Ông vừa kịp tỉnh lại chưa đầy một phút thì lại bắt đầu gà gật. Ngay trong lúc đang uể oải mở mắt ra, ông lại gật đầu. Ngay trong lúc đang nhắm mắt lại, ông cũng gật đầu. Cứ thế, ông chìm từ giấc gật gù này sang giấc gật gù khác cho đến khi cuối cùng chẳng còn gật nữa, mà ngủ say như chết hệt như ngôi nhà thờ vậy.

Ông vẫn có ý thức về tiếng đàn organ trong một thời gian dài sau khi chìm vào giấc ngủ, dù rằng việc đó là một cây đàn organ thì ông hoàn toàn mù tịt chẳng khác nào nghĩ nó là một con bò đực. Một lát sau, thỉnh thoảng ông bắt đầu có những ấn tượng mơ màng về những giọng nói; và tỉnh giấc với sự tò mò lờ đờ về vấn đề đó, ông mở mắt ra.

Vì quá ư uể oải, nên sau khi liếc nhìn những chiếc đệm chân và toa ghế, ông đã sắp chìm trở lại vào giấc ngủ thì chợt nhận ra rằng thực sự có những giọng nói trong nhà thờ; những giọng nói trầm thấp, đang trò chuyện một cách nghiêm túc ở ngay gần đó; trong khi những tiếng vọng có vẻ như đang thì thầm đáp lại. Ông vùng dậy và lắng nghe.

Chưa đầy nửa tá giây lắng nghe, ông đã tỉnh như sáo, tỉnh hơn bất cứ lúc nào trong suốt cuộc đời mình. Với đôi mắt, đôi tai và cái miệng mở chữ O rộng hết cỡ, ông dịch chuyển người một chút xíu với sự cẩn trọng tột cùng, túm lấy tấm rèm trong tay và ghé mắt nhìn ra ngoài.

Tom Pinch và Mary. Dĩ nhiên rồi. Ông đã nhận ra giọng nói của họ và thừa biết chủ đề họ đang bàn tán. Trông giống như phần đầu cụt ngủn của một kẻ bị máy chém xử trảm, với cái cằm ngang bằng với mép trên của toa ghế để ông có thểụp đầu xuống ngay lập tức nếu có ai quay người lại, ông lắng nghe. Lắng nghe với sự tập trung cao độ đến mức từng sợi tóc và cổ áo sơ mi của ông cũng dựng đứng cả lên để phụ giúp.

“Không,” Tom kêu lên. “Chưa có bức thư nào gửi đến cho tôi cả, ngoại trừ bức thư từ New York đó. Nhưng đừng vì thế mà lo lắng, vì rất có thể họ đã đi đến một nơi xa xôi nào đó, nơi mà dịch vụ bưu chính không thường xuyên cũng chẳng đều đặn. Chính trong bức thư đó, cậu ấy đã nói rằng điều này hoàn toàn có thể xảy ra, ngay cả ở thành phố mà họ định đến — Eden ấy, cô biết đấy.”

“Đó là một gánh nặng lớn trong tâm trí tôi,” Mary nói.

“Ồ, nhưng cô không được để nó thành gánh nặng chứ,” Tom nói. “Có một câu nói rất đúng rằng chẳng có gì bay nhanh bằng tin dữ đâu; và nếu có bất kỳ tai họa nhỏ nào xảy ra với Martin, cô có thể chắc chắn rằng mình đã nghe gián tiếp về nó từ lâu rồi. Tôi vẫn luôn muốn nói điều này với cô,” Tom tiếp tục với vẻ lúng túng rất ư dễ mến, “nhưng cô chưa bao giờ tạo cơ hội cho tôi.”

“Đôi khi tôi gần như sợ rằng,” Mary nói, “anh có thể cho rằng tôi ngần ngại không dám giãi bày tâm sự với anh, anh Pinch ạ.”

“Không,” Tom ấp úng, “tôi… tôi không hề hay biết là mình đã từng nghĩ như thế. Tôi chắc chắn rằng nếu mình có suy nghĩ đó, tôi sẽ dập tắt nó ngay lập tức như một hành động bất công đối với cô. Tôi thấu hiểu sự tế nhị trong hoàn cảnh của cô khi phải tâm sự với tôi,” Tom nói, “nhưng tôi sẵn sàng đánh đổi cả sinh mạng để cứu cô khỏi nỗi phiền muộn dù chỉ trong một ngày; thật đấy!”

Tội nghiệp Tom!

“Đôi khi tôi vẫn luôn lo sợ,” Tom tiếp tục, “rằng tôi có thể đã làm cô phật lòng vì… vì đã cả gan thỉnh thoảng đoán trước những mong muốn của cô. Những lúc khác, tôi lại tưởng rằng sự tử tế của cô đã thôi thúc cô giữ khoảng cách với tôi.”

“Thật thế sao!”

“Nghĩ như vậy thật là ngốc nghếch; rất ư tự phụ và nực cười,” Tom nói tiếp; “nhưng tôi sợ cô có thể cho rằng tôi… tôi… ngưỡng mộ cô quá mức cho phép đối với sự bình yên của chính mình; và vì thế cô đã từ chối sự giúp đỡ nhỏ bé mà lẽ ra cô đã có thể chấp nhận từ tôi. Nếu một ý nghĩ như thế từng xuất hiện trong đầu cô,” Tom ngập ngừng, “xin hãy gạt nó đi. Tôi rất dễ cảm thấy hạnh phúc; và tôi sẽ sống ở đây một cách mãn nguyện lâu sau khi cô và Martin đã quên mất tôi. Tôi là một kẻ nghèo hèn, nhút nhát, vụng về; hoàn toàn không phải là một người từng trải; và xin cô chớ nghĩ về tôi làm gì, ơn Chúa, cứ coi như tôi là một vị tu sĩ già đi!”

Nếu các tu sĩ đều mang một trái tim như trái tim của anh, hỡi Tom, thì mong sao các tu sĩ ngày càng đông đúc; mặc dù họ chẳng có quy tắc nào như thế trong toàn bộ thứ toán học khắc nghiệt của mình.

“Anh Pinch thân mến!” Mary nói, trao tay cho anh; “Tôi không sao diễn tả được sự tử tế của anh đã làm tôi xúc động nhường nào. Tôi chưa bao giờ đối xử bất công với anh dù chỉ bằng một chút hoài nghi, và chưa từng có một khoảnh khắc nào ngừng cảm thấy rằng anh chính là tất cả — thậm chí còn nhiều hơn thế nữa — những gì mà Martin đã tìm thấy ở anh. Nếu không có sự quan tâm âm thầm và tình bạn mà tôi đã nhận được từ anh, cuộc sống của tôi ở đây đã bất hạnh biết mấy. Nhưng anh đã là một thiên thần hộ mệnh đối với tôi; lấp đầy trái tim tôi bằng lòng biết ơn, niềm hy vọng và sự dũng cảm.”

“Tôi e rằng mình chẳng giống một vị thiên thần chút nào,” Tom đáp, lắc đầu, “giống như bất kỳ bức tượng thiên thần đá nào trong nghĩa trang vậy; và tôi không nghĩ có mấy thiên thần đích thực mang hình mẫu đó. Nhưng tôi rất muốn biết (nếu cô chịu nói cho tôi hay) tại sao cô lại vô cùng kín tiếng về Martin đến vậy.”

“Bởi vì tôi đã sợ,” Mary nói, “sợ làm hại anh.”

“Làm hại tôi!” Tom kêu lên.

“Sợ gây ra rắc rối cho anh với người chủ của mình.”

Quý ông được nhắc tới liền lặn mất tăm.

“Với Pecksniff á!” Tom đáp lại với vẻ tự tin đầy tươi vui. “Ôi trời ơi, ông ấy đời nào lại nghĩ đến chúng ta! Ông ấy là người đàn ông tuyệt vời nhất. Cô càng thoải mái bao nhiêu, ông ấy lại càng hạnh phúc bấy nhiêu. Ồ trời ạ, cô chẳng cần phải sợ Pecksniff đâu. Ông ấy không phải là kẻ thám thăm.”

Nhiều kẻ ở vị trí của ông Pecksniff, nếu có thể lặn qua sàn của toa ghế trang trọng rồi ngoi lên ở Calcutta hay bất kỳ vùng đất có người ở nào ở bên kia bán cầu, thì đã làm ngay lập tức rồi. Ông Pecksniff ngồi phịch xuống một chiếc đệm nhỏ, và vừa lắng nghe chăm chú hơn bao giờ hết, vừa mỉm cười.

Dường như Mary đã bày tỏ sự không đồng tình trong lúc đó, bởi vì Tom tiếp tục nói với một năng lượng chân thành:

“Chà, tôi không hiểu sao nữa, nhưng cứ mỗi khi tôi bày tỏ suy nghĩ này với hầu như bất kỳ ai, tôi lại thấy họ không chịu đối xử công bằng với Pecksniff. Đó là một trong những điều kỳ lạ nhất từng được tôi biết đến, nhưng sự thật là vậy. Cứ nhìn John Westlock mà xem, kẻ từng là học viên ở đây, một trong những thanh niên tốt bụng nhất trên đời, trong mọi vấn đề khác — tôi thực sự tin rằng John sẵn sàng đem Pecksniff ra đánh đòn ở đuôi xe hàng nếu có thể. Và John không phải là trường hợp cá biệt, bởi vì mọi học viên chúng ta từng có trong thời gian của tôi đều ra đi với sự căm ghét cay đắng y như thế đối với ông ấy. Cả Mark Tapley nữa, hoàn toàn ở một tầng lớp xã hội khác,” Tom nói; “những lời chế nhạo mà cậu ta từng dành cho Pecksniff khi còn ở quán Dragon thật là kinh khủng. Cả Martin nữa: Martin còn tệ hơn bất kỳ ai trong số họ. Nhưng tôi quên mất. Dĩ nhiên cậu ấy đã chuẩn bị sẵn cho cô sự chán ghét đối với Pecksniff rồi. Thế nên cô đã đến đây với một thành kiến, cô Graham ạ, và không phải là một nhân chứng công tâm.”

Tom vô cùng đắc thắng trước phát hiện này và xoa tay với sự thỏa mãn lớn lao.

“Anh Pinch,” Mary nói, “anh đã hiểu lầm ông ấy rồi.”

“Không, không!” Tom kêu lên. “Cô mới là người hiểu lầm ông ấy. Nhưng,” anh nói thêm, với giọng điệu thay đổi chóng mặt, “có chuyện gì thế? Cô Graham, có chuyện gì vậy?”

Ông Pecksniff từ từ nhô lên cao, qua từng chút một, mái tóc, trán, lông mày rồi đến đôi mắt. Cô đang ngồi trên một chiếc ghế dài cạnh cửa khẩu với hai tay ôm mặt; và Tom đang cúi người xuống phía cô.

“Có chuyện gì thế?” Tom kêu lên. “Tôi đã nói điều gì làm tổn thương cô sao? Có ai nói điều gì làm tổn thương cô không? Đừng khóc nữa. Xin hãy nói cho tôi biết đó là chuyện gì đi. Tôi không tài nào chịu nổi khi thấy cô đau khổ thế này. Chúa tôi ơi, chưa bao giờ trong đời tôi lại ngạc nhiên và đau buồn đến thế!”

Ông Pecksniff giữ nguyên vị trí của đôi mắt. Lúc này, có dùng khoan xoắn hay dây thép nung đỏ thì cũng chẳng thể lay chuyển nổi chúng.

“Tôi đã không định nói cho anh biết đâu, anh Pinch,” Mary nói, “giá như tôi có thể kìm nén được; nhưng sự u mê của anh quá lớn, và việc chúng ta phải đề cao cảnh giác là vô cùng cần thiết; để anh không bị vạ lây; và vì mục đích đó, để anh biết được mình đang bị ai quấy nhiễu; nên tôi chẳng còn sự lựa chọn nào khác. Tôi đến đây cốt là để nói cho anh biết, nhưng tôi nghĩ mình sẽ thiếu dũng khí nếu anh không tình cờ dẫn dắt tôi đi thẳng đến mục đích chuyến đi của mình như vậy.”

Tom đăm đăm nhìn cô, như muốn hỏi: “Còn chuyện gì nữa?” Nhưng anh chẳng thốt lên lời nào.

“Con người mà anh cho là tuyệt vời nhất ấy,” Mary ngẩng lên nói, giọng run rẩy và đôi mắt lóe lên những tia giận dữ.

“Lạy Chúa tôi!” Tom lầm bầm, lùi lại phía sau. “Khoan đã. Con người mà tôi cho là tuyệt vời nhất ấy! Ý cô là Pecksniff phải không. Đúng, tôi hiểu ý cô là Pecksniff rồi. Trời đất thánh thần ơi, đừng nói bừa mà không có căn cứ chứ. Ông ấy đã làm gì cơ chứ? Nếu ông ấy không phải là người đàn ông tuyệt vời nhất, thì ông ấy là cái gì?”

“Là kẻ tồi tệ nhất. Giả dối nhất, gian xảo nhất, bủn xỉn nhất, tàn nhẫn nhất, ích kỷ nhất, vô liêm sỉ nhất,” cô thiếu nữ run rẩy nói — run rẩy vì lòng căm phẫn.

Tom ngồi phịch xuống một chiếc ghế và đan chặt hai tay vào nhau.

“Ông ta là cái gì,” Mary nói, “khi tiếp đón tôi trong nhà với tư cách là khách của mình; một vị khách bất đắc dĩ; biết rõ về thân thế của tôi, và việc tôi không tấc sắt che thân lại cô độc nhường nào, lại cả gan trước mặt các con gái của ông ta mà lăng mạ tôi đến mức nếu tôi có một người anh em dẫu chỉ là một đứa trẻ, khi chứng kiến cảnh đó, cũng sẽ theo bản năng mà ra tay giúp đỡ tôi?”

“Hắn là một tên đểu cá!” Tom thốt lên. “Dù hắn là ai đi nữa, hắn cũng là một tên đểu cá.”

Ông Pecksniff lại lặn xuống.

“Ông ta là cái gì,” Mary nói, “khi mà người bạn duy nhất của tôi — một người vừa kính vừa thương — đang ở trong tình trạng minh mẫn khỏe mạnh, thì hắn hạ mình cúi đầu trước ông cụ, nhưng rồi lại bị hắt hủi (vì lúc đó ông cụ đã nhìn thấu con người hắn) như một con chó. Kẻ nào, với tinh thần đầy lòng vị tha, giờ đây khi người bạn ấy đã rơi vào trạng thái suy kiệt, lại có thể bò lê la quanh ông cụ một lần nữa, và lợi dụng thứ ảnh hưởng mà hắn đê tiện có được cho mọi mục đích đê tiện và độc ác, chứ không phải cho một mục đích nào — dẫu chỉ là một — chân chính hay tốt đẹp?”

“Tôi bảo hắn là một tên đểu cá!” Tom đáp.

“Nhưng hắn là cái gì — ôi anh Pinch, hắn là cái gì — khi nghĩ rằng mình có thể đạt được những mưu đồ đó dễ dàng hơn nếu tôi làm vợ hắn, liền tấn công tôi bằng lý lẽ hèn nhát rằng nếu tôi kết hôn với hắn, Martin — người mà tôi đã mang lại biết bao bất hạnh — sẽ được khôi phục phần nào những hy vọng trước đây; và nếu tôi không làm thế, cậu ấy sẽ bị đẩy vào vực thẳm tồi tệ hơn? Hắn là cái gì khi biến chính lòng thủy chung của tôi đối với người mà tôi yêu bằng cả trái tim thành một sự tra tấn cho bản thân và một điều bất công đối với anh ấy; kẻ biến tôi, dù tôi có làm gì đi nữa, thành công cụ để giáng đòn đau lên một cái đầu mà tôi chỉ muốn dâng tràn những lời chúc phúc! Hắn là cái gì khi giăng ra tất cả những cái bẫy tàn độc đó xung quanh tôi, giải thích mục đích của chúng cho tôi nghe với một cái lưỡi ngọt xớt và một nụ cười trên môi, giữa ban ngày ban mặt; kéo tôi đi trong vòng tay hắn, và ép vào môi hắn một bàn tay,” cô thiếu nữ kích động tiếp lời, giơ tay ra, “mà tôi sẵn có chặt đứt đi, nếu nhờ đó mà tôi có thể rũ bỏ được sự hổ thẹn và nhục nhã từ cái chạm của hắn?”

“Tôi bảo,” Tom hét lên trong cơn kích động tột độ, “hắn là một tên đểu cá và một kẻ đê tiện! Tôi không quan tâm hắn là ai, tôi khẳng định hắn là một tên phản trắc thâm độc và không thể tha thứ nổi!”

Lại lấy hai tay che mặt, như thể sự phẫn nộ đã nâng đỡ cô suốt những lời bộc bạch ấy giờ đây tan biến trong một cảm giác hổ thẹn và đau buồn ngập tràn, cô phó mặc cho những giọt nước mắt.

Bất kỳ cảnh tượng đau khổ nào cũng đủ sức làm lay động sự dịu dàng của Tom, huống chi là điều này. Nước mắt và tiếng nấc của cô tựa như những mũi tên đâm vào trái tim anh. Anh cố gắng an ủi cô; ngồi xuống bên cạnh cô; dốc cạn kho tàng tài hùng biện mộc mạc của mình; và cất lời bằng những từ ngữ ngợi ca và hy vọng về Martin. Phải, mặc dù anh yêu cô bằng cả cõi lòng với một thứ tình yêu vị tha mà phụ nữ hiếm khi có được; nhưng từ đầu đến cuối, anh chỉ nói về Martin. Ngay cả sự giàu có của xứ Ấn Độ xa xôi cũng chẳng thể cám dỗ Tom để anh ngó lơ việc nhắc đến tên người tình của cô dẫu chỉ một lần.

Khi cô đã bình tĩnh hơn, cô khắc ghi vào tâm trí Tom rằng kẻ mà cô vừa miêu tả chính là bộ mặt thật của Pecksniff; và bằng từng từ từng chữ, đúng như những gì cô còn nhớ được, cô kể lại những gì đã diễn ra giữa họ trong khu rừng: điều mà chắc chắn đã mang lại nguồn thỏa mãn tột cùng cho chính vị quý ông đó — kẻ trong cơn thèm khát được nhìn và nỗi sợ bị nhìn thấy, cứ liên tục lặn tom xuống toa ghế trang trọng rồi lại ngoi lên giống như gã chủ nhà thông minh trong Kịch rối Punch, kẻ luôn tránh bị gậy nện vào đầu. Khi cô đã kể xong câu chuyện của mình, và khẩn khoản xin Tom hãy tỏ ra thật xa cách và phớt lờ trong thái độ đối với cô sau lời giải thích này, rồi bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc, họ chia tay khi nghe tiếng bước chân vang lên trong nghĩa trang; và Tom lại bị bỏ lại một mình trong nhà thờ.

Và giờ đây, toàn bộ sự bấn loạn và khốn khổ của lời bộc bạch ấy mới thực sự ập đến nghiền nát Tom. Ngôi sao soi sáng cả cuộc đời anh từ thủa nhỏ bỗng chốc hóa thành luồng hơi khí hôi thối. Vấn đề không phải là Pecksniff — gã Pecksniff của Tom — đã ngừng tồn tại, mà là hắn chưa từng tồn tại bao giờ. Trong cái chết của Pecksniff, Tom ít ra còn có sự an ủi khi nhớ lại con người trước đây của lão, nhưng trong phát hiện này, anh lại mang nỗi cay đắng khi hồi tưởng về một kẻ chưa từng có thật. Bởi vì, sự mù quáng của Tom trong chuyện này là toàn diện chứ không phải một phần, và tầm nhìn được khôi phục của anh cũng vậy. Gã Pecksniff của anh không bao giờ có thể làm ra những điều tàn ác mà anh vừa nghe thấy, nhưng bất kỳ gã Pecksniff nào khác thì lại có thể; và một khi đã làm được điều đó thì gã Pecksniff ấy có thể làm bất cứ chuyện gì, và chắc chắn lão đã và đang làm đủ mọi thứ trên đời ngoại trừ những việc đúng đắn trong suốt cả sự nghiệp của mình. Từ đỉnh cao chót vót mà tội nghiệp Tom đã đặt thần tượng của mình lên đó, hắn đã bị lật nhào cắm đầu xuống đất, và

Chẳng cỗ xe nào của nhà vua, chẳng người nào của nhà vua,

Có thể dựng ông Pecksniff dậy nổi nữa kìa.

Hàng vạn tên Titan cũng chẳng thể kéo hắn ra khỏi vũng bùn; đáng đời lắm! Nhưng kẻ phải chịu đựng không phải là hắn; mà là Tom. Chiếc la bàn của anh đã hỏng, bản đồ đã bị tiêu hủy, đồng hồ hàng hải đã ngừng chạy, cột buồm đã gãy gục; mỏ neo đã trôi dạt ra xa muôn trùng vạn dặm.

Ông Pecksniff theo dõi anh với một sự hứng thú sống động, bởi vì ông đoán được mục đích trong những suy ngẫm của Tom và rất tò mò muốn xem anh sẽ xử sự ra sao. Trong một lúc, Tom cứ lang thang dọc theo lối đi giữa các hàng ghế như một kẻ mất trí, thỉnh thoảng dừng lại để tựa người vào toa ghế và suy ngẫm về mọi chuyện; rồi anh đứng trân trân nhìn vào một tấm bia tưởng niệm cổ kính để trơn được viền trang nhã bằng hình đầu lâu và xương chéo, cứ như thể đó là tác phẩm nghệ thuật tuyệt vời nhất mà anh từng thấy, dẫu rằng vào những lúc khác anh vẫn coi thường nó tột độ; rồi anh ngồi xuống; rồi lại đi qua đi lại; rồi lân la đi lên gác xép đặt đàn và chạm vào các phím đàn. Nhưng tiếng nhạc của chúng đã đổi thay, giai điệu đã vụt bay; và gảy một hợp âm kéo dài đầy ủ rũ, Tom gục đầu vào hai tay và buông xuôi trong tuyệt vọng.

“Tôi sẽ chẳng màng,” Tom Pinch đứng dậy từ chiếc ghế đẩu và nhìn xuống gian nhà thờ cứ như thể mình là mục sư vậy, “tôi sẽ chẳng màng đến bất cứ điều gì hắn có thể gây ra cho Tôi, bởi vì tôi đã thử thách sự kiên nhẫn của hắn rất nhiều lần, đã sống nhờ vào lòng dung túng của hắn và chưa bao giờ là sự trợ giúp cho hắn như những người khác có thể làm. Tôi sẽ không bận tâm đâu, Pecksniff,” Tom tiếp tục, chẳng mờ hay biết ai đang nghe lén mình, “nếu ông làm điều gì sai trái với Tôi; tôi có thể tìm ra vô số lời bào chữa cho việc đó; và dẫu ông có làm tổn thương tôi, tôi vẫn có thể tiếp tục kính trọng ông. Nhưng sao ông lại có thể sa ngã đến mức này trong sự kính trọng của tôi cơ chứ! Ôi Pecksniff, Pecksniff, chẳng có gì là tôi không thể đánh đổi, để có thể khiến ông xứng đáng với đánh giá cũ của tôi về ông; chẳng có gì cả!”

Ông Pecksniff ngồi trên chiếc đệm nhỏ, kéo cổ áo sơ mi lên trong lúc Tom, với tâm can đau nhói, thốt lên những lời độc thoại đầy phẫn uất này. Sau một khoảng lặng, ông nghe tiếng Tom bước xuống cầu thang, làm khua khoắng chùm chìa khóa nhà thờ; và lại đưa mắt lên ngang mép toa ghế, ông thấy anh lững thững bước ra ngoài rồi khóa cửa lại.

Ông Pecksniff không dám bước ra khỏi nơi ẩn nấp; bởi vì qua những ô cửa sổ nhà thờ, ông nhìn thấy Tom đang bước đi giữa những nấm mồ, thỉnh thoảng dừng lại bên một hòn đá, và tựa người vào đó cứ như thể anh là một kẻ tang gia vừa mất đi người bạn tri kỷ. Ngay cả khi Tom đã rời khỏi nghĩa trang, ông Pecksniff vẫn ở lì trong chỗ giấu mình; vì hoàn toàn không chắc chắn rằng trong trạng thái tâm lý bồn chồn đó, Tom có thể quay trở lại lang thang. Cuối cùng, ông cũng bước ra, và với một vẻ mặt vui tươi, đi thẳng vào phòng mặc áo lễ; nơi ông biết có một ô cửa sổ gần sát mặt đất, qua đó ông có thể thoát thân chỉ bằng một bước chân.

Ông đang ở trong một tâm trạng khá kỳ lạ, ông Pecksniff; không hề vội vã rời đi, mà lại có xu hướng dây dưa lãng phí thời gian, điều này đã thôi thúc ông mở chiếc tủ trong phòng mặc áo lễ và ngắm mình trong tấm gương nhỏ của vị mục sư treo ở mặt trong cánh cửa. Thấy tóc mình đang bù xù, ông mượn tạm chiếc bàn chải của nhà thờ để chải chuốt lại cho ngay ngắn. Ông cũng tiện tay mở một chiếc tủ khác; nhưng rồi lại vội vã đóng sầm lại vì có phần giật mình trước cảnh tượng một chiếc áo lễ màu đen và trắng đang đung đưa áp vào tường; trông rất giống hai vị mục sư vừa tự sát bằng cách thắt cổ. Nhớ ra mình từng thấy trong chiếc tủ đầu tiên có một chai rượu vang đỏ và vài chiếc bánh quy, ông lại hé nhìn vào đó, và thong thả tự thưởng cho mình; vừa làm vừa trầm ngâm suy nghĩ một cách sâu sắc và nặng nề, cứ như thể tâm trí ông đang bận rộn với việc khác.

Ông nhanh chóng hạ quyết định, nếu như trước đó nó còn lừng chừng; và cất lại chai rượu cùng bánh quy, ông mở toang ô cửa sổ lắp bản lề. Ông chui ra nghĩa trang mà không gặp bất kỳ khó khăn nào; khép cửa sổ lại phía sau; và đi thẳng một mạch về nhà.

“Anh Pinch có ở nhà không?” ông Pecksniff hỏi cô hầu gái.

“Dạ vừa mới về thưa ông.”

“Vừa mới về, hử?” ông Pecksniff vui vẻ lặp lại. “Và lên lầu rồi phải không?”

“Dạ thưa vâng. Đã lên lầu rồi ạ. Em có cần gọi anh ấy không thưa ông?”

“Không,” ông Pecksniff nói, “không. Cháu không cần gọi nó đâu, Jane. Cảm ơn cháu, Jane. Dạo này họ hàng của cháu thế nào rồi, Jane?”

“Dạ vẫn bình an thưa ông.”

“Ta rất vui khi nghe điều đó. Hãy nhắn lại với họ là ta có hỏi thăm nhé, Jane. Cụ Chuzzlewit có đang ở nhà không, Jane?”

“Dạ có thưa ông. Cụ đang ở phòng khách đọc sách ạ.”

“Cụ ấy đang ở phòng khách đọc sách phải không, Jane?” ông Pecksniff nói. “Rất tốt. Vậy chắc ta sẽ vào gặp cụ ấy đây, Jane.”

Chưa bao giờ người ta thấy ông Pecksniff ở trong một tâm trạng dễ chịu hơn thế!

Nhưng khi ông bước vào phòng khách nơi cụ già đang cặm cụi như lời Jane đã nói; với bút mực và giấy đặt ngay trên chiếc bàn gần đó (vì ông Pecksniff luôn rất kỹ tính trong việc cung cấp đầy đủ dụng cụ viết lách cho cụ), sắc mặt ông trở nên bớt vui vẻ hơn. Ông không tức giận, không thù hằn, không cáu kỉnh, không ủ dột, nhưng ông đau buồn; ông đau buồn khôn nguôi. Khi ông ngồi xuống bên cạnh cụ già, hai giọt nước mắt — không phải những giọt nước mắt mà các thiên thần ghi chép dùng để xóa bỏ những trang sổ tội, mà là những giọt trân quý đến mức họ dùng thay mực — lăn dài trên gò má đầy công trạng của ông.

“Có chuyện gì thế?” cụ Martin hỏi. “Pecksniff, anh bị làm sao thế, hả man?”

“Cháu rất tiếc vì phải làm phiền cụ, người ông kính mến của cháu, và cháu càng tiếc hơn vì nguyên nhân của nó. Người bạn hiền đức, đáng kính của cháu ơi, cháu đã bị lừa dối.”

“Anh bị lừa dối!”

“Hỡi ôi!” ông Pecksniff cất tiếng trong sự đau đớn tột cùng, “bị lừa dối ngay ở nơi nhạy cảm nhất. Bị lừa dối một cách tàn nhẫn, thưa cụ, chính ở cái phương diện mà cháu đã đặt trọn niềm tin tưởng vô bờ bến. Bị lừa dối, thưa cụ Chuzzlewit, bởi Thomas Pinch.”

“Ồ! Tệ thật, tệ thật, tệ thật!” cụ Martin nói, đặt cuốn sách xuống. “Quá tởm! Tôi hi vọng không phải vậy. Anh chắc chắn chứ?”

“Chắc chắn chứ, thưa cụ kính mến! Mắt thấy tai nghe của cháu là nhân chứng. Nếu không thì cháu đã chẳng thèm tin. Cháu thề không tin đâu, thưa cụ Chuzzlewit, dẫu cho một con Rồng Lửa có cất tiếng réo rắt điều đó từ đỉnh nhà thờ Salisbury đi chăng nữa. Cháu sẽ nói rằng,” ông Pecksniff kêu lên, “con Rồng đó đã nói dối. Lòng tin của cháu đối với Thomas Pinch lớn đến mức, cháu sẵn sàng hất ngược lời gian dối ấy vào tận kẽ răng của con Rồng, và vẫn sẽ ôm ấp Thomas vào lòng. Nhưng ngặt một nỗi cháu không phải là Rồng, thưa cụ, cháu lấy làm tiếc phải nói vậy, và giờ đây chẳng còn lời bào chữa hay tia hy vọng nào dành cho cháu nữa.”

Cụ Martin vô cùng bàng hoàng khi thấy ông Pecksniff suy sụp đến vậy và nghe những tin tức bất ngờ này. Cụ giục ông bình tĩnh lại, và hỏi sự việc phản trắc của anh Pinch đã bộc lộ ở chủ đề nào.

“Đó hầu như là điều tồi tệ nhất trong tất cả, thưa cụ,” ông Pecksniff đáp, “trên một chủ đề có liên quan mật thiết đến cụ. Ôi! Chẳng lẽ chưa đủ sao,” ông Pecksniff ngước nhìn lên trần nhà, “khi những đòn giáng này phải trút xuống đầu cháu, mà cớ sao chúng còn phải đâm vào cả những người bạn của cháu nữa!”

“Anh làm tôi hoảng sợ đấy,” cụ Martin cất lời, sắc mặt biến đổi. “Tôi không còn khỏe mạnh như trước nữa. Anh đang làm tôi khiếp sợ đấy, Pecksniff!”

“Xin cụ hãy can trường lên, người cao quý của cháu,” ông Pecksniff lấy lại dũng khí, “và chúng ta sẽ làm những gì cần phải làm. Cụ sẽ biết hết mọi chuyện, thưa cụ, và sẽ được minh oan. Nhưng trước hết xin cụ hãy lượng thứ cho cháu, xin hãy lượng thứ. Cháu có một bổn phận phải hoàn thành, một bổn phận mà cháu nợ xã hội.”

Ông giật chuông, và Jane xuất hiện. “Hãy gọi anh Pinch ra đây giùm tôi, Jane.”

Tom bước tới. Vẻ mặt gượng gạo và đổi khác, ủ rũ và chán chường, rõ ràng là đang bối rối; không dám nhìn thẳng vào mặt ông Pecksniff.

Con người chân chính liếc nhìn cụ Chuzzlewit một cái, ý như muốn bảo “Cụ thấy chưa!” rồi cất lời với Tom bằng những từ ngữ sau:

“Anh Pinch, tôi đã để ngỏ cửa sổ phòng mặc áo lễ. Anh làm ơn ra đó đóng và cài chốt lại giúp tôi; rồi mang chìa khóa của tòa thánh đường về đây cho tôi!”

“Cửa sổ phòng mặc áo lễ thưa ông?” Tom kêu lên.

“Tôi nghĩ là anh hiểu ý tôi mà, anh Pinch,” người chủ nhà đáp lại. “Đúng vậy, anh Pinch, cửa sổ phòng mặc áo lễ. Tôi lấy làm tiếc phải nói rằng do ngủ quên trong nhà thờ sau một chuyến đi dạo mệt nhoài, tôi vừa mới nghe lõm bõm được vài mảnh vỡ,” ông nhấn mạnh từ đó, “của một cuộc đối thoại giữa hai bên; và vì một trong hai kẻ đã khóa nhà thờ khi bỏ đi, tôi buộc lòng phải tự thoát thân qua cửa sổ phòng mặc áo lễ. Hãy làm ơn ra gia cố cái cửa sổ phòng mặc áo lễ đó đi, anh Pinch, rồi quay lại đây gặp tôi.”

Chẳng có một nhà nhân tướng học nào từng sống trên đời này có thể đọc vị được nét mặt của Tom khi anh nghe những lời đó. Sự kinh ngạc hiện hữu ở đó, cùng với một ánh nhìn trách móc dịu dàng, nhưng tuyệt đối không có sự sợ hãi hay tội lỗi, dẫu cho vô vàn cảm xúc mạnh mẽ đang tranh nhau bộc lộ. Anh cúi đầu, và không thốt lấy một lời nào, dù hay hay dở, liền lui ra.

“Pecksniff,” cụ Martin run rẩy cất tiếng, “tất cả những điều này có ý nghĩa gì? Anh không định làm gì trong lúc vội vàng để rồi phải hối tiếc đấy chứ!”

“Không, thưa cụ kính mến,” ông Pecksniff kiên quyết đáp, “Không. Nhưng tôi có một bổn phận phải hoàn thành đối với xã hội; và nó sẽ được hoàn thành, thưa cụ, bất chấp cái giá nào!”

Ôi cái bổn phận khoác lác, huênh hoang, bị lãng quên từ lâu và mãi tận về sau mới nhớ tới, thứ bổn phận lúc nào cũng nợ nần nhưng hiếm khi được trả bằng thứ tiền nào khác ngoài sự trừng phạt và thịnh nộ, bao giờ loài người mới bắt đầu thấu hiểu ngươi đây! Bao giờ con người mới chịu thừa nhận ngươi ngay từ chiếc nôi bị lãng quên và tuổi trẻ còi cọc, chứ không phải đợi đến lúc ngươi bước vào tuổi tráng niên đầy tội lỗi và tuổi già hoang phế mới bắt đầu nhận ra! Ôi vị Thẩm phán khoác áo lông cừu, kẻ có bổn phận đối với xã hội giờ đây là kết án tử hình và trừng phạt gã tội phạm rách rưới, hỡi Con Người, ngươi chưa từng có một bổn phận nào trong việc rào chắn hàng trăm cánh cửa mở toang đang vẫy gọi hắn bước vào vành móng ngựa, hay sao, mà chỉ hé mở những cánh cổng dẫn đến một cuộc đời lương thiện! Ôi các bậc giám mục, giám mục ơi, kẻ có bổn phận đối với xã hội là phải than khóc bằng những lời lẽ não nề về sự suy đồi đáng buồn của những thời buổi tồi tệ mà vinh quang đã giáng xuống đầu các vị, trước khi các vị được đưa lên chiếc ghế cao ngất ngưởng để rồi từ đó ban phát những bài giảng đạo cho những kẻ khác đang chực chờ chôn cất người chết, liệu có bổn phận nào đối với xã hội mà các vị chưa từng bắt đầu không! Ôi vị quan tòa, một điền chủ nông thôn hiếm có và là một tay hào hiệp dũng cảm, ngài không có bổn phận nào với xã hội trước khi những đống rơm bốc cháy và đám đông nổi điên lên sao; hay bổn phận ấy tự dưng mọc lên từ mặt đất, vũ trang tận răng và đi ủng hẳn hoi, thành một đội dân phòng trưởng thành rồi đấy phỏng!

Bổn phận đối với xã hội của ông Pecksniff không thể được thanh toán cho đến khi Tom quay trở lại. Khoảng thời gian trước khi cậu thanh niên ấy trở lại, ông dành trọn để thảo luận kín đáo với người bạn của mình; thế nên khi Tom thực sự bước vào, anh thấy hai người đã hoàn toàn sẵn sàng đón tiếp. Mary đang ở trong phòng riêng trên lầu, nơi ông Pecksniff, với bản tính chu đáo vốn có, đã khẩn khoản xin cụ Martin khuyên cô ở lại thêm chừng nửa tiếng đồng hồ nữa để tránh cho cô những tổn thương về mặt cảm xúc.

Khi Tom quay lại, anh thấy cụ Martin đang ngồi bên cửa sổ, và ông Pecksniff đang ở trong một tư thế uy nghi bên chiếc bàn. Phía bên này của ông là chiếc khăn tay; và phía bên kia là một đống nhỏ (một đống rất nhỏ) gồm tiền vàng, tiền bạc và mấy đồng xu lẻ. Tom nhìn thoáng qua là nhận ra ngay đó là tiền lương của quý hiện tại của chính mình.

“Anh đã cài chặt cửa sổ phòng mặc áo lễ chưa, anh Pinch?” ông Pecksniff hỏi.

“Dạ rồi thưa ông.”

“Cảm ơn anh. Xin hãy đặt chùm chìa khóa xuống đây, anh Pinch.”

Tom đặt chúng lên bàn. Anh cầm chùm chìa khóa bằng chiếc chìa khóa gác xép để đàn organ (dù đó là một trong những chiếc nhỏ nhất), và nhìn chằm chằm vào nó khi đặt xuống. Đó là một người bạn cũ, rất cũ của Tom; một người bạn đồng hành thân thiết với anh qua rất nhiều ngày tháng.

“Anh Pinch,” ông Pecksniff nói, lắc đầu; “ôi anh Pinch! Tôi ngạc nhiên là anh còn dám nhìn thẳng vào mặt tôi đấy!”

Tuy nhiên Tom vẫn nhìn; và mặc dù anh vẫn thường được miêu tả là có dáng đi còng lưng, nhưng lúc ấy anh đứng thẳng người hết mức có thể.

“Anh Pinch,” ông Pecksniff nói, nhặt chiếc khăn tay lên như thể cảm thấy mình sắp cần đến nó, “tôi sẽ không nhắc lại chuyện quá khứ nữa. Tôi sẽ tha cho anh, và cũng tự tha cho chính mình nỗi đau đớn ấy vậy.”

Đôi mắt của Tom không phải là một đôi mắt sáng láng, nhưng nó vô cùng biểu cảm khi anh nhìn ông Pecksniff và nói:

“Cảm ơn ông. Tôi rất mừng vì ông không nhắc lại chuyện quá khứ.”

“Hiện tại là quá đủ rồi,” ông Pecksniff nói, thả rơi một đồng xu, “và hiện tại càng qua mau bao nhiêu thì càng tốt bấy nhiêu. Anh Pinch, tôi sẽ không sa thải anh mà không có lấy một lời giải thích. Thậm chí một cách hành xử như thế hoàn toàn có thể được biện minh trong hoàn cảnh này; nhưng nó có thể mang vẻ vội vàng, và tôi sẽ không làm thế; bởi vì tôi,” ông Pecksniff nói, gạt rơi thêm một đồng xu nữa, “hoàn toàn làm chủ được bản thân. Do đó, tôi sẽ nói với anh những gì tôi đã nói với cụ Chuzzlewit.”

Tom liếc nhìn cụ già, người thỉnh thoảng gật đầu như để tán thành những câu cú và tâm tư của ông Pecksniff, nhưng không hề xen vào bằng bất kỳ cách nào khác.

“Từ những mảnh vỡ của một cuộc trò chuyện mà tôi vừa nghe lỏm được trong nhà thờ, anh Pinch,” ông Pecksniff nói, “giữa anh và cô Graham — tôi gọi là những mảnh vỡ, bởi vì lúc đó tôi đang ngủ gà ngủ gật ở một khoảng cách khá xa so với hai người, thì bị đánh thức bởi giọng nói của các anh — và từ những gì mắt thấy tai nghe, tôi đã xác định được (tôi thà đánh đổi rất nhiều thứ còn hơn là phải xác định điều đó, anh Pinch) rằng anh, kẻ quên đi mọi ràng buộc về bổn phận và danh dự, thưa anh; kẻ bất chấp các luật lệ thiêng liêng của lòng hiếu khách mà anh đã cam kết với tư cách là một thành viên sống dưới mái nhà này; lại cả gan ngỏ lời với cô Graham bằng những lời lẽ tình cảm không được đáp lại và những lời tỏ tình yêu đương.”

Tom điềm tĩnh nhìn ông ta.

“Anh có phủ nhận nó không, thưa anh?” ông Pecksniff hỏi, làm rơi một bảng hai xu bốn xu, rồi làm bộ làm tịch cúi xuống nhặt lên cho bằng được.

“Không, thưa ông,” Tom đáp. “Tôi không phủ nhận.”

“Anh không phủ nhận,” ông Pecksniff nói, liếc nhìn cụ già. “Làm ơn đếm số tiền này giùm tôi, anh Pinch, và ký tên vào biên nhận này. Anh không phủ nhận chứ?”

Không, Tom không phủ nhận. Anh khinh bỉ việc chối cãi. Anh thấy rằng ông Pecksniff sau khi nghe lén được sự bê tha của chính mình, chẳng màng quái gì đến việc có rơi xuống bùn sâu hơn nữa trong sự khinh miệt của anh. Anh thấy rằng ông ta đã bịa ra câu chuyện hoang đường này như một cách nhanh chóng nhất để tống cổ anh đi ngay lập tức, nhưng đằng nào thì mọi chuyện cũng sẽ kết thúc theo hướng đó. Anh thấy rằng ông Pecksniff đã tính toán rằng anh sẽ không chối cãi, bởi vì nếu anh làm thế và giải thích sự tình thì sẽ càng khiến cụ già nổi giận hơn bao giờ hết với Martin và Mary; trong khi bản thân Pecksniff thì chỉ bị coi là đã nghe nhầm những “mảnh vỡ” mà thôi. Chối cãi ư! Không đời nào.

“Anh thấy số tiền đã chính xác chứ, anh Pinch?” Pecksniff hỏi.

“Hoàn toàn chính xác, thưa ông,” Tom đáp.

“Có một người đang đợi dưới bếp,” ông Pecksniff nói, “để mang hành lý của anh đi bất cứ đâu anh muốn. Chúng ta từ biệt nhau tại đây, anh Pinch, và từ nay sẽ là người dưng nước lã.”

Một thứ cảm xúc không tên; lòng trắc ẩn, nỗi buồn, niềm thương cảm cũ, sự biết ơn đặt nhầm chỗ, thói quen; không một thứ nào trong số đó, nhưng lại là tất cả chúng gom lại; đè nặng lên trái tim dịu dàng của Tom trong giờ phút chia ly. Chẳng có lấy một tâm hồn nào ra hồn Pecksniff tồn tại trong cái thể xác đó; thế mà, dẫu cho việc anh nói trắng ra sự thật không hề liên quan đến việc làm vạ lây một người anh yêu thương, thì anh vẫn không tài nào thốt lên lời phơi bày bộ mặt thật của con người đó. Ngay cả lúc này cũng vậy.

“Tôi sẽ không nói,” ông Pecksniff vừa tuôn lệ vừa kêu lên, cú sốc này lớn nhường nào. Tôi sẽ không nói nó thử thách tôi ra sao; nó giày vò bản chất tôi thế nào; nó cứa nát tâm can tôi ra sao. Tôi không bận tâm điều đó. Tôi có thể chịu đựng giỏi như bất kỳ ai khác. Nhưng điều tôi hy vọng, và điều anh phải hy vọng, anh Pinch (nếu không một trách nhiệm lớn lao sẽ đè nặng lên vai anh), là sự lừa dối này không làm thay đổi quan điểm của tôi về nhân loại; rằng nó không làm tổn hại đến sự trong sáng của tôi, hay thu hẹp lại, nếu tôi được phép dùng từ đó, Đôi Cánh của tôi. Tôi hy vọng là thế; tôi không nghĩ là nó sẽ thế. Sẽ là một sự an ủi cho anh, nếu không phải bây giờ, thì vào một thời điểm nào đó trong tương lai, khi biết rằng tôi sẽ cố gắng không nghĩ xấu về đồng loại nói chung, bất chấp những gì đã xảy ra giữa chúng ta. Vĩnh biệt!”

Tom ban đầu định tặng ông ta một cú đâm nhói bằng chiếc dao mổ mà anh hoàn toàn có quyền sử dụng, nhưng anh đã đổi ý khi nghe những lời này, và nói:

“Tôi nghĩ ông có bỏ quên thứ gì trong nhà thờ đấy, thưa ông.”

“Cảm ơn anh, anh Pinch,” Pecksniff nói. “Tôi không biết là mình có bỏ quên gì.”

“Đây là chiếc kính hai tròng của ông phải không?” Tom nói.

“Ồ!” Pecksniff kêu lên, có chút bối rối. “Cảm ơn anh nhé. Hãy đặt nó xuống đó giùm tôi.”

“Tôi tìm thấy nó,” Tom thong thả nói — “khi tôi đi cài chốt cửa sổ phòng mặc áo lễ — ở trong toa ghế.”

Quả đúng là thế. Ông Pecksniff đã tháo nó ra khi đang nhún nhảy lên xuống, sợ rằng nó sẽ va đập vào tấm ốp gỗ; rồi quên tiệt mất. Khi quay lại nhà thờ với tâm trí đầy ắp nỗi lo sợ bị theo dõi, và thắc mắc không biết mình đã bị rình rập từ góc nào, sự chú ý của Tom đã bị thu hút bởi cánh cửa của toa ghế trang trọng đang mở toang. Nhìn vào trong đó, anh đã tìm thấy chiếc kính. Và cứ thế anh biết được, và thông qua việc trả lại nó, Tom đã cho ông Pecksniff biết rằng anh đã tường tận mọi chuyện: kẻ nghe lén không hề nghe lõm bõm dăm ba câu chữ rời rạc, mà đã tận hưởng trọn vẹn từng lời từng chữ phát ra.

“Tôi mừng vì hắn đã đi rồi,” cụ Martin hít một hơi dài khi Tom rời khỏi phòng.

“Đúng là một sự giải thoát,” ông Pecksniff đồng tình. “Một sự giải thoát lớn lao. Nhưng sau khi đã hoàn thành — tôi hy vọng là với sự vững vàng chấp nhận được — bổn phận mà tôi nợ xã hội, giờ đây, thưa cụ kính mến, nếu cụ cho phép, cháu xin lui về khu vườn phía sau để rơi vài giọt nước mắt với tư cách là một cá nhân nhỏ bé.”

Tom bước lên lầu; dọn sạch giá sách của mình; gói gọn chúng cùng với nhạc cụ và một cây đàn vĩ cầm cũ vào trong rương; lấy quần áo ra (số lượng chẳng thấm vào đâu để khiến anh phải nhức đầu); xếp chúng lên trên cùng đống sách; và đi vào phòng làm việc để lấy chiếc hộp đựng nhạc cụ. Ở đó có một chiếc ghế đẩu rách rưới, với phần lông ngựa tua tủa đâm thủng cả đỉnh ghế trông hệt như một bộ tóc giả: tự thân nó là một con Quái Vật thực sự; nơi anh đã ngồi làm việc ngày qua ngày, năm này qua năm khác, trong suốt khoảng thời gian phụng sự ở đây. Chúng đã cùng nhau già đi và tồi tàn đi theo năm tháng. Những lứa học viên đã mãn khóa; các mùa trôi qua rồi lại đến. Tom và chiếc ghế đẩu rách mướp vẫn bám trụ lấy nhau qua tất cả những thăng trầm đó. Góc phòng ấy theo truyền thống được gọi là “Góc của Tom.” Nó được phân cho anh từ đầu vì nằm ngay hướng gió lùa và cách xa lò sưởi; và anh đã gắn bó với nó từ dạo ấy cho đến nay. Trên các bức tường có treo những bức chân dung vẽ anh, với mọi điểm yếu đều được phóng đại một cách lố bịch. Những tâm tư ma quỷ, hoàn toàn xa lạ với tính cách của anh, lại được minh họa là thốt ra từ miệng anh trong những bong bóng thoại mập mạp. Mỗi học viên đều để lại dấu ấn của mình, thậm chí còn vẽ cả chân dung tưởng tượng của bố anh với một con mắt, của mẹ anh với chiếc mũi không cân xứng, và đặc biệt là của em gái anh; người luôn được miêu tả là vô cùng xinh đẹp, qua đó bù đắp hoàn toàn cho Tom trước mọi trò đùa cợt khác. Trong những hoàn cảnh bình thường hơn, việc rời bỏ những thứ này và nghĩ rằng mình đang nhìn thấy chúng lần cuối sẽ cứa nát trái tim Tom; nhưng bây giờ thì không. Chẳng có gã Pecksniff nào cả; chưa từng có một gã Pecksniff nào tồn tại trên đời; và mọi nỗi đau buồn khác của anh đã bị nuốt chửng bởi sự thật đó.

Thế nên, khi trở lại phòng ngủ, và sau khi đã khóa chặt thùng gỗ cùng chiếc túi xách tay, xỏ giày đi bộ, mặc áo khoác dài, đội mũ, cầm gậy trên tay, anh ngoảnh lại ngắm nhìn căn phòng lần cuối. Vào những buổi sáng mùa hè sớm, hay dưới ánh sáng của những mẩu nến vụn trong những đêm mùa đông, anh đã đọc sách đến mờ cả mắt trong chính căn phòng này. Anh đã cố gắng học đàn vĩ cầm dưới đệm trong căn phòng này, nhưng vì vấp phải sự phản đối từ các học viên khác nên đành ngậm ngùi từ bỏ ý định. Vào bất kỳ thời điểm nào khác, anh sẽ rời xa nó với một nỗi đau thắt ruột, khi nghĩ về tất cả những gì mình từng học được ở đây, về biết bao giờ phút đã trải qua nơi này; bởi vì tình yêu dành cho những giấc mơ của chính mình. Nhưng chẳng có Pecksniff nào cả; chưa từng có một gã Pecksniff nào tồn tại, và sự phi thực tế của Pecksniff đã lan tỏa sang cả căn phòng này — nơi mà khi ngồi trên một chiếc giường cụ thể nào đó, cái thứ được cho là Khái Niệm Vĩ Đại ấy đã từng ra rả giảng đạo về đạo đức với sức ảnh hưởng lớn đến mức Tom từng cảm thấy khóe mắt rưng rưng trong lúc say sưa lắng nghe từng lời vàng ý ngọc.

Gã nhân lực được thuê để khiêng rương — Tom quen thừa gã này: một gã người của quán Dragon — bước thịch thịch lên cầu thang, và gật đầu chào Tom một cách sỗ sàng (dù trong những lúc bình thường gã sẽ cười toe toét chào anh) như thể gã đã biết chuyện gì xảy ra, và muốn cho anh thấy rằng điều đó chẳng làm thay đổi thái độ của gã đối với anh chút nào. Cú chào thật vụng về; gã chỉ là kẻ dội nước tắm cho ngựa; nhưng Tom lại thấy mến gã vì điều đó, và cảm động hơn là việc rời đi.

Tom định giúp gã khiêng chiếc rương, nhưng gã chẳng mảy may bận tâm dù nó rất nặng, vác nhẹ tênh lên vai như thể một con voi vác cái lâu đài rồi lộc cộc bước xuống cầu thang cứ như thể với bản tính nặng nề tự nhiên của mình, gã vác rương còn giỏi hơn là đi không tay không vậy. Tom xách chiếc túi vải và cùng gã bước xuống nhà. Đứng ngay cửa ngoài là Jane, đang khóc lóc thảm thiết hết cỡ; và trên thềm cửa là bà Lupin, nức nở nghẹn ngào và chìa tay ra để Tom bắt lấy.

“Anh có ghé quán Dragon không, anh Pinch?”

“Không,” Tom nói, “không. Tối nay tôi sẽ đi bộ đến Salisbury. Tôi không thể ở lại đây được nữa. Làm ơn đi mà, đừng làm tôi buồn thêm nữa, bà Lupin.”

“Nhưng anh sẽ ghé quán Dragon chứ, anh Pinch. Dù chỉ là tối nay thôi. Để thăm em ấy mà, anh biết đấy; chứ không phải với tư cách là khách du lịch.”

“Lạy Chúa tôi!” Tom nói, lau nước mắt. “Sự tử tế của mọi người thật đủ sức làm tan nát trái tim người ta! Tôi định đến Salisbury tối nay, người chị em tốt bụng của tôi ạ. Nếu bà chịu giữ giùm chiếc rương cho đến khi tôi viết thư gửi ra lấy, tôi sẽ coi đó là ân huệ lớn nhất mà bà có thể làm cho tôi.”

“Tôi ước gì,” bà Lupin khóc rống lên, “có tới hai mươi chiếc rương đi nữa, anh Pinch ạ, để tôi được giữ tất.”

“Cảm ơn bà,” Tom nói. “Đúng là phong cách của bà rồi. Tạm biệt. Tạm biệt.”

Có khá nhiều người, già có trẻ có, đứng tụ tập quanh cửa, vài người trong số họ khóc cùng bà Lupin; trong khi những người khác cố tỏ ra kiên cường giống như Tom; và những người khác nữa thì say sưa ngưỡng mộ ông Pecksniff — một con người có thể dựng lên cả một ngôi nhà thờ chỉ bằng cách nheo mắt nhìn vào một tờ giấy; phần còn lại thì bị chia rẽ giữa cảm giác đó và sự đồng cảm dành cho Tom. Ông Pecksniff đã xuất hiện trên bậc thềm cao cùng lúc với cậu học cũ, và trong lúc Tom đang trò chuyện với bà Lupin, ông vẫn giữ nguyên cánh tay giơ ra, cứ như thể đang nói “Biến đi!”. Khi Tom bước đi và khuất dạng sau góc phố, ông Pecksniff lắc đầu, nhắm nghiền mắt lại, thốt lên một tiếng thở dài não nề rồi đóng sầm cửa lại. Thế là, những kẻ ủng hộ nhiệt thành nhất của Tom liền bảo rằng hẳn anh đã phải phạm một tội ác tồi tệ lắm, nếu không thì một con người như ông Pecksniff đời nào lại cảm thấy đau đớn đến thế. Nếu đó chỉ là một cuộc cãi vã thông thường (họ nhận xét), thì ông ấy đã nói ra điều gì đó rồi, đằng này khi ông ấy im lặng, chắc chắn anh Pinch đã làm ông ấy sốc đến tận óc.

Tom đã ở ngoài tầm nghe của những lời nhận xét sắc sảo ấy, và cứ cặm cụi bước đi vững vàng nhất có thể, cho đến khi anh đến trong tầm mắt của trạm thu phí nơi gia đình người gác cổng từng hét lên “Anh Pinch!” vào buổi sáng giá lạnh đó, khi anh đi đón trẻ Martin. Anh đã vượt qua ngôi làng, và trạm thu phí này chính là thử thách cuối cùng của anh; nhưng khi những đứa trẻ nhà gác cổng ré lên the thé, anh suýt có ý định cắm cổ chạy thục mạng và băng đồng trốn chạy.

“Ối giời ơi anh Pinch! Ôi chao ôi ngài ơi!” vợ người gác cổng kêu lên. “Giờ này mà đi qua đây với cái túi xách thế này thì thật là trớ trêu làm sao!”

“Tôi đang đi đến Salisbury,” Tom nói.

“Ối giời ơi, thế xe ngựa đâu rồi hả giời?” vợ người gác cổng kêu lên, nhìn dọc theo con đường cứ như thể nghĩ rằng Tom đã bị lật xe mà không hay biết.

“Tôi không có xe,” Tom nói. “Tôi…” anh không tài nào né tránh được; anh cảm nhận được mụ ta sẽ tóm lấy mình ở câu hỏi tiếp theo nếu vượt qua được câu này. “Tôi đã rời bỏ ông Pecksniff rồi.”

Gã gác cổng — một kẻ cáu kỉnh, lúc nào cũng phì phèo tẩu thuốc một mình trên chiếc ghế bành kiểu Windsor đặt bên trong, được bố trí ranh mãnh giữa hai ô cửa sổ nhỏ nhìn ngược nhìn xuôi con đường, để khi thấy có thứ gì đi tới thì sung sướng vì sắp thu được phí, còn khi thấy nó đi khuất thì lại hoan hỉ vì đã thu được tiền rồi — gã liền phóng ra ngay lập tức.

“Rời bỏ ông Pecksniff ư!” gã gác cổng hét lên.

“Đúng thế,” Tom nói, “tôi đã rời bỏ ông ta.”

Gã gác cổng nhìn vợ mình, lưỡng lự không biết nên hỏi xem mụ có cao kiến gì không hay ra lệnh cho mụ vào trông bọn trẻ. Sự kinh ngạc khiến gã trở nên gắt gỏng, và gã chọn cách thứ hai, tống cổ mụ vào nhà trạm với một trận mắng té tát.

“Anh dám rời bỏ ông Pecksniff cơ à!” gã gác cổng khoanh tay lại, dạng chân ra. “Tôi thà nghĩ là cái đầu của lão tự rứt khỏi cổ lão còn hơn.”

“Phải!” Tom nói, “tôi cũng nghĩ thế vào ngày hôm qua. Chúc ngủ ngon!”

Nếu không vì một đàn bò lớn vừa đi ngang qua ngay lúc đó, gã gác cổng đã chạy thẳng xuống làng để tìm hiểu sự thật rồi. Rốt cuộc, gã đành ngậm tẩu hút tiếp điếu khác và đem chuyện này tâm sự với vợ. Nhưng sự khôn ngoan kết hợp của cả hai chẳng moi ra được gì, và họ đành lên giường đi ngủ — theo nghĩa bóng — trong mù mịt. Nhưng suốt đêm hôm đó, mấy bận khi có một cỗ xe hàng hay xe ngựa nào chạy qua, và người đánh xe hỏi gã gác cổng rằng “Có tin tức gì không?”, gã liền nhìn người đó dưới ánh đèn lồng để chắc chắn rằng kẻ kia có hứng thú với chủ đề này, rồi vừa quấn tấm áo choàng quanh chân vừa bảo:

“Mấy người dưới xóm đã nghe chuyện về ông Pecksniff chưa đấy?”

“Ái chà, nghe rồi chứ lị!”

“Còn cả cậu thanh niên anh Pinch của lão nữa, chắc biết rồi chứ?”

“Biết chứ!”

“Họ vừa mới bỏ nhau đấy.”

Sau mỗi lần tiết lộ đó, gã gác cổng lại lủi thủi chui tọt vào nhà và chẳng ai thấy mặt đâu nữa, trong khi vị khách kia tiếp tục hành trình trong sự kinh ngạc khôn cùng.

Nhưng chuyện đó diễn ra lúc Tom đã lên giường ngủ từ lâu, và bấy giờ Tom đang hướng mặt về phía Salisbury, cố gắng hết sức để đến đó. Buổi tối lúc đầu rất đẹp trời, nhưng đến hoàng hôn thì trờiâm u và xám xịt, chẳng mấy chốc sau đó trời đổ mưa tầm tã. Suốt mười dặm đường đằng đẵng, anh lầm lũi bước đi trong cảnh ướt sũng từ đầu đến chân, cho đến khi những ánh đèn cuối cùng xuất hiện và anh bước vào khu vực thành phố đầy chào đón.

Anh đến quán trọ nơi mình từng chờ Martin, và sau khi trả lời vắn tắt những câu hỏi thăm về ông Pecksniff, anh thuê một phòng ngủ. Anh chẳng còn chút tâm trạng nào để dùng trà hay bữa tối, thịt thà hay bất kỳ thứ đồ uống nào, mà chỉ ngồi thui thủi một mình trước chiếc bàn trống trải ở sảnh chung trong lúc người ta chuẩn bị phòng ngủ, ngẫm nghĩ lại trong đầu mọi chuyện đã diễn ra trong ngày trọng đại ấy, và tự hỏi không biết tương lai mình sẽ làm gì hoặc nên làm gì. Thật là một sự giải thoát lớn lao khi cô phục vụ phòng bước vào và báo rằng phòng đã sẵn sàng.

Đó là một chiếc giường bốn cọc thấp lè tè, trũng xuống ở giữa hệt như một chiếc máng lợn, và căn phòng thì chật ních những chiếc bàn vướng víu cùng những cái tủ đựng quần áo cũ kỹ đầy mùi ẩm mốc. Một bức tranh sơn dầu mô tả một con bò béo tròn lẫm liệt treo phía trên lò sưởi, và chân dung của một chủ quán đời trước (trông giống như anh em sinh đôi với con bò béo vì quá đỗi tương đồng) cứ trừng trừng nhìn xuống từ cuối chân giường. Vô số mùi kỳ quái bị át đi một phần bởi mùi oải hương vô cùng cổ kính ngập tràn khắp nơi; và cửa sổ thì đã lâu lắm rồi không được mở ra nên nó viện dẫn thói quen lâu đời và kiên quyết không chịu mở ra nữa lúc này.

Những điều đó tự thân chúng chỉ là chuyệnnặt vặt, nhưng chúng làm gia tăng thêm sự lạ lẫm của chốn này, và không hề khiến Tom quên đi hoàn cảnh mới của mình. Pecksniff đã biến mất khỏi thế giới này — chưa từng tồn tại trong đó — và Tom phải chật vật lắm mới có thể cầu nguyện mà không có hình bóng lão. Nhưng sau đó anh cảm thấy nhẹ nhõm hơn, rồi chìm vào giấc ngủ, và mơ về gã Pecksniff chưa từng có thật ấy.