Quyết định sẽ nói dối - không phải nói một lèo mà là từng chút một - Laevsky tìm đến chỗ Samoylenko ngay sau một giờ chiều hôm sau để hỏi xin tiền, với hy vọng chắc chắn sẽ rời khỏi đây vào thứ Bảy. Sau cơn cuồng loạn hôm qua, điều đã phủ thêm một nỗi nhục nhã ê chề lên trạng thái tinh thần vốn đã sa sút của anh, việc tiếp tục ở lại thị trấn này là điều không tưởng. Nếu Samoylenko cứ khăng khăng đưa ra các điều kiện, anh nghĩ mình có thể chấp nhận chúng để lấy tiền, rồi hôm sau, ngay trước lúc khởi hành, sẽ nói rằng Nadyezhda Fyodorovna không chịu đi cùng. Tối đó, anh sẽ tìm cách thuyết phục cô rằng toàn bộ kế hoạch này là vì lợi ích của cô. Nếu Samoylenko - vốn rõ ràng đang bị Von Koren chi phối - từ chối đưa tiền hoặc đặt ra những điều kiện mới, thì chính Laevsky sẽ bắt chuyến tàu hàng ngay tối hôm đó, hoặc thậm chí là đi bằng thuyền buồm đến Novy Athon hay Novorossiisk, rồi từ đó gửi một bức điện tín đầy nhục nhã, và ở lại đó cho đến khi mẹ gửi tiền cho chuyến đi.

Khi bước vào nhà Samoylenko, anh thấy Von Koren đang ngồi trong phòng khách. Nhà động vật học này vừa tới để dùng bữa trưa, và như thường lệ, đang giở cuốn album ra, chăm chú quan sát những quý ông đội mũ chóp và những quý bà đội mũ trùm đầu.

“Thật xui xẻo quá!” Laevsky nghĩ thầm khi nhìn thấy hắn. “Hắn có thể sẽ gây cản trở đây. Chào buổi sáng.”

“Chào buổi sáng,” Von Koren đáp mà không hề ngước nhìn anh.

“Alexandr Daviditch có nhà không?”

“Có, đang ở trong bếp.”

Laevsky đi vào bếp, nhưng vừa nhìn thấy từ cửa rằng Samoylenko đang bận rộn với món salad, anh liền quay lại phòng khách và ngồi xuống. Anh luôn cảm thấy lúng túng khi có mặt nhà động vật học này, và giờ anh còn lo sợ hắn sẽ lại lôi chuyện cơn cuồng loạn của mình ra bàn tán. Không gian lặng im suốt hơn một phút. Bất thình lình, Von Koren ngước mắt nhìn Laevsky và hỏi:

“Anh cảm thấy thế nào sau chuyện hôm qua?”

“Rất khỏe, thực sự rất khỏe,” Laevsky đáp, mặt đỏ bừng. “Chẳng có gì đáng kể cả. . . .”

“Trước hôm qua, tôi cứ tưởng chỉ phụ nữ mới lên cơn cuồng loạn, nên lúc đầu tôi đã nghĩ anh mắc chứng múa giật St. Vitus.”

Laevsky cười lấy lòng, bụng bảo dạ:

“Hắn mới vô duyên làm sao! Hắn thừa biết chuyện này khó chịu với tôi đến mức nào. . . .”

“Phải, đó quả là một màn trình diễn lố bịch,” anh nói, vẫn giữ nụ cười. “Tôi đã cười mãi về chuyện đó suốt cả buổi sáng. Cái buồn cười ở chỗ, khi lên cơn cuồng loạn, bạn biết tỏng là mình đang lố bịch, trong lòng thì đang cười nhạo chính mình, thế mà miệng vẫn cứ nức nở. Trong thời đại suy nhược thần kinh này, chúng ta đều là nô lệ của thần kinh; chúng là ông chủ và muốn làm gì chúng ta thì làm. Văn minh đã chơi khăm chúng ta một vố đau đớn theo cách đó. . . .”

Khi Laevsky nói, anh cảm thấy khó chịu vì Von Koren cứ lắng nghe một cách nghiêm túc, nhìn anh chằm chằm và chăm chú như thể đang nghiên cứu anh vậy; và anh bực chính mình vì dù chẳng ưa gì Von Koren, anh vẫn không thể xóa nổi cái nụ cười lấy lòng trên gương mặt mình.

“Dù vậy, tôi phải thừa nhận rằng có những nguyên nhân trực tiếp dẫn đến cơn cuồng loạn ấy, và cũng đủ xác đáng thôi,” anh nói thêm. “Dạo gần đây sức khỏe tôi cực kỳ tồi tệ. Cộng thêm sự buồn chán, lúc nào cũng túng thiếu. . . thiếu vắng những con người và những mối quan tâm chung. . . . Tình cảnh của tôi còn tệ hơn cả một thống đốc.”

“Phải, tình cảnh của anh đúng là vô vọng,” Von Koren đáp.

Những lời lẽ lạnh lùng, bình thản ấy, ẩn ý một điều gì đó vừa như chế nhạo vừa như một lời tiên đoán không mời mà đến, đã xúc phạm Laevsky. Anh nhớ lại ánh mắt của nhà động vật học vào tối hôm trước, tràn đầy sự mỉa mai và ghê tởm. Anh lặng đi một lúc rồi hỏi, không còn cười nữa:

“Sao anh biết gì về tình cảnh của tôi?”

“Chính anh vừa nói ra đó thôi. Hơn nữa, bạn bè anh quan tâm đến anh nồng nhiệt đến nỗi tôi phải nghe về anh suốt cả ngày.”

“Bạn bè nào? Samoylenko chứ gì?”

“Phải, cả ông ấy nữa.”

“Tôi muốn nhắn với Alexandr Daviditch và bạn bè nói chung là đừng quá bận tâm đến tôi.”

“Samoylenko đây rồi; anh nên tự nói với ông ấy đừng bận tâm quá mức về anh đi.”

“Tôi không hiểu nổi giọng điệu của anh,” Laevsky lầm bầm, bỗng chốc anh cảm thấy như thể giờ mình mới nhận ra rằng nhà động vật học này căm ghét và khinh bỉ mình, rằng hắn đang chế nhạo mình, và rằng hắn là kẻ thù cay nghiệt và thâm căn cố đế nhất của anh.

“Giữ cái giọng điệu đó cho kẻ khác đi,” anh nói khẽ, không thể nói to được vì nỗi căm hận đang làm nghẹn ứ ngực và cổ họng anh, giống như nó đã nghẹn ứ vì tiếng cười đêm hôm trước vậy.

Samoylenko bước vào, chỉ mặc áo sơ mi, mặt đỏ gay và mồ hôi nhễ nhại vì cái bếp ngột ngạt.

“À, cháu ở đây à?” ông nói. “Chào buổi sáng, chàng trai yêu quý của ta. Cháu ăn cơm chưa? Đừng khách sáo. Cháu ăn cơm chưa đấy?”

“Alexandr Daviditch,” Laevsky nói, đứng dậy, “dù cháu có nhờ bác giúp đỡ trong một việc riêng tư, thì điều đó không có nghĩa là cháu giải phóng bác khỏi nghĩa vụ phải kín đáo và tôn trọng chuyện riêng của người khác.”

“Chuyện gì thế này?” Samoylenko kinh ngạc hỏi.

“Nếu bác không có tiền,” Laevsky tiếp tục, giọng lớn dần và chân bước lúng túng vì phấn khích, “thì đừng đưa; cứ từ chối đi. Nhưng tại sao lại đi rêu rao khắp mọi xó xỉnh rằng tình cảnh của cháu là vô vọng, này nọ chứ? Cháu không thể chịu đựng nổi cái kiểu từ thiện và giúp đỡ kiểu bạn bè mà ở đó, người ta bỏ ra một đồng giúp đỡ nhưng lại tốn đến cả shilling để bàn tán! Bác có thể tự hào về lòng tốt của mình bao nhiêu tùy thích, nhưng không ai cho bác cái quyền đi buôn chuyện về đời tư của cháu cả!”

“Chuyện riêng gì cơ?” Samoylenko hỏi, vừa bối rối vừa bắt đầu nổi cáu. “Nếu cậu đến đây để chửi bới thì tốt nhất là cút ngay đi. Lúc khác hãy quay lại!”

Ông nhớ ra cái quy tắc là khi giận hàng xóm, người ta phải bắt đầu đếm đến một trăm, rồi sẽ bình tâm trở lại; và ông bắt đầu đếm thật nhanh.

“Cháu cầu xin bác đừng bận tâm đến cháu nữa,” Laevsky tiếp tục. “Đừng chú ý đến cháu, cháu làm gì, sống ra sao thì can hệ gì đến ai? Vâng, cháu muốn rời đi đấy. Vâng, cháu mắc nợ, cháu uống rượu, cháu sống với vợ người khác, cháu bị cuồng loạn, cháu tầm thường. Cháu không sâu sắc như một số kẻ, nhưng việc đó thì can hệ gì đến ai? Hãy tôn trọng sự riêng tư của người khác đi.”

“Thứ lỗi cho ta, anh bạn,” Samoylenko, người vừa đếm đến ba mươi lăm, nói, “nhưng. . .”

“Hãy tôn trọng cá tính của người khác!” Laevsky ngắt lời. “Cái thói buôn chuyện liên miên về chuyện của người khác này, những tiếng thở dài, những tiếng rên rỉ, thói tọc mạch không hồi kết này, thói nghe lén này, cái sự thông cảm kiểu bạn bè này. . . chết tiệt thật! Họ cho tôi vay tiền rồi đặt ra các điều kiện như thể tôi là thằng học sinh ấy! Tôi bị đối xử như cái quái gì không biết! Tôi không cần gì cả,” Laevsky hét lên, lảo đảo vì phấn khích và sợ rằng chuyện này có thể kết thúc bằng một cơn cuồng loạn khác. “Vậy là thứ Bảy mình không đi được rồi,” ý nghĩ đó xẹt qua đầu anh. “Tôi không cần gì cả. Tất cả những gì tôi yêu cầu ở bác là hãy tha cho tôi sự chăm sóc bảo bọc của bác. Tôi không phải là trẻ con, cũng chẳng điên khùng, và tôi cầu xin bác hãy thôi ngay cái trò để mắt đến tôi đi.”

Phó tế bước vào, thấy Laevsky mặt tái mét, tay chân vung vẩy, đang tuôn ra những lời lẽ kỳ quặc trước bức chân dung Hoàng thân Vorontsov, liền đứng chôn chân tại cửa như thể bị hóa đá.

“Cái thói tọc mạch vào tận tâm hồn tôi như thế này,” Laevsky tiếp tục, “là sự xúc phạm đến nhân phẩm của tôi, và tôi cầu xin những thám tử tình nguyện này hãy bỏ cái trò rình mò đi! Đủ rồi!”

“Cái gì. . . cậu vừa nói cái gì?” Samoylenko, người đã đếm đến một trăm, nói. Ông đỏ gay mặt và tiến về phía Laevsky.

“Đủ rồi,” Laevsky nói, thở hổn hển và vơ lấy cái mũ của mình.

“Tôi là một bác sĩ người Nga, một quý tộc chính gốc, và là một ủy viên dân sự,” Samoylenko dõng dạc nói. “Tôi chưa bao giờ làm gián điệp, và tôi không cho phép ai xúc phạm mình cả!” ông hét lên, giọng lạc đi, nhấn mạnh từ cuối cùng. “Câm mồm đi!”

Phó tế, người chưa bao giờ thấy vị bác sĩ uy nghi đến thế, tràn đầy phẩm giá đến thế, đỏ gay và hung dữ đến thế, liền ngậm miệng lại, chạy ra lối vào rồi phá lên cười ở đó.

Như thể nhìn qua một lớp sương mù, Laevsky thấy Von Koren đứng dậy, đút tay vào túi quần, đứng im trong tư thế chờ đợi, như thể đang đợi xem chuyện gì sẽ xảy ra. Thái độ bình thản này khiến Laevsky thấy láo xược và xúc phạm đến tận cùng.

“Làm ơn rút lại lời cậu vừa nói,” Samoylenko hét lên.

Laevsky, người lúc này đã chẳng còn nhớ mình vừa nói gì, đáp:

“Để tôi yên! Tôi không xin xỏ gì cả. Tất cả những gì tôi yêu cầu là ông và cái gã người Đức gốc Do Thái mới nổi kia hãy để tôi yên! Nếu không tôi sẽ có cách buộc các người phải làm thế! Tôi sẽ đấu súng với các người!”

“Bây giờ thì chúng ta hiểu nhau rồi,” Von Koren nói, bước ra từ phía sau bàn. “Ông Laevsky muốn mua vui bằng một trận đấu súng trước khi rời đi. Tôi có thể ban cho ông ta cái thú vui đó. Ông Laevsky, tôi chấp nhận lời thách đấu của ông.”

“Thách đấu,” Laevsky nói, giọng trầm xuống, tiến về phía nhà động vật học và nhìn chằm chằm vào cái trán sạm nắng và mái tóc xoăn của hắn với đầy sự căm hận. “Thách đấu ư? Nhất trí! Tôi căm ghét anh! Tôi căm ghét anh!”

“Rất hân hạnh. Sáng sớm mai gần chỗ Kerbalay. Mọi chi tiết tôi để tùy ông quyết. Còn giờ thì, biến đi!”

“Tôi căm ghét anh,” Laevsky nói khẽ, thở hổn hển. “Tôi đã căm ghét anh từ lâu rồi! Đấu súng! Phải!”

“Tống khứ hắn đi, Alexandr Daviditch, nếu không tôi đi đây,” Von Koren nói. “Hắn sẽ cắn tôi mất.”

Giọng điệu điềm tĩnh của Von Koren làm vị bác sĩ dịu xuống; ông dường như đột nhiên tỉnh lại, lấy lại lý trí; ông vòng hai tay ôm lấy eo Laevsky, và khi dẫn anh tránh xa nhà động vật học, ông lầm bầm bằng giọng thân thiện, run rẩy vì xúc động:

“Các bạn của ta. . . những người bạn tốt, thân yêu. . . các cậu đã mất bình tĩnh, thế là đủ rồi. . . thế là đủ rồi, các bạn của ta.”

Nghe giọng nói dịu dàng, thân thiện của ông, Laevsky cảm thấy một điều gì đó chưa từng thấy, quái gở, vừa xảy ra với mình, như thể anh vừa suýt bị tàu hỏa cán phải; anh gần như bật khóc, vẫy tay rồi chạy ra khỏi phòng.

“Cảm giác bị người khác căm ghét, phơi bày bản thân trước kẻ căm ghét mình, trong tình trạng thảm hại, đáng khinh và bất lực nhất. Chúa ơi, sao mà khó khăn đến thế!” anh nghĩ một lúc sau đó khi ngồi trong vọng lâu, cảm thấy như thể cơ thể mình bị vấy bẩn bởi chính sự căm hận mà anh vừa là mục tiêu.

“Sao mà thô lỗ đến thế, Chúa ơi!”

Nước lạnh pha rượu brandy giúp anh tỉnh táo lại. Anh hình dung rõ mồn một gương mặt điềm tĩnh, cao ngạo của Von Koren; ánh mắt của hắn hôm trước, cái áo sơ mi trông như tấm thảm, giọng nói của hắn, bàn tay trắng trẻo của hắn; và nỗi căm hận nặng nề, cuồng nhiệt, khao khát cứ âm ỉ trong lồng ngực, gào thét đòi được thỏa mãn. Trong ý nghĩ, anh đã quật ngã Von Koren xuống đất và giẫm đạp lên hắn. Anh nhớ lại đến từng chi tiết nhỏ nhất những gì đã xảy ra, và tự hỏi sao mình lại có thể cười lấy lòng gã đàn ông tầm thường đó, và sao mình lại có thể quan tâm đến ý kiến của những con người nhỏ mọn, khốn khổ mà chẳng ai biết đến, sống trong một thị trấn nhỏ tồi tàn dường như chẳng có cả trên bản đồ, và mà chẳng một người tử tế nào ở Petersburg từng nghe tới. Nếu thị trấn nhỏ khốn khổ này đột nhiên sụp đổ hay bốc cháy, bức điện tín đưa tin về chuyện đó ở Nga sẽ được đọc với sự quan tâm chẳng khác gì một mẩu quảng cáo bán đồ nội thất cũ. Dù ngày mai anh có giết Von Koren hay để hắn sống thì cũng vậy thôi, đều vô ích và tẻ nhạt như nhau. Tốt hơn là bắn vào chân hoặc tay hắn, làm hắn bị thương, rồi cười nhạo hắn, và mặc kệ hắn, như một con côn trùng bị gãy chân lạc trong đám cỏ—hãy để hắn lạc lối với những nỗi đau khổ vô danh của mình giữa đám đông những con người tầm thường giống như hắn.

Laevsky đến tìm Sheshkovsky, kể cho ông nghe mọi chuyện và nhờ ông làm người làm chứng cho mình; sau đó cả hai đến gặp giám đốc sở bưu điện điện tín, nhờ ông ấy cũng làm người làm chứng, rồi ở lại dùng bữa tối với ông ấy. Trong bữa tối, họ đùa giỡn và cười nói rất nhiều. Laevsky tự giễu cợt mình, nói rằng anh gần như chẳng biết cách bắn súng lục, tự gọi mình là xạ thủ hoàng gia và William Tell.

“Chúng ta phải cho gã quý ông này một bài học . . .” anh nói.

Sau bữa tối, họ ngồi đánh bài. Laevsky vừa chơi, vừa uống rượu, và nghĩ rằng đấu súng thật ngu ngốc và vô nghĩa, vì nó không giải quyết được vấn đề mà chỉ làm phức tạp thêm, nhưng đôi khi không thể không làm thế. Trong trường hợp này chẳng hạn, tất nhiên là người ta không thể kiện Von Koren được. Và trận đấu súng này có điểm tốt là nó khiến Laevsky không thể tiếp tục ở lại thị trấn sau đó được nữa. Anh hơi say, bắt đầu hứng thú với trò chơi và cảm thấy thoải mái.

Nhưng khi mặt trời lặn và trời tối dần, một cảm giác bất an xâm chiếm lấy anh. Đó không phải là nỗi sợ cái chết, bởi trong khi ăn tối và chơi bài, không hiểu sao anh có niềm tin chắc chắn rằng trận đấu súng sẽ chẳng đi đến đâu; đó là nỗi sợ hãi trước những điều chưa biết sắp xảy ra vào sáng hôm sau lần đầu tiên trong đời, và nỗi sợ hãi đêm sắp tới. . . . Anh biết đêm nay sẽ dài dằng dặc và mất ngủ, và anh sẽ phải nghĩ không chỉ về Von Koren và lòng căm thù của hắn, mà còn về ngọn núi những lời dối trá mà anh phải vượt qua, những lời dối trá mà anh không đủ sức mạnh hay khả năng để từ bỏ. Như thể anh đột nhiên đổ bệnh; tất cả sự hứng thú với bài bạc và mọi người xung quanh vụt tắt, anh trở nên bồn chồn và bắt đầu xin họ cho về nhà. Anh khao khát được lên giường, nằm bất động và chuẩn bị tư tưởng cho đêm trắng. Sheshkovsky và vị giám đốc sở bưu điện đưa anh về nhà rồi đi tiếp đến chỗ Von Koren để thu xếp chuyện đấu súng.

Gần nơi ở, Laevsky gặp Atchmianov. Chàng trai trẻ thở hổn hển và đầy kích động.

“Tôi đang tìm anh, Ivan Andreitch,” cậu ta nói. “Tôi cầu xin anh hãy đến nhanh lên. . . .”

“Đâu cơ?”

“Có người muốn gặp anh, một người anh không quen, về một chuyện vô cùng quan trọng; người đó tha thiết cầu xin anh đến chỉ một phút thôi. Người đó muốn nói với anh một chuyện. . . Đối với người đó, đây là vấn đề sinh tử. . . .” Vì kích động, Atchmianov nói bằng giọng Armenia đặc sệt.

“Ai vậy?” Laevsky hỏi.

“Anh ấy yêu cầu tôi không được nói tên.”

“Bảo với anh ta là tôi bận; mai nếu thích thì gặp. . . .”

“Sao anh lại nói thế!” Atchmianov bàng hoàng. “Người đó muốn nói với anh một điều rất quan trọng cho anh . . . rất quan trọng! Nếu anh không đến, chuyện khủng khiếp sẽ xảy ra đấy.”

“Lạ thật. . . .” Laevsky lầm bầm, không hiểu nổi tại sao Atchmianov lại kích động đến thế và có thể có bí ẩn gì trong cái thị trấn nhỏ tẻ nhạt, vô dụng này.

“Lạ thật,” anh lặp lại, ngập ngừng. “Thôi được, đi thì đi; chẳng quan trọng.”

Atchmianov đi nhanh phía trước và Laevsky đi theo sau. Họ đi dọc một con phố, rồi rẽ vào một con hẻm.

“Phiền phức thật đấy!” Laevsky nói.

“Một phút thôi, một phút thôi. . . gần tới rồi.”

Gần thành lũy cũ, họ đi xuống một con hẻm hẹp giữa hai khu đất trống, rồi tiến vào một kiểu sân rộng và đi về phía một ngôi nhà nhỏ.

“Đó là nhà Muridov phải không?” Laevsky hỏi.

“Vâng.”

“Nhưng tại sao chúng ta lại đi đường sân sau thì tôi không hiểu nổi. Đáng lẽ chúng ta có thể đi đường phố; gần hơn mà. . . .”

“Đừng bận tâm, đừng bận tâm. . . .”

Laevsky cũng thấy lạ là Atchmianov dẫn anh vào một lối cửa sau, và ra hiệu cho anh như thể bảo anh cứ lặng lẽ đi và đừng hé răng.

“Lối này, lối này. . . ” Atchmianov nói, cẩn thận mở cửa và bước vào lối đi bằng đầu ngón chân. “Khẽ thôi, khẽ thôi, tôi cầu xin anh. . . họ có thể nghe thấy đấy.”

Cậu ta lắng nghe, hít một hơi thật sâu rồi thì thầm:

“Mở cửa kia ra, và đi vào đi. . . đừng sợ.”

Laevsky, bối rối, mở cửa và bước vào một căn phòng có trần thấp và những khung cửa sổ che rèm.

Trên bàn có một cây nến.

“Ai đấy?” ai đó trong phòng bên hỏi. “Có phải anh đấy không, Muridov?”

Laevsky quay vào căn phòng đó và nhìn thấy Kirilin, và bên cạnh hắn là Nadyezhda Fyodorovna.

Anh không nghe thấy người ta nói gì với mình; anh lảo đảo lùi lại, và không biết bằng cách nào mà mình đã ra được ngoài đường. Lòng căm thù Von Koren và sự bất an của anh—tất cả đã tan biến khỏi tâm hồn anh. Khi đi về nhà, anh vung cánh tay phải một cách vụng về và nhìn chăm chú xuống mặt đất dưới chân, cố bước vào những chỗ bằng phẳng. Về nhà, trong phòng làm việc, anh đi đi lại lại, xoa hai tay vào nhau, nhún vai và cổ một cách khó chịu, như thể áo khoác và áo sơ mi của anh quá chật; rồi anh thắp một cây nến và ngồi xuống bàn. . . .