Hôm sau, thứ Năm, Marya Konstantinovna mừng sinh nhật cậu con trai Kostya. Mọi người đều được mời đến vào giữa trưa để ăn bánh nhân thịt, và tối đến sẽ thưởng thức sô-cô-la. Khi Laevsky và Nadyezhda Fyodorovna bước vào phòng khách lúc trời tối, vị nhà động vật học vốn đã ngồi sẵn ở đó nhấm nháp sô-cô-la liền cất tiếng hỏi Samoylenko:

“Anh đã nói chuyện với cậu ta chưa?”

“Vẫn chưa.”

“Cẩn thận đấy, đừng có khách sáo làm gì. Tôi thật không thể tài nào hiểu nổi sự xấc láo của những kẻ đó! Rõ ràng họ thừa biết thái độ của gia đình này đối với lối sống chung đụng không giá thú của họ, thế mà họ vẫn cứ mặt dày xông vào đây.”

“Nếu cứ phải bận tâm đến mọi thành kiến,” Samoylenko đáp, “thì chúng ta chẳng thể đi đến đâu được nữa.”

“Ý anh muốn nói sự ghê tởm của đại đa số đối với tình yêu bất chính và sự lỏng lẻo về đạo đức chỉ là một thứ thành kiến thôi sao?”

“Dĩ nhiên là thế rồi. Đó chỉ là thành kiến và lòng thù hằn. Khi thấy một cô gái lẳng lơ, đám lính trán thường cười cợt và huýt sáo; nhưng thử hỏi lại bản thân chúng xem ra sao.”

“Họ huýt sáo không phải là không có lý do đâu. Việc những cô gái nhẫn tâm bóp cổ đứa con hoang của mình rồi ngồi tù, việc Anna Karenin gieo mình dưới bánh tàu hỏa, việc ở các làng quê người ta bôi hắc ín lên cổng nhà, việc cả anh lẫn tôi chẳng vì lý do gì mà vẫn cảm thấy xiết đỗi vui mừng trước vẻ thuần khiết của Katya, và việc trong sâu thẳm mỗi chúng ta đều âm ỉ một khát khao hướng về tình yêu trong sáng dẫu thừa biết chẳng có thứ tình yêu ấy—hóa ra tất cả những điều đó đều là thành kiến cả ư? Đó chính là điều duy nhất, người anh em ạ, vẫn còn tồn tại nguyên vẹn qua quá trình chọn lọc tự nhiên, và nếu không có thứ sức mạnh vô hình chi phối quan hệ giữa nam nữ ấy, nhà Laevsky sẽ tha hồ làm mưa làm gió, và loài người sẽ suy đồi chỉ trong vòng hai năm mà thôi.”

Laevsky bước vào phòng khách, chào hỏi mọi người, rồi vừa bắt tay Von Koren vừa mỉm cười lấy lòng. Chờ được một cơ hội thuận tiện, anh liền nói với Samoylenko:

“Xin lỗi Alexandr Daviditch, tôi có điều muốn trao đổi riêng với anh hai câu.”

Samoylenko đứng dậy, vòng tay ôm lấy eo Laevsky, và cả hai cùng bước vào phòng làm việc của Nikodim Alexandritch.

“Ngày mai là thứ Sáu,” Laevsky nói, tay cắn móng tay. “Anh đã xoay được số tiền đã hứa chưa?”

“Tôi mới chỉ kiếm được hai trăm. Hôm nay hoặc ngày mai tôi sẽ lấy nốt phần còn lại. Đừng có mà lo lắng.”

“Tạ ơn Chúa...” Laevsky thở phào, bàn tay bắt đầu run lên vì mừng rỡ. “Anh đang cứu vớt đời tôi, Alexandr Daviditch ạ, và tôi xin thề trước Chúa, trước hạnh phúc của tôi cũng như bất cứ thứ gì anh muốn, tôi sẽ gửi trả tiền cho anh ngay khi vừa đặt chân đến nơi. Cả khoản nợ cũ tôi cũng sẽ gửi nốt.”

“Nghe này, Vanya...” Samoylenko nói, mặt đỏ bừng lên và kéo khéo vạt áo anh ta lại. “Cậu phải thông cảm nếu tôi xen vào chuyện riêng tư của cậu, nhưng mà... sao cậu không đưa Nadyezhda Fyodorovna đi cùng?”

“Anh thật là khéo đùa. Sao mà làm thế được chứ? Một trong hai chúng tôi phải ở lại, bằng không chủ nợ sẽ làm ầm lên mất. Anh thấy đấy, tôi còn nợ các cửa hiệu tới bảy trăm hoặc hơn thế nữa. Chỉ cần đợi thêm chút thôi, tôi sẽ gửi tiền trả họ. Tôi sẽ bịt miệng họ lại, rồi cô ấy mới có thể theo sau.”

“Tôi hiểu rồi... Nhưng sao cậu không cho cô ấy đi trước?”

“Trời ạ, làm thế sao được cơ chứ!” Laevsky hốt hoảng. “Cơ bản cô ấy là đàn bà phụ nữ; một thân một mình ở nơi đất khách quê người thì làm được gì? Cô ấy nào có biết gì về chuyện đó đâu? Làm vậy chỉ vừa mất thời gian lại vừa phí phạm tiền bạc vô ích mà thôi.”

“Cũng có lý...” Samoylenko nghĩ bụng, nhưng chợt nhớ đến cuộc trò chuyện với Von Koren, anh liền cúi đầu nói với giọng cộc cằn: “Tôi không thể đồng tình với cậu được. Hoặc là đi cùng cô ấy, hoặc để cô ấy đi trước; bằng không... bằng không thì tôi sẽ không đưa tiền cho cậu nữa đâu. Đó là lời cuối cùng của tôi đấy...”

Anh lùi lại lảo đảo, lưng va vào cánh cửa, rồi bước trở ra phòng khách trong bộ dạng mặt đỏ tía tai và vô cùng bối rối.

“Thứ Sáu... thứ Sáu,” Laevsky thầm nghĩ khi bước trở vào phòng khách. “Thứ Sáu...”

Người ta đưa cho anh một tách sô-cô-la; anh bị sô-cô-la nóng làm bỏng cả môi lẫn lưỡi và cứ nghĩ mãi: “Thứ Sáu... thứ Sáu...”

Chẳng hiểu sao cái từ “Thứ Sáu” cứ bám chặt lấy tâm trí anh không sao dứt ra được; anh chẳng thể nghĩ được điều gì khác ngoài ngày thứ Sáu, và điều duy nhất anh nhận thức rõ ràng, không phải bằng lý trí mà từ sâu thẳm trong tim, chính là việc anh sẽ chẳng thể nào lên đường vào ngày thứ Bảy được đâu. Ngay trước mặt anh lúc này là Nikodim Alexandritch với vẻ ngoài rất mực tươm tất, mái tóc chải chuốt gọn gàng bên mái, đang cất lời:

“Xin mời anh dùng chút gì đi chứ...”

Marya Konstantinovna mang học bạ của Katya ra khoe với các vị khách và cất giọng kéo dài:

“Thời buổi này để đạt thành tích tốt ở trường học quả là vô cùng, vô cùng khó khăn! Người ta đòi hỏi nhiều thứ quá cơ...”

“Mẹ ơi!” Katya rên rỉ, chẳng biết giấu mặt đi đâu vì quá ngượng ngùng trước những lời khen ngợi từ mọi người.

Laevsky cũng liếc nhìn cuốn học bạ và cất lời khen ngợi. Những con điểm năm và điểm bốn môn Kinh thánh, Tiếng Nga, Hạnh kiểm cứ nhảy múa trước mắt anh, và tất cả những thứ ấy trộn lẫn với điệp khúc “Thứ Sáu” cứ văng vẳng trong đầu, cùng mái tóc chải bôi pomade ngăn nắp của Nikodim Alexandritch và đôi má ửng đỏ của Katya, đã mang lại cho anh một cảm giác chán ngán nặng nề đến độ tưởng chừng như anh sắp hét lên vì tuyệt vọng và tự hỏi chính mình: “Liệu có thể nào, liệu có đời nào mình lại không tài nào trốn thoát nổi hay sao?”

Họ ghép hai chiếc bàn đánh bài lại sát nhau rồi ngồi xuống chơi trò đưa thư. Laevsky cũng miễn cưỡng ngồi vào bàn.

“Thứ Sáu... thứ Sáu...” anh lẩm bẩm trong đầu, miệng mỉm cười tay rút chiếc bút chì ra khỏi túi.

Anh rất muốn suy tính về hoàn cảnh của mình, nhưng lại đâm ra sợ hãi không dám nghĩ tới. Thật kinh hoàng khi nhận ra vị bác sĩ đã sớm phát hiện ra vở kịch lừa dối mà bấy lâu nay anh vẫn cẩn trọng che giấu ngay cả với chính mình. Mỗi lần nghĩ đến tương lai, anh lại kìm nén không cho dòng suy nghĩ tiến xa hơn. Anh sẽ bước lên tàu và cao chạy xa bay, nhờ thế mọi rắc rối trong đời sẽ được giải quyết dứt điểm, và anh nhất quyết không chịu nghĩ gì thêm nữa. Giống như một đốm sáng mờ ảo ở chốn đồng không hiu quạnh, đôi khi có ý nghĩ lóe lên trong đầu anh rằng đâu đó ở một con phố nhỏ tại Petersburg, trong một tương lai xa xôi nào đó, anh sẽ buộc phải dùng đến một lời nói dối nhỏ nhoi để tống khứ Nadyezhda Fyodorovna đi và trả hết nợ nần; anh sẽ chỉ nói dối đúng một lần duy nhất ấy thôi, để rồi sau đó một cuộc đời hoàn toàn mới sẽ mở ra. Và nghĩ thế là đúng: chỉ đánh đổi bằng một lời nói dối nhỏ bé mà anh thu về biết bao nhiêu sự thật.

Giờ đây, khi vị bác sĩ bằng lời từ chối phũ phàng đã bóng gió vạch trần trò lừa bịp của anh, anh mới bắt đầu vỡ lẽ ra rằng bản thân sẽ không chỉ cần đến sự dối trá trong một tương lai xa vời nào đó, mà ngay lúc này đây, ngày mai, trong một tháng nữa, và có lẽ là cho đến tận cuối đời, anh vẫn phải tiếp tục dối gian. Thực ra, để có thể trốn đi được, anh sẽ phải lừa dối Nadyezhda Fyodorovna, lừa dối cả chủ nợ lẫn cấp trên ở cơ quan; rồi sau đó, để kiếm tiền ở Petersburg, anh sẽ phải lừa dối mẹ mình, phao lên rằng anh đã cắt đứt hẳn với Nadyezhda Fyodorovna; thế nhưng mẹ anh chắc chắn sẽ không cho anh quá năm trăm rúp, nghĩa là anh đã lừa gạt cả vị bác sĩ mất rồi, bởi anh hoàn toàn không có khả năng trả lại tiền cho ông ta trong một sớm một chiều. Về sau, khi Nadyezhda Fyodorovna kéo đến Petersburg, anh lại sẽ phải viện đến một chuỗi những lời dối trá liên miên, lớn có nhỏ có, cốt để rũ bỏ được cô ấy; và rồi mọi chuyện lại tiếp diễn với những giọt nước mắt, sự chán chường, một sự tồn tại ghê tởm, niềm hối hận, và rốt cuộc chẳng có cuộc đời mới nào diễn ra cả. Chỉ toàn là sự lừa dối và chẳng có gì hơn. Cả một quả núi dối trá sừng sững hiện lên trước trí tưởng tượng của Laevsky. Muốn nhảy vọt qua ngọn núi ấy trong một nhát mà không phải nhặt nhạnh từng lời dối trá vụn vặt, anh sẽ phải tự ép mình đưa ra những quyết định cứng rắn và quyết liệt; chẳng hạn như lẳng lặng đứng dậy không nói một lời, đội mũ lên đầu, rồi lập tức lên đường mà chẳng cần tiền bạc hay bất kỳ lời giải thích nào. Thế nhưng Laevsky thừa hiểu điều đó là vượt quá khả năng của mình.

“Thứ Sáu, thứ Sáu...” anh thầm nghĩ. “Thứ Sáu...”

Mọi người viết những mẩu giấy nhắn nhỏ, gấp đôi lại rồi thả vào chiếc mũ chóp cũ kỹ của Nikodim Alexandritch. Khi số giấy nhắn đã chất đống kha khá, Kostya trong vai người đưa thư liền đi một vòng quanh bàn để phát thư. Viên phó tế, Katya và Kostya nhận được những bức thư đầy thú vị và đang cố gắng viết sao cho thật hài hước đều tỏ ra vô cùng phấn khích.

“Chúng ta cần phải nói chuyện một lát,” Nadyezhda Fyodorovna đọc được trong một mẩu giấy nhỏ; cô liếc sang Marya Konstantinovna, người đang dành cho cô một nụ cười ngọt ngào như tinh dầu hạnh nhân và khẽ gật đầu.

“Nói chuyện gì cơ chứ?” Nadyezhda Fyodorovna nghĩ thầm. “Nếu đã không thể giãi bày tất cả mọi chuyện, thì nói năng phỏng có ích gì.”

Trước khi ra khỏi nhà vào buổi tối, cô đã thắt cà vạt cho Laevsky, và hành động giản dị ấy đã lấp đầy tâm hồn cô bằng nỗi xót xa cùng niềm trìu mến. Vẻ lo âu hằn trên khuôn mặt anh, ánh mắt ngẩn ngơ, nét mặt tái nhợt, cùng sự thay đổi khó hiểu diễn ra ở anh thời gian gần đây, và việc cô đang giấu anh một bí mật vô cùng kinh tởm và ghê tởm, cùng đôi bàn tay run rẩy khi thắt cà vạt cho anh—tất cả những điều đó dường như đang thì thầm với cô rằng thời gian họ còn được ở bên nhau chẳng còn lại bao nhiêu. Cô ngắm nhìn anh tựa như ngắm một bức ảnh thánh, đan xen giữa nỗi kinh hoàng và lòng ăn năn, thầm cầu khẩn: “Xin hãy tha thứ, xin hãy tha thứ.”

Ngồi đối diện với cô là Atchmianov, ánh mắt đen sẫm mang hình bóng kẻ tương tư cứ dán chặt lấy người cô không rời. Lòng cô trào dâng những xúc cảm đam mê; cô vừa hổ thẹn với chính mình, vừa nơm nớp lo sợ rằng dẫu có đau khổ và xót xa đến đâu cũng chẳng thể ngăn nổi bản thân sa ngã vào cạm bẫy của dục vọng tội lỗi vào ngày mai, hoặc thậm chí ngay trong tối nay—rằng cũng giống như một kẻ nghiện ngập, cô sẽ chẳng đủ nghị lực để tự kìm chế chính mình.

Cô đã hạ quyết tâm bỏ đi để không phải tiếp tục kéo dài cuộc sống này thêm nữa, một cuộc sống vừa hổ thẹn cho bản thân lại vừa nhục nhã cho Laevsky. Cô sẽ rơi lệ van xin anh để mình ra đi; và nếu anh dám cản trở, cô sẽ lặng lẽ bỏ trốn. Cô sẽ giấu kín không cho anh biết chuyện gì đã xảy ra; hãy để anh giữ lại trong tâm trí những ký ức thật tinh khôi về cô.

“Anh yêu em, anh yêu em, anh yêu em,” cô đọc được dòng chữ ấy. Thư của Atchmianov.

Cô sẽ đến sống ở một nơi thật xa xôi hẻo lánh, tự kiếm sống qua ngày rồi gửi tiền “giấu tên,” gửi những chiếc áo sơ-mi thêu và cả thuốc lá về cho Laevsky, và cô sẽ chỉ quay trở về bên anh khi tuổi đã xế chiều hoặc khi anh mắc trọng bệnh cần người chăm sóc. Đến lúc tuổi già bóng xế, khi biết được lý do thực sự đằng sau việc cô rời bỏ anh và từ chối làm vợ anh, chắc chắn anh sẽ thấu hiểu sự hy sinh đó và sẵn lòng tha thứ.

“Cái mũi của bạn dài lắm đấy nhé.” Chắc hẳn đây là trò đùa của viên phó tế hoặc cậu nhóc Kostya rồi.

Nadyezhda Fyodorovna mường tượng ra cảnh chia tay Laevsky, khi cô ôm chầm lấy anh thật chặt, hôn lên đôi bàn tay anh, thề non hẹn biển sẽ yêu anh suốt cả cuộc đời, suốt cả cuộc đời, rồi sau đó sống trong cảnh vô danh giữa những người xa lạ, mỗi ngày cô lại thầm nghĩ rằng ở một góc nào đó trên thế gian này mình vẫn còn có một người tri kỷ, một người để thương để nhớ—một người đàn ông trong cao thượng và thuần khiết vẫn đang cất giữ về cô những ký ức thanh tân nhất.

“Nếu hôm nay cô không chịu gặp tôi, tôi sẽ phải dùng biện pháp mạnh đấy, tôi xin lấy danh dự ra để đảm bảo. Cô không thể đối xử với những người đàng hoàng như thế này được; cô phải hiểu cho chứ.” Thư của Kirilin gửi.