Tại ngôi làng Verhny Zaprudy, thánh lễ vừa kết thúc. Mọi người bắt đầu đứng dậy và ùa ra khỏi nhà thờ. Người duy nhất không nhúc nhích là Andrey Andreyitch, một chủ cửa tiệm và cũng là cư dân lâu năm của Verhny Zaprudy. Ông đứng đợi, khuỷu tay đặt trên lan can ca đoàn bên phải. Gương mặt cạo nhẵn nhụi, béo mập và chằng chịt những vết sẹo do mụn trứng cá của ông, lúc này lộ rõ hai cảm xúc mâu thuẫn: sự cam chịu trước định mệnh không thể tránh khỏi, và thái độ khinh miệt ngu xuẩn, không chút giấu giếm đối với những chiếc áo cánh và khăn trùm đầu sọc đang lướt qua mình. Vì là ngày Chủ nhật, ông ăn vận như một quý ông lịch lãm. Ông mặc chiếc áo khoác dài bằng vải với những chiếc khuy xương màu vàng, quần xanh không nhét vào ủng, và đi đôi ủng cao su chắc chắn—loại ủng khổng lồ, thô kệch chỉ thấy trên chân những người thực dụng, cẩn trọng và có đức tin tôn giáo kiên định.
Đôi mắt lờ đờ, chìm trong lớp mỡ của ông nhìn đăm đăm vào giá đặt tượng thánh. Ông nhìn thấy những hình ảnh các vị thánh đã quá quen thuộc, thấy người giúp lễ Matvey đang phồng má thổi tắt nến, những cây đèn nến đen sạm, tấm thảm sờn rách, và người giữ thánh đường Lopuhov đang vội vã chạy từ bàn thờ ra, mang bánh thánh đến cho người trông coi nhà thờ... Tất cả những thứ này ông đã thấy suốt bao năm, thấy đi thấy lại như lòng bàn tay... Tuy nhiên, có một điều hơi lạ và khác thường. Cha Grigory, vẫn còn mặc áo lễ, đang đứng ở cửa phía bắc, nhướng đôi lông mày rậm lên một cách giận dữ.
“Ông ấy đang nháy mắt với ai thế? Chúa phù hộ ông ấy!” người chủ tiệm nghĩ thầm. “Lại còn lấy ngón tay ra hiệu nữa chứ! Và ông ấy còn dậm chân! Chuyện gì thế không biết! Lạy Nữ vương và Mẹ Thiên Chúa! Ông ấy ám chỉ ai vậy?”
Andrey Andreyitch nhìn quanh và thấy nhà thờ đã hoàn toàn vắng vẻ. Chỉ còn khoảng mười người đang đứng ở cửa, nhưng họ đều quay lưng lại phía bàn thờ.
“Đến đây ngay khi được gọi chứ! Sao cứ đứng như tượng gỗ thế?” ông nghe thấy giọng giận dữ của cha Grigory. “Tôi đang gọi anh đấy.”
Người chủ tiệm nhìn gương mặt đỏ gay, giận dữ của cha Grigory, và lúc này mới nhận ra rằng đôi lông mày nhướng lên cùng ngón tay ra hiệu kia có lẽ là nhắm vào mình. Ông giật mình, rời khỏi lan can, và ngập ngừng bước về phía bàn thờ, đôi ủng cao su nặng nề nện xuống sàn lộp bộp.
“Andrey Andreyitch, có phải anh đã xin cầu nguyện cho linh hồn của Mariya được yên nghỉ không?” vị linh mục hỏi, đôi mắt giận dữ xuyên thấu vào gương mặt béo mập, đầy mồ hôi của người chủ tiệm.
“Vâng, thưa Cha.”
“Vậy chính anh đã viết tờ giấy này ư? Là anh?” và cha Grigory giận dữ chìa tờ giấy nhỏ ra trước mắt ông.
Và trên tờ giấy nhỏ này, được Andrey Andreyitch nộp trước giờ lễ, viết bằng những chữ cái to, trông như xiêu vẹo:
“Cầu nguyện cho linh hồn của tôi tớ Chúa, kỹ nữ Mariya được yên nghỉ.”
“Vâng, đúng là tôi viết...” người chủ tiệm trả lời.
“Sao anh dám viết như thế?” vị linh mục thì thầm, và trong tiếng thì thầm khàn đục đó ẩn chứa sự giận dữ cùng nỗi kinh hoàng.
Người chủ tiệm nhìn ông đầy kinh ngạc; ông bối rối và chính ông cũng cảm thấy hoang mang. Cha Grigory chưa bao giờ trong đời nói với một cư dân hàng đầu của Verhny Zaprudy bằng giọng điệu như thế. Cả hai im lặng trong một phút, nhìn chằm chằm vào mặt nhau. Sự kinh ngạc của người chủ tiệm lớn đến mức gương mặt béo mập của ông bè ra mọi hướng như khối bột bị đổ.
“Sao anh dám?” vị linh mục lặp lại.
“Cái... cái gì cơ?” Andrey Andreyitch hỏi trong sự bối rối.
“Anh không hiểu ư?” cha Grigory thì thầm, lùi lại đầy kinh ngạc và chắp tay. “Trên vai anh là cái đầu hay là vật gì khác thế? Anh gửi một tờ giấy lên bàn thờ, rồi viết vào đó một từ mà ngay cả khi ở ngoài đường cũng không nên thốt ra! Sao anh cứ đảo mắt thế? Chẳng lẽ anh không biết ý nghĩa của từ đó sao?”
“Cha đang ám chỉ từ kỹ nữ ạ?” người chủ tiệm lẩm bẩm, mặt đỏ bừng và chớp mắt. “Nhưng thưa cha, Chúa trong lòng thương xót của Người... đã tha thứ chính điều này... đã tha thứ cho một kỹ nữ... Người đã chuẩn bị một chỗ cho cô ấy, và thực ra từ cuộc đời của vị thánh nhân, Mariya xứ Ai Cập, người ta có thể thấy từ này được dùng trong ngữ cảnh nào—xin cha thứ lỗi...”
Người chủ tiệm muốn đưa ra vài lý lẽ khác để bào chữa cho mình, nhưng rồi ông cảm thấy sợ hãi và lấy tay áo lau miệng.
“Vậy ra đó là cách anh hiểu vấn đề đấy à!” cha Grigory kêu lên, chắp tay lại. “Nhưng anh thấy đó, Chúa đã tha thứ cho cô ấy—anh có hiểu không? Người đã tha thứ, nhưng anh thì lại phán xét cô ấy, anh bôi nhọ cô ấy, gọi cô ấy bằng một cái tên khiếm nhã, mà lại là ai cơ chứ! Chính con gái ruột đã khuất của anh! Không chỉ trong Kinh Thánh, mà ngay cả trong văn chương thế tục, người ta cũng chẳng đọc thấy tội lỗi nào như thế! Tôi nói lại với anh, Andrey, anh không được suy diễn quá đà! Không, không, anh không được suy diễn quá đà, người anh em ạ! Nếu Chúa đã ban cho anh một trí tuệ hay thắc mắc, và nếu anh không biết cách điều khiển nó, thì tốt hơn hết là đừng đào sâu vào mọi việc... Đừng đào sâu vào, và hãy giữ im lặng!”
“Nhưng thưa cha, cô ấy... xin cha thứ lỗi khi con nhắc đến, cô ấy là một diễn viên!” Andrey Andreyitch nói, hoàn toàn bị áp đảo.
“Một diễn viên! Nhưng dù cô ấy có là gì đi nữa, bây giờ khi cô ấy đã chết, anh nên quên hết đi, chứ không phải viết nó lên tờ giấy cầu nguyện.”
“Dạ vâng...” người chủ tiệm tán thành.
“Anh nên đi xưng tội chịu lễ đi,” thầy sáu từ sâu trong bàn thờ lên tiếng, nhìn vẻ mặt bối rối của Andrey Andreyitch với vẻ khinh khỉnh, “điều đó sẽ dạy cho anh bớt khôn lỏi đi! Con gái anh là một diễn viên nổi tiếng. Thậm chí còn có cả cáo phó về cái chết của cô ấy trên báo chí... Nhà triết học ạ!”
“Dạ đúng... chắc chắn là vậy,” người chủ tiệm lầm bầm, “từ ngữ này quả là không trang nhã; nhưng con không có ý phán xét nó, thưa cha Grigory, con chỉ muốn nói theo nghĩa tâm linh... để cha hiểu rõ hơn con đang cầu nguyện cho ai. Người ta thường viết trong các tờ giấy cầu hồn những danh xưng khác nhau, như hài nhi John, người chết đuối Pelagea, chiến binh Yegor, người bị sát hại Pavel, vân vân... Con chỉ định làm như vậy thôi.”
“Thật là ngu ngốc, Andrey! Chúa sẽ tha thứ cho anh, nhưng lần sau hãy cẩn thận. Trên hết, đừng suy diễn quá đà, mà hãy nghĩ như bao người khác. Hãy lạy mười lạy rồi đi đi.”
“Con xin vâng,” người chủ tiệm đáp, nhẹ nhõm vì bài giảng đã kết thúc, và để gương mặt mình trở lại vẻ quan trọng và nghiêm nghị. “Mười lạy ạ? Rất tốt, con hiểu rồi. Nhưng giờ đây, thưa cha, xin cho phép con được thỉnh cầu cha một việc... Vì dẫu sao con cũng là cha của nó... cha biết đấy, dù cô ấy có thế nào, vẫn là con gái con, nên con đã... xin cha thứ lỗi, con định nhờ cha cử hành lễ cầu hồn hôm nay. Và cho phép con thỉnh cầu cả cha nữa, thưa thầy sáu!”
“Ừ, được thôi,” cha Grigory nói, cởi bỏ áo lễ. “Việc đó thì ta khen. Ta có thể tán thành điều đó! Thôi, đi đi. Chúng ta sẽ ra ngay đây.”
Andrey Andreyitch bước đi đầy uy nghiêm từ bàn thờ, và với gương mặt đỏ gay lộ vẻ trịnh trọng như một lễ cầu hồn, ông đứng vào giữa nhà thờ. Người giúp lễ Matvey đặt trước mặt ông một chiếc bàn nhỏ bày đồ lễ, và một lát sau lễ cầu hồn bắt đầu.
Nhà thờ chìm trong tĩnh lặng tuyệt đối. Không nghe thấy gì ngoài tiếng lách cách kim loại của lư hương và tiếng hát chậm rãi... Bên cạnh Andrey Andreyitch là người giúp lễ Matvey, bà đỡ Makaryevna, và đứa con trai cụt tay Mitka của bà. Không còn ai khác. Người giữ thánh đường hát dở tệ bằng giọng trầm ồm ồm khó chịu, nhưng giai điệu và ca từ lại quá đỗi sầu thảm khiến người chủ tiệm dần dần mất đi vẻ nghiêm nghị, chìm vào nỗi buồn. Ông nghĩ về Mashutka của mình... ông nhớ lại cô bé chào đời khi ông còn là một người hầu phục vụ gia chủ ở Verhny Zaprudy. Trong cuộc sống bận rộn của một người hầu, ông đã không nhận ra cô con gái mình lớn lên từ bao giờ. Khoảng thời gian dài cô được tôi luyện thành một tạo vật duyên dáng, với mái đầu vàng hoe và đôi mắt mơ màng to như những đồng kopeck, đã trôi qua mà ông không hề hay biết. Cô được nuôi dạy như con cái của những người hầu được sủng ái, sống trong sự nhàn hạ và tiện nghi bên cạnh các tiểu thư. Giới quý tộc, để lấp đầy thời gian nhàn rỗi, đã dạy cô đọc, viết, khiêu vũ; ông chẳng can dự gì vào việc dạy dỗ cô. Chỉ thỉnh thoảng tình cờ gặp cô ở cổng hoặc trên chiếu nghỉ cầu thang, ông mới nhớ rằng cô là con gái mình, và trong chừng mực thời gian rảnh rỗi, ông bắt đầu dạy cô các kinh cầu và thánh kinh. Ồ, ngay cả khi ấy, ông đã nổi tiếng là người thông thạo các quy tắc nhà thờ và thánh kinh! Dù gương mặt người cha có nghiêm khắc và đờ đẫn đến đâu, cô gái vẫn lắng nghe một cách sẵn lòng. Cô lặp lại lời cầu nguyện theo ông trong sự ngáp ngắn ngáp dài, nhưng ngược lại, khi ông ngập ngừng cố gắng diễn đạt một cách hoa mỹ để kể cho cô những câu chuyện, cô lại vô cùng chăm chú. Món súp đậu đỏ của Esau, sự trừng phạt Sodom, và những gian truân của chàng Joseph khiến cô tái mặt và mở to đôi mắt xanh biếc.
Về sau, khi ông không còn làm người hầu nữa, và với số tiền tiết kiệm được, ông mở một cửa tiệm trong làng, Mashutka đã theo gia đình chủ cũ đến Moscow...
Ba năm trước khi chết, cô đã về thăm cha. Ông hầu như không nhận ra cô. Cô là một phụ nữ trẻ duyên dáng với cách cư xử và trang phục như một tiểu thư. Cô nói chuyện khéo léo, như thể rút ra từ trong sách, hút thuốc, và ngủ đến tận trưa. Khi Andrey Andreyitch hỏi cô làm gì, cô đã tuyên bố, nhìn thẳng vào mặt ông một cách táo bạo: “Con là một diễn viên.” Sự thẳng thắn đó đánh vào tâm trí gã cựu người hầu như đỉnh điểm của sự hoài nghi. Mashutka bắt đầu khoe khoang về những thành công và cuộc sống sân khấu của mình; nhưng thấy cha chỉ đỏ mặt và chắp tay, cô liền im lặng. Và họ đã trải qua hai tuần bên nhau mà không nói một lời hay nhìn nhau cho đến ngày cô rời đi. Trước khi đi, cô nhờ cha cùng đi dạo trên bờ sông. Dù đau đớn khi phải đi lại giữa ban ngày, trước mắt bao người lương thiện, với một người con gái làm diễn viên, ông vẫn chiều theo yêu cầu của cô.
“Chỗ cha ở đẹp quá!” cô nói đầy hào hứng. “Những khe núi và đầm lầy này! Lạy Chúa, quê hương con mới tuyệt làm sao!”
Và cô đã bật khóc.
“Cái nơi này chỉ tổ chật đất...” Andrey Andreyitch đã nghĩ, nhìn vô hồn vào những khe núi, không hiểu được sự hào hứng của con gái. “Chẳng mang lại lợi lộc gì hơn sữa từ con dê đực.”
Và cô đã khóc mãi, khóc mãi, hít thở một cách tham lam bằng cả lồng ngực, như thể cô cảm thấy mình không còn nhiều thời gian để thở nữa.
Andrey Andreyitch lắc đầu như một con ngựa bị ong đốt, và để xua đi những ký ức đau đớn, ông bắt đầu vội vã làm dấu thánh...
“Lạy Chúa, xin hãy nhớ đến,” ông lầm bầm, “tôi tớ đã khuất của Ngài, kỹ nữ Mariya, và tha thứ cho những tội lỗi của cô ấy, dù là cố ý hay vô ý...”
Từ ngữ khiếm nhã đó lại tuôn ra từ môi ông, nhưng ông không hề hay biết: những gì đã ăn sâu vào ý thức thì không thể bị xua đuổi bởi những lời khuyên răn của cha Grigory, hay thậm chí là đóng đinh vào cũng không ra được. Makaryevna thở dài và thì thầm điều gì đó, hít một hơi thật sâu, trong khi Mitka cụt tay đang trầm ngâm suy nghĩ điều gì đó...
“Nơi không còn bệnh tật, cũng chẳng còn đau buồn hay thở than,” thầy sáu ngân nga, bàn tay che đi má phải.
Làn khói xanh nhạt cuộn lên từ lư hương và đắm mình trong vệt nắng rộng, xiên vẹo cắt ngang sự trống rỗng ảm đạm, vô hồn của nhà thờ. Và dường như linh hồn của người phụ nữ đã khuất đang bay bổng vào ánh mặt trời cùng với làn khói. Những cuộn khói như lọn tóc trẻ thơ xoay tròn, bay lên cao phía cửa sổ và, như thể, giữ khoảng cách với những nỗi đau và khốn khổ mà linh hồn tội nghiệp kia đã phải chịu đựng.
