Còn có những điều mà ông Dần đã tránh không nhắc tới. Đó là những biến động đã xảy ra đối với gia đình ông trong những năm bốn mươi nóng bỏng. Trong đó có cả những điều mà ông cũng không biết.
Thời kỳ đó, địa chủ Lấn là một kẻ giàu có và tàn ác nhất làng Vèn. Đứa cháu đích tôn của cụ đồ Bảo, mấy đời sau đã không theo được cái nghiệp nho nhã của cha ông. Hầu như tất cả nông dân làng Vèn đều phải làm thuê cho Lấn. Về sự tàn ác của hắn, còn có nhiều mẩu chuyện lưu truyền ở làng Vèn đến tận ngày nay. Người ta kể lại rằng: Có lần vào mùa đông lạnh cắt da cắt thịt, Lấn vẫn thúc người nhà ra đồng đi cày. Nghe họ kêu lạnh, hắn đứng trên bờ ruộng chọc đầu cây hèo xuống nước và hỏi lại: “Lạnh đâu nào? Tao không thấy lạnh!” Chiếc hèo song của Lấn đã không ít lần làm bầm tím lưng và hai cánh tay họ, những người ở biết vậy, nên lại nhẫn nhục cúi xuống mặt nước giá lạnh tê tái mà không dám kêu ca gì nữa.
Lấn có đông con, nhưng chỉ có hai con trai. Người anh tên là Dần thì hiền lành, nhu mì. Đứa em tên là Thân thi tàn ác bất lương, hệt như tính bố nó. Nó lầm lì từ thuở nhỏ. Có lần, người nhà bắt được một con lợn hàng xóm, chạy lạc sang vườn nhà địa chủ Lấn, họ định đem trả, nhưng Thân không chịu. Nó lấy một sợi dây ngắn, buộc vào một gốc xoan, đầu kia buộc vào đuôi con lợn. Sau đó, nó đem dao nhọn khoét một vòng quanh cái đuôi. Con lợn được thả cuống cuồng vùng chạy. Sợi dây ở đuôi lợn chỉ dài hơn sải tay đã được kéo dài ra tới ba bốn mét bằng bộ ruột của con vật đáng thương. Thân nhảy lên vỗ tay thích thú. Còn những người chứng kiến thì quay mặt đi vì ghê sợ. Biết chuyện đó, địa chủ Lấn khen ngợi Thân hết lời và hắn đem lòng yêu quý thằng con từ đó .
Tháng Tám năm 1945 đến gần, ngột ngạt như bầu trời đang tích tụ những cơn sấm sét. Để phòng xa, địa chủ Lấn cho người thu gom của cải, vàng bạc, thóc lúa đem chôn giấu. Khi những người nông dân làng Vèn vác cuốc thuổng gậy gộc đến gõ vào cánh cổng nhà Lấn, thì hắn hiểu rằng thời thế đã thực sự thay đổi. Hắn cùng với Thân chui rào chạy thẳng ra cánh đồng, sau khi đã moi vội được một số vàng bạc cất giấu ở quanh nhà. Hai bố con tên địa chủ tàn ác đó bỏ trốn lên miền núi. Dọc đường đi, không khí rừng rực của cuộc Tổng khởi nghĩa ở tất cả các phủ huyện của tỉnh, làm cho chúng khiếp đảm. Trong bộ dạng của những kẻ nghèo khó, hai bố con Lấn đi như hóa dại. Chúng trèo núi, cắt rừng đi hàng tháng trời.
Cuối cùng, hai bố con đã lọt vào một vùng xa lạ với một dãy núi cao vút chạy dọc theo biên giới – dãy Đá xanh. Ở đây chỉ có lơ thơ vài bản của người H’mông, người Dao. Bố con Lấn dừng lại. Chúng cắm lều ở sâu trong núi và thời gian đầu sống bằng cách đem những thứ mang theo đổi lấy ngô và rượu của người trong bản. Cuối cùng, vàng bạc cũng hết, chỉ còn lại một con hạc bằng đồng hun – con hạc cưỡi trên con rùa quay đầu sang bên phải, mà không hiểu sao chúng lại quơ bỏ vào tay nải trong lúc vội vàng. Không có ai chịu đổi cái vật kỳ dị ấy, dù chỉ phải trả một bát ngô hay một mẩu thuốc phiện nhỏ. Cái vật vô tích sự ấy bị nhét vào trong một ống bương rỗng và vứt vào xó lều.
Từ đó, bố con Lấn sống như thú dữ. Chúng mò mẫm vào rừng đi săn, ra nương bẻ trộm ngô của người trong vùng. Khi đó Thân cũng đã tròn mười bảy tuổi. Nó cũng kiếm một chiếc nỏ và vừa đi săn, vừa ăn trộm gia súc của các bản lân cận. Khoảng một năm trôi qua như vậy thì Lấn ốm. Hắn ốm dai dẳng tới sáu tháng trời. Nỗi sợ hãi và ma thiêng nước độc đã tước đi những giọt sức khỏe của hắn. Suốt ngày, Lấn ngồi co ro trong căn lều, vừa ho khù khụ, vừa mơ tưởng đến cuộc đời bá vương ở cái làng Vèn xa lắc…
Một buổi chiều, khi thằng con trai khệ nệ vác một con lợn vừa săn được trong núi về, thì đã thấy bố hắn đang ho rũ rượi từng cơn, trên nền nhà nhớp nháp đờm dãi. Hắn quằn quại và cố hết sức trăng trối mấy câu, giữa những cơn ho đang cào xé trong ngực.
– Mày… phải nhớ là… Phải đòi lại tất cả… Nhiều lắm!… Chúng nó đã ăn cướp… của tao!… Phải… lột da chúng nó ra… rồi đem xát muối vào!… Phải…
Những lời nói ngắt quãng ấy đột ngột bị cắt ngang. Đờm dãi đã kéo lên bịt chặt lấy cổ họng Lấn. Tên địa chủ ấy chết với đôi mắt trợn trừng, như vẫn còn nuối tiếc là đã chưa dặn xong thằng con trai những cách ghê gớm nhất, để trừng phạt những người nông dân đã nổi dậy giành lấy của cải, cơ nghiệp của hắn.
Thằng con lẳng lặng đào một cái hố ở khe núi để chôn bố. Nó dọn tất cả những thứ lặt vặt, kể cả con hạc đồng, rồi tống vào trong một cái nồi đồng sứt mẻ và đem chôn bên cạnh. Sau đó, nó trồng ở đó một cây lim non để làm dấu.
Mấy hôm sau. Thân lầm lũi ra đi. Nó đi theo lời căn dặn của bố: Phải đòi lại tất cả!…
