Giáo sư Lâm Ninh gặp lại mình khi ông còn là một chú bé mười tuổi. Chú bé ấy phải ngồi trước chiếc bàn nhỏ trên lầu hai của một căn nhà ở phố Hàng Đào và phải học thuộc lòng một bài thơ ngụ ngôn bằng tiếng Pháp. Nhưng chú bé không muốn học. Bên ngoài cửa sổ, nắng nhuộm vàng những cánh hoa phong lan, đang được làn gió đu đưa như những cánh bướm. Có tiếng leng keng của chuyến tàu điện và tiếng rậm rịch của những người đi chợ vang lên. Thỉnh thoảng, tiếng rao ngọt xớt của một bà bán quà rong, làm cho chú bé hình dung một đĩa bánh trôi trắng bóc, trông giống như một bông hoa màu trắng có sáu cánh…
Cậu bé ngồi và tự giải trí bằng cách lắng nghe những âm thanh và đoán ra sự việc: Tiếng bát đũa va nhau lạch xạch, lẫn trong tiếng bánh xe khô dầu đang kêu rít rít kia, là của ông bán “Bát bảo” người Hoa, đang đẩy xe dưới phố. Tiếng chửi ồm ồm toàn những “mẹc” và “cô-xông” là của lão quan tư người Pháp, nhà ở đầu phố đang thúc giục anh kéo xe tay của hắn chạy nhanh hơn. Có tiếng phụ nữ kêu ré lên – bọn lính đang ghẹo gái. Còn tiếng hét choang choác cao vút nọ, đích thị là của cái bà béo lấy chồng Tây, đang nạt nộ hai đứa con lai của bà ta. Kia nữa, tiếng còi ré lên và tiếng chân chạy lộn xộn, chứng tỏ dưới phố lại đang có một cuộc vây bắt…
Chú bé Lâm Ninh không dám đi xuống nhà dưới. Ở đó, trước bàn làm việc của mình, ông Hùng Sơn đang bực bội ghi chép. Dạo này, những người công nhân trong nhà máy của ông đã bắt đầu tỏ ra ương bướng hơn. Những biến động sôi sục của cao trào cách mạng từ 1930-1931, sau một thời gian tạm lắng, bây giờ lại có nguy cơ bùng lên, bắt đầu thổi luồng gió nóng bỏng của nó đi khắp nơi. Dạo này, ông Hùng Sơn đâm ra bẳn tính. Hôm qua, Hân đã bị ông bợp tai. Cậu ta vẫn còn sợ, nên cả ngày hôm nay vẫn ngồi thin thít ở bàn học của mình, trước cuốn giáo khoa tiếng Pháp. Mặc dù là người được chiều chuộng nhất nhà, nhưng chú bé Lâm Ninh biết rằng trong những lúc như thế này, tốt nhất là đừng làm cho bố nổi giận…
Những biến động của những năm bốn mươi càng sôi sục hơn. Cuộc chiến tranh thế giới mới bùng nổ giữa các phe đối lập. Nước Pháp tham chiến, kéo theo những biến động lớn ở các thuộc địa của nó. Ở Hà Nội, Pháp tăng cường khủng bố, bắt lính. Việt Minh cũng tăng cường hoạt động… Những tổ chức Việt Minh ngày càng lan rộng và chắc chắn là họ đã có tổ chức trong nhà máy của ông Hùng Sơn. Những người công nhân nổi dậy. Họ đưa ra những yêu sách đòi tăng lương, giảm giờ làm, đòi phải có trợ cấp cho những người gặp khó khăn. Ông Hùng Sơn hiểu rằng, công nhân trong nhà máy của ông, sẽ đấu tranh đến cùng để đạt được mục đích của họ.
Chú bé Lâm Ninh chưa biết những điều đó. Chú vẫn sống nhởn nhơ, vô tư trên lầu, với những giò phong lan và những âm thanh từ đường phố vang lên. Bố chú dạo này cau có hơn, vội vàng hơn. Ông ta thường xuyên vắng nhà, nên cũng ít có thời gian vuốt ve chú như trước.
Trước đó, trong một lần được bố cho đến nhà máy, Lâm Ninh đã vô cùng ngạc nhiên khi thấy những người thợ ở đây gầy gò và tiều tụy. Tâm hồn thơ trẻ của chú đã rung lên khi được biết rằng, chính những con người cần lao đó, đã làm ra những thứ mà chú đang được hưởng một cách vô tư. Từ quần áo, cơm ăn cho đến tiền bạc, nhà cửa của gia đình chú đều đã được làm ra từ những bàn tay đen đúa ấy. Một người thợ tên là Khoa đã giải thích cho Lâm Ninh như vậy. Sau đó, Lâm Ninh còn được biết thêm là những người thợ ấy đang đấu tranh với bố chú để đòi lại cơm áo của chính họ.
Những điều đó đối với Lâm Ninh thật là mới mẻ. Nhưng dù sao chú vẫn chỉ là một chú bé. Chú thích đi tha thẩn, nhặt nhạnh những viên đá nhỏ và bí mật sưu tầm những thứ nhặt được, cất giấu vào ngăn bàn của mình. Trong một lần đi chơi tha thẩn như thế ở ngoại ô, chú đã tình cờ gặp lại ông Khoa và được ông mời về nhà mình – một túp lều tồi tàn ở gần một bãi rác. Ông Khoa có năm con. Cô con gái đầu khoảng mười lăm. Đứa con trai thứ hai cũng trạc tuổi Lâm Ninh tên là Hữu. Sau Hữu còn có ba đứa em nheo nhóc, lê la suốt ngày trên nền nhà. Từ đó, Lâm Ninh hay trốn bố mẹ đến chơi với Hữu và giúp cho bạn khi thì vài trinh, khi thì vài cái kẹo mà chú để dành được. Vợ chồng ông Khoa rất xúc động trước lòng tốt của chú bé. Trong một lần Lâm Ninh đến chơi, ông Khoa đã tặng chú một món quà đặc biệt: Đó là một con dao hai lưỡi. Cán dao bằng sừng, không thẳng mà lại uốn cong, giống như một vành trăng lưỡi liềm. Ở cả hai mặt của chiếc cán sừng ấy, có khắc một dòng chữ Pháp Nguyên văn là: “Que la vie vous apporte beau coup de bon heur!”[1].
Lâm Ninh nâng niu món quà quý giá đó. Chú không biết rằng, chỉ mấy ngày sau khi chú đến chơi, ông Khoa đã bị chết vì bệnh lao – căn bệnh quái ác, do quá trình lao lực trong nhà máy của bố chú. Ông Khoa chết, để lại trên đời mội người vợ quanh năm đầu tắt mặt tối và lũ con thơ dại!
❀ ❀ ❀
[1] Chúc cuộc sống mang lại cho anh nhiều hạnh phúc.
