Đó là một đêm mùa thu tối trời. Viên chủ ngân hàng già đang bước đi quanh căn phòng làm việc của mình, hết từ góc này sang góc khác, hoài niệm về bữa tiệc mà ông đã tổ chức vào một đêm mùa thu mười lăm năm trước. Có rất nhiều người thông minh dự tiệc và rất nhiều cuộc trò chuyện thú vị đã diễn ra. Trong số các chủ đề, họ bàn về án tử hình. Các vị khách, trong đó không ít là học giả và nhà báo, phần lớn đều phản đối án tử hình. Họ cho rằng hình phạt này đã lỗi thời, không phù hợp với một quốc gia Thiên Chúa giáo và là một điều vô đạo đức. Một vài người trong số họ nghĩ rằng án tử hình nên được thay thế hoàn toàn bằng án tù chung thân.
“Tôi không đồng ý với các vị,” người chủ nhà lên tiếng. “Bản thân tôi chưa từng trải qua án tử hình hay tù chung thân, nhưng nếu có thể phán đoán theo lý trí, thì theo quan điểm của tôi, án tử hình có đạo đức và nhân đạo hơn án tù. Xử tử là chết ngay lập tức, còn tù chung thân là chết dần chết mòn. Kẻ đao phủ nào nhân đạo hơn, kẻ kết liễu đời bạn trong vài chục giây hay kẻ rút mòn sinh lực của bạn từng chút một trong suốt nhiều năm trời?”
“Cả hai đều vô đạo đức như nhau cả,” một vị khách nhận xét, “vì mục đích của chúng đều giống nhau, đó là tước đoạt sự sống. Nhà nước không phải là Chúa trời. Nhà nước không có quyền tước đi thứ mà mình không thể trao trả lại, dù có muốn đi chăng nữa.”
Trong số những người có mặt hôm đó có một luật sư trẻ tuổi chừng hai mươi lăm. Khi được hỏi ý kiến, anh ta nói:
“Án tử hình và tù chung thân đều vô đạo đức như nhau; nhưng nếu buộc phải chọn lựa giữa hai hình thức đó, tôi chắc chắn sẽ chọn cái thứ hai. Sống bằng cách này hay cách khác vẫn còn hơn là không được sống một chút nào.”
Một cuộc tranh luận sôi nổi liền nổ ra. Viên chủ ngân hàng khi đó còn trẻ và dễ kích động hơn bỗng nổi giận, đập mạnh tay xuống bàn, quay sang người luật sư trẻ và quát lớn:
“Cả một lời nói dối. Tôi cá với anh hai triệu rằng anh không dám chui rúc trong một xà lim dù chỉ năm năm.”
“Nếu ông nói thật,” người luật sư đáp, “thì tôi cá là tôi sẽ ở lại không phải năm mà là mười năm.”
“Mười lăm năm! Chơi thì chơi!” viên chủ ngân hàng hét lên. “Thưa các vị, tôi đặt cược hai triệu.”
“Thống nhất. Ông đặt hai triệu, còn tôi đặt sự tự do của mình,” người luật sư nói.
Thế là vụ cá cược điên rồ và kỳ quặc ấy đã diễn ra. Viên chủ ngân hàng, kẻ lúc bấy giờ có quá nhiều triệu đến mức không thèm đếm xuể, vốn là kẻ ăn chơi chiều chuộng bản thân và thất thường, đang sung sướng đến phát cuồng. Trong bữa tiệc tối, ông ta nói đùa với người luật sư:
“Hãy tỉnh ngộ đi, anh bạn trẻ, trước khi quá muộn. Hai triệu đối với tôi chẳng thấm vào đâu cả, nhưng anh lại đang đem ra đánh đổi ba hoặc bốn năm đẹp nhất cuộc đời mình đấy. Tôi nói ba hoặc bốn năm, bởi vì anh sẽ chẳng bao giờ chịu đựng nổi lâu hơn thế đâu. Đừng quên rằng, hỡi con người bất hạnh kia, việc tự nguyện ở tù còn nặng nề hơn nhiều so với việc bị ép buộc ở tù. Ý nghĩ rằng anh có quyền tự do thoát thân bất cứ lúc nào sẽ đầu độc toàn bộ quãng đời của anh trong xà lim. Tôi thương hại anh thay.”
Và giờ đây, viên chủ ngân hàng, khi đang lê bước từ góc này sang góc kia phòng, hồi tưởng lại tất cả những chuyện đó và tự hỏi lòng mình:
“Tại sao ta lại thực hiện vụ cá cược ấy chứ? Để làm gì cơ chứ? Người luật sư mất đi mười lăm năm cuộc đời còn ta vứt đi hai triệu. Liệu nó có thể thuyết phục mọi người rằng án tử hình tồi tệ hơn hay tốt hơn án tù chung thân không? Không, không! Toàn là những chuyện nhảm nhí và vớ vẩn. Về phần ta, đó chỉ là sự ngông cuồng của một kẻ ăn no rửng mỡ; còn về phía người luật sư, đó thuần túy là lòng tham lam tiền tài.”
Ông ta hồi tưởng tiếp những chuyện đã xảy ra sau bữa tiệc tối hôm đó. Người ta đã quyết định rằng người luật sư phải chịu hình phạt tù dưới sự giám sát nghiêm ngặt nhất, tại một dãy nhà phụ trong khu vườn của dinh thự chủ ngân hàng. Các bên thỏa thuận rằng trong suốt thời gian đó, anh ta sẽ bị tước bỏ quyền bước qua thềm cửa, nhìn thấy người sống, nghe tiếng người, và nhận thư từ hay báo chí. Anh ta được phép có một nhạc cụ, đọc sách, viết thư, uống rượu và hút thuốc lá. Theo thỏa thuận, anh ta có thể giao tiếp với thế giới bên ngoài, nhưng chỉ được phép im lặng thông qua một ô cửa sổ nhỏ được thiết kế đặc biệt cho mục đích này. Mọi thứ cần thiết như sách, âm nhạc, rượu vang, anh ta đều có thể nhận được với số lượng bất kỳ bằng cách gửi một mảnh giấy qua ô cửa sổ. Bản thỏa thuận quy định đến từng chi tiết nhỏ nhất, khiến cho việc giam cầm trở nên hoàn toàn biệt lập, và nó buộc người luật sư phải ở lại đúng mười lăm năm, từ mười hai giờ ngày 14 tháng 11 năm 1870 cho đến mười hai giờ ngày 14 tháng 11 năm 1885. Bất kỳ cố gắng nhỏ nào từ phía anh ta nhằm vi phạm các điều kiện, hay trốn chạy dù chỉ hai phút trước thời hạn, cũng sẽ giải phóng viên chủ ngân hàng khỏi nghĩa vụ phải trả cho anh ta hai triệu.
Trong năm đầu tiên bị giam cầm, theo những gì có thể phán đoán từ các mẩu giấy nhắn ngắn ngủi của anh ta, người luật sư đã phải chịu đựng sự cô độc và buồn chán đến cùng cực. Từ căn phòng phụ của anh, tiếng đàn piano vang lên suốt ngày đêm. Anh từ chối cả rượu vang lẫn thuốc lá. “Rượu,” anh viết, “kích thích những ham muốn, và ham muốn chính là kẻ thù lớn nhất của một tù nhân; hơn nữa, chẳng có gì chán ngấy hơn việc uống rượu ngon một mình cả,” và thuốc lá thì làm ô uế bầu không khí trong phòng anh. Trong năm đầu tiên, người luật sư được gửi đến những cuốn sách mang tính giải trí nhẹ nhàng; những cuốn tiểu thuyết có cốt truyện tình ái rắc rối, những câu chuyện về tội phạm và tưởng tượng, các vở kịch hài, v.v.
Sang năm thứ hai, người ta không còn nghe thấy tiếng đàn piano nữa và người luật sư chỉ đòi đọc sách kinh điển. Đến năm thứ năm, âm thanh tiếng đàn lại vang lên, và người tù nhân đòi uống rượu. Những kẻ canh gác anh ta kể lại rằng trong suốt năm đó, anh ta chỉ ăn, uống và nằm dài trên giường. Anh ta ngáp liên tục và lầm bầm giận dữ một mình. Sách thì anh ta không đọc. Thỉnh thoảng vào ban đêm, anh ta ngồi xuống viết. Anh ta viết trong một thời gian dài rồi xé nát tất cả vào buổi sáng. Đã hơn một lần người ta nghe thấy tiếng anh khóc.
Nửa sau năm thứ sáu, người tù nhân bắt đầu nhiệt tình nghiên cứu các ngôn ngữ, triết học và lịch sử. Anh ta lao vào những môn này một cách khao khát đến nỗi viên chủ ngân hàng hầu như không có đủ thời gian để kiếm sách cho anh ta. Chỉ trong khoảng thời gian bốn năm, khoảng sáu trăm cuốn sách đã được mua theo yêu cầu của anh. Chính trong khoảng thời gian ngập tràn niềm đam mê ấy, viên chủ ngân hàng đã nhận được bức thư sau đây từ người tù nhân: “Kẻ cai tù thân mến của tôi, tôi đang viết những dòng này bằng sáu thứ tiếng. Hãy đưa chúng cho các chuyên gia xem đi. Hãy để họ đọc chúng. Nếu họ không tìm thấy dù chỉ một lỗi sai duy nhất, tôi xin ông hãy ra lệnh bắn một phát đại bác ngoài khu vườn. Nghe tiếng nổ đó, tôi sẽ biết rằng những nỗ lực của mình đã không hoài phí. Thiên tài của mọi thời đại và xứ sở đều cất lên bằng những ngôn ngữ khác nhau; nhưng trong tất cả bọn họ đều cùng bùng cháy một ngọn lửa. Ồ, giá mà ông biết được niềm hạnh phúc thiên đường của tôi lúc này khi tôi có thể hiểu được họ!” Nguyện vọng của người tù nhân đã được thỏa mãn. Hai phát súng đã vang lên trong khu vườn theo lệnh của viên chủ ngân hàng.
Về sau, sau năm thứ mười, người luật sư ngồi bất động trước bàn làm việc của mình và chỉ đọc Tân Ước. Viên chủ ngân hàng thấy thật kỳ lạ khi một người chỉ trong bốn năm đã nắm vững sáu trăm cuốn sách uyên bác, lại dành gần một năm trời để đọc một cuốn sách dễ hiểu và hoàn toàn không dày chút nào. Sách Tân Ước sau đó lại được thay thế bằng lịch sử các tôn giáo và thần học.
Trong hai năm cuối cùng bị giam cầm, người tù nhân đọc một lượng sách phi thường, hoàn toàn hỗn tạp không theo trật tự nào. Lúc này anh ta vùi đầu vào khoa học tự nhiên, lúc khác lại đọc Byron hay Shakespeare. Thỉnh thoảng những mẩu giấy nhắn được gửi ra từ chỗ anh, trong đó anh yêu cầu được gửi đồng thời một cuốn sách hóa học, một sách giáo khoa y học, một cuốn tiểu thuyết, và một vài chuyên luận về triết học hay thần học. Anh đọc ngấu nghiến như thể mình đang bơi giữa đại dương giữa những mảnh vỡ nát của xác tàu, và trong khao khát muốn cứu lấy mạng sống mình, anh đang bấu víu một cách tuyệt vọng vào từng mảnh vỗ về.
