[TIÊU ĐỀ GỐC]: X

Ba ngày sau buổi dã ngoại, Marya Konstantinovna bất ngờ đến thăm Nadyezhda Fyodorovna. Không chào hỏi cũng chẳng cởi mũ, bà ôm chầm lấy tay Nadyezhda, áp lên ngực mình và xúc động nói:

– Em yêu của chị, chị vô cùng xúc động và nghẹn ngào: vị bác sĩ nhân hậu đáng mến của chúng ta hôm qua đã nói với Nikodim Alexandritch nhà chị rằng chồng em đã qua đời. Nói cho chị biết, em yêu... nói cho chị đi, có thật thế không?

– Vâng, đúng vậy; anh ấy đã qua đời rồi, – Nadyezhda Fyodorovna đáp.

– Thật khủng khiếp, thật khủng khiếp, em yêu ạ! Nhưng họa phúc có điềm; chồng em chắc hẳn là một người cao quý, tuyệt vời và thánh thiện, mà những người như thế ở trên Thiên đàng còn cần hơn là dưới trần gian này.

Từng đường nét trên khuôn mặt Marya Konstantinovna bắt đầu run rẩy như thể có những chiếc kim nhỏ đang nhấp nhô dưới lớp da; bà nở một nụ cười ngọt ngào tựa dầu hạnh nhân và thở hổn hển, đầy phấn khích:

– Và thế là em đã được tự do, em yêu ạ. Giờ đây em có thể ngẩng cao đầu, và nhìn thẳng vào mặt mọi người mà không phải hổ thẹn. Từ nay Chúa và loài người sẽ chúc phúc cho cuộc hôn nhân của em với Ivan Andreitch. Thật là tuyệt diệu. Chị đang run lên vì vui sướng, chẳng tìm được lời nào nữa. Em yêu ơi, chị sẽ là người làm chủ hôn cho em... Anh Nikodim Alexandritch và chị vẫn luôn quý mến em biết bao, em sẽ cho phép chúng ta chúc phúc cho cuộc hôn nhân trong sạch và hợp pháp của hai em chứ? Khi nào, khi nào thì em định tổ chức đám cưới?

– Em chưa nghĩ đến chuyện đó, – Nadyezhda Fyodorovna nói và rút tay lại.

– Không thể nào thế được, em yêu. Em có nghĩ chứ, chắc chắn là em có.

– Thật đấy, em chẳng nghĩ gì đâu, – Nadyezhda Fyodorovna mỉm cười nói. – Cưới xin làm gì cơ chứ? Em thấy chẳng có gì là cần thiết cả. Cứ tiếp tục sống như trước nay vẫn sống thôi.

– Em đang nói gì thế này! – Marya Konstantinovna kinh hãi kêu lên. – Vì Chúa, em đang nói gì vậy chứ!

– Chúng ta có cưới nhau thì mọi chuyện cũng chẳng khá hơn đâu. Trái lại, tình hình còn tồi tệ hơn ấy chứ. Chúng ta sẽ mất đi sự tự do.

– Em yêu, em yêu, em đang nói cái gì thế hả! – Marya Konstantinovna thốt lên, lùi lại một bước và giơ cao hai tay. – Em nói nhảm rồi đấy! Hãy suy nghĩ xem mình đang nói gì đi. Em phải ổn định cuộc sống chứ!

– "Ổn định cuộc sống." Ý chị là sao? Em còn chưa thực sự sống ngày nào, thế mà chị lại bảo em ổn định cuộc sống.

Nadyezhda Fyodorovna chợt ngẫm ra rằng quả thực cô chưa hề sống. Cô đã hoàn thành việc học ở nội trú rồi kết hôn với một người mà cô không hề yêu; sau đó cô dấn thân theo Laevsky, dành trọn quãng thời gian cùng anh ta ở vùng bờ biển hoang vắng, tiêu điều này, lúc nào cũng mòn mỏi mong chờ một điều gì đó tốt đẹp hơn. Thế mà cũng gọi là sống sao?

– Dù sao thì mình cũng nên kết hôn, – cô thầm nghĩ, nhưng chợt nhớ đến Kirilin và Atchmianov, cô đỏ bừng mặt và nói:

– Không, không thể nào. Ngay cả khi Ivan Andreitch có quỳ gối cầu xin em đi nữa – thì em cũng vẫn từ chối.

Marya Konstantinovna ngồi thừ trên ghế sofa một phút đầy im lặng, vẻ mặt nghiêm nghị và sầu muộn, thẫn thờ nhìn vào khoảng không; rồi bà đứng dậy và lạnh lùng nói:

– Vĩnh biệt em, em yêu! Tha lỗi cho chị vì đã làm phiền em. Dù chẳng dễ chịu gì đối với chị, nhưng bổn phận buộc chị phải nói cho em biết rằng từ ngày hôm nay mọi chuyện giữa chúng ta đã chấm dứt, và bất chấp sự kính trọng sâu sắc của chị dành cho Ivan Andreitch, cửa nhà chị từ nay sẽ đóng lại đối với em.

Bà thốt ra những lời đó với vẻ vô cùng trang trọng và chính bà cũng bị choáng ngợp bởi giọng điệu trang nghiêm của mình. Gương mặt bà lại bắt đầu run rẩy; nó mang một vẻ dịu dàng tựa dầu hạnh nhân. Bà chìa cả hai tay về phía Nadyezhda Fyodorovna – người đang bàng hoàng và bối rối – rồi cất giọng khẩn khoản:

– Em yêu, hãy cho phép chị dù chỉ trong khoảnh khắc được làm mẹ hoặc làm người chị lớn của em! Chị sẽ thành thật với em như một người mẹ.

Nadyezhda Fyodorovna cảm thấy trong lồng ngực mình dâng lên sự ấm áp, niềm vui và lòng thương cảm cho chính bản thân, cứ như thể người mẹ ruột thịt của cô thực sự đã sống lại và đang đứng trước mặt cô. Bộc phát, cô ôm chầm lấy Marya Konstantinovna và vùi mặt vào vai bà. Cả hai người đều rơi nước mắt. Họ ngồi xuống ghế sofa và nức nở suốt mấy phút liền, chẳng nhìn nhau cũng chẳng thốt nên lời.

– Đứa con bé bỏng của chị, – Marya Konstantinovna mở lời, – chị sẽ nói cho em nghe những sự thật cay đắng, không hề nương nhẹ em đâu.

– Vì Chúa, vì Chúa, xin chị cứ nói đi!

– Hãy tin chị, em yêu. Em hãy nhớ rằng trong số tất cả các bà các cô ở đây, chỉ có một mình chị là đón tiếp em. Em đã khiến chị hoảng sợ ngay từ ngày đầu tiên, nhưng chị không nỡ đối xử khinh miệt với em như tất cả những người khác. Chị đau xót cho Ivan Andreitch tội nghiệp, tốt bụng cứ như thể nó là con trai chị vậy – một thanh niên ở xứ người, thiếu kinh nghiệm, yếu đuối, không có mẹ bên cạnh; và chị đã lo lắng, lo lắng đến tột cùng... Chồng chị phản đối việc chúng ta qua lại với em, nhưng chị đã thuyết phục ông ấy... van xin ông ấy... Chúng ta bắt đầu tiếp đón Ivan Andreitch, và dĩ nhiên là cả em nữa. Nếu không làm vậy, cậu ấy sẽ bị tổn thương. Chị có một đứa con gái, một đứa con trai... Em hiểu tâm hồn non nớt, trái tim trong trắng của trẻ thơ rồi đấy... "kẻ nào làm vấp phạm một trong những kẻ bé mọn này..." Chị đã đón tiếp em vào nhà và luôn nơm nớp lo sợ cho các con mình. Ồ, khi nào em làm mẹ, em sẽ hiểu được những nỗi sợ hãi của chị. Và mọi người đều ngạc nhiên khi chị đón tiếp em – xin lỗi vì phải nói thế này – như một người phụ nữ đàm hoàng, rồi họ ám chỉ với chị... chà, dĩ nhiên là những lời gièm pha, những điều suy đoán... Tận đáy lòng, chị từng trách móc em, nhưng em thật bất hạnh, bồng bột, đáng thương hại, và trái tim chị quặn thắt vì thương xót cho em.

– Nhưng tại sao, tại sao chứ? – Nadyezhda Fyodorovna toàn thân run lẩy bẩy hỏi. – Em đã làm tổn hại gì ai đâu cơ chứ?

– Em là một kẻ tội lỗi tày đình. Em đã phá vỡ lời thề trước altar với chồng mình. Em đã quyến rũ một chàng thanh niên ưu tú – người mà lẽ ra nếu không gặp em thì có thể đã chọn một người vợ hợp pháp thuộc một gia đình gia giáo trong tầng lớp của cậu ấy, và giờ này cũng đã có cuộc sống bình thường như bao người khác. Em đã hủy hoại tuổi trẻ của cậu ta. Đừng nói gì cả, đừng nói gì cả, em yêu! Chị chưa bao giờ tin rằng đàn ông là kẻ có lỗi trong những tội lỗi của chúng ta. Lỗi luôn thuộc về phụ nữ. Đàn ông trong đời sống gia đình thường nông nổi; họ bị dẫn dắt bởi lý trí chứ không phải bởi trái tim. Có rất nhiều điều họ không hiểu; đàn hồn phụ nữ hiểu hết mọi thứ. Mọi chuyện đều phụ thuộc vào cô ấy. Được trao cho nhiều thì cũng sẽ bị đòi hỏi nhiều. Ồ, em yêu, nếu người phụ nữ mà ngu ngốc hay yếu đuối hơn đàn ông về mặt đó, thì Chúa đã chẳng giao phó cho cô ấy việc giáo dục những đứa trẻ. Và rồi, em yêu ạ, em đã bước vào con đường trụy lạc, quên sạch liêm sỉ; bất kỳ người phụ nữ nào khác ở vị trí của em hẳn đã ẩn mình đi, đã giấu mặt trong nhà, và chỉ xuất hiện ở nơi thánh đường của Chúa, mặt cắt không còn giọt máu, mặc toàn đồ đen và khóc lóc, để rồi ai nấy sẽ bày tỏ niềm thương cảm chân thành: "Lạy Chúa, thiên thần lầm đường lạc lối này lại quay về với Ngài rồi..." Thế nhưng em, em yêu ạ, lại quên mất mọi sự kín đáo; sống một cách công khai, phóng túng; cứ như thể em đang tự hào về tội lỗi của mình; em vẫn vui vẻ cười nói, còn chị, nhìn em mà run lên vì kinh hãi, và sợ rằng sấm sét từ Thiên đàng sẽ giáng xuống ngôi nhà chúng ta trong lúc em đang ngồi ở đó. Em yêu, đừng nói gì cả, đừng nói nữa, – Marya Konstantinovna kêu lên khi thấy Nadyezhda Fyodorovna muốn lên tiếng. – Hãy tin chị, chị sẽ không lừa dối em, chị sẽ không giấu giếm dù chỉ một sự thật trước con mắt tâm hồn em. Lắng nghe chị đi, em yêu... Chúa ghi tội những kẻ có tội lớn, và em đã bị ghi tên rồi: em thử nghĩ xem – trang phục của em lúc nào cũng khủng khiếp.

Nadyezhda Fyodorovna – người vẫn luôn có ý nghĩ rất cao về gu ăn mặc của mình – bèn ngừng khóc và ngạc nhiên nhìn bà.

– Đúng vậy, khủng khiếp lắm, – Marya Konstantinovna tiếp lời. – Bất cứ ai cũng có thể đánh giá hạnh kiểm của em qua sự cầu kỳ và sặc sỡ trong y phục của em. Người ta cười cợt và nhún vai khi nhìn em, còn chị thì đau buồn, đau buồn... Và tha lỗi cho chị nhé, em yêu; bản thân em cũng chẳng gọn gàng tươm tất gì! Khi chúng ta gặp nhau ở nhà tắm công cộng, em đã làm chị phát run. Quần áo bên ngoài của em thì còn coi được, nhưng còn váy lót, áo lót của em... Em yêu ạ, chị đã đỏ cả mặt! Ivan Andreitch tội nghiệp! Chẳng có ai thắt cà vạt cho đàng hoàng tử tế, và nhìn qua quần áo lót lẫn giày dép của cậu ấy kìa, tội nghiệp anh chàng! người ta có thể thấy ngay là ở nhà chẳng có ai chăm sóc. Và cậu ấy lúc nào cũng đói bụng, em yêu ạ, và dĩ nhiên, nếu ở nhà chẳng có ai màng tới ấm samovar hay tách cà phê, thì người ta buộc phải tiêu nửa tiền lương ở quán giải khát mất thôi. Và thật sự khủng khiếp, quá ư khủng khiếp trong cái nhà của em! Chẳng có nhà nào ở cái thị trấn này có ruồi, thế mà phòng ốc của em thì không sao tài nào quét sạch nổi chúng: tất cả bát đĩa đều đen sì những ruồi. Nhìn lên cửa sổ với ghế ngồi mà xem, toàn là bụi bặm, xác ruồi chết và cốc chén... Em bày la liệt cốc chén ra để làm gì thế? Và em yêu ạ, cái bàn ăn thì đến tận giờ này vẫn chưa dọn dẹp. Người ta cảm thấy xấu hổ khi bước vào phòng ngủ của em: quần áo lót vứt lung tung khắp nơi, ống cao su treo lủng lẳng trên tường, xô chậu đặt bừa bãi... Em yêu ạ! Người chồng chẳng nên biết một điều gì, còn người vợ thì phải xinh xắn gọn gàng như một thiên thần nhỏ trước mặt chồng. Chị thức dậy mỗi sáng từ trước lúc rạng đông, và rửa mặt bằng nước lạnh để Nikodim Alexandritch nhà chị không thấy vẻ mặt ngái ngủ của chị.

– Toàn những chuyện vô nghĩa lý, – Nadyezhda Fyodorovna nức nở. – Giá mà em được hạnh phúc, đằng này em lại bất hạnh quá chừng!

– Đúng vậy, đúng vậy; em rất bất hạnh! – Marya Konstantinovna thở dài, cố lắm mới kìm được không khóc theo. – Và một nỗi đau đớn khủng khiếp đang chờ đợi em ở tương lai! Tuổi già cô độc, bệnh tật; và rồi em sẽ phải trả lời trước tòa án phán quyết khủng khiếp... Thật khủng khiếp, khủng khiếp lắm. Giờ đây chính định mệnh đang chìa bàn tay giúp đỡ cho em, vậy mà em lại dại dột hất hủi nó đi. Hãy kết hôn đi, hãy mau mau kết hôn đi!

– Vâng, chúng ta phải cưới, phải cưới chứ, – Nadyezhda Fyodorovna nói; – nhưng ngặt nỗi không thể được!

– Tại sao lại không?

– Không thể được. Ồ,giá mà chị biết...

Nadyezhda Fyodorovna chợt có thôi thúc muốn kể cho bà nghe về Kirilin, và về việc tối hôm trước cô đã gặp gã thanh niên bảnh tỏn Atchmianov ở bến cảng ra sao, cùng với ý nghĩ điên rồ, lố bịch nào đã xuất hiện trong đầu cô là sẽ xóa khoản nợ ba trăm rúp; điều đó đã từng làm cô rất thích thú, để rồi cô trở về nhà vào lúc muộn màng với cảm giác rằng mình đã tự bán rẻ bản thân và lún sâu vào đường lầm lỗi không tài nào cứu vãn nổi. Chính cô cũng không hiểu mọi chuyện đã diễn ra như thế nào nữa. Và cô khao khát được thề với Marya Konstantinovna rằng cô nhất định sẽ trả món nợ ấy, nhưng tiếng nức nở và sự xấu hổ đã ngăn cô cất lời.

– Em sẽ đi đây, – cô nói. – Ivan Andreitch có thể ở lại, nhưng em thì đi.

– Đi đâu cơ?

– Về nước Nga.

– Nhưng em sẽ sống ở đó bằng cách nào? Chà, em có đồng nào dắt túi đâu.

– Em sẽ nhận dịch thuật, hoặc... hoặc em sẽ mở một tiệm sách...

– Đừng có mơ mộng hão huyền nữa, em yêu. Em phải có tiền mới mở nổi tiệm sách chứ. Thôi, chị về đây để em tĩnh tâm lại và suy nghĩ mọi chuyện cho thấu đáo, rồi ngày mai hãy sang thăm chị, với một tinh thần tươi vui và hạnh phúc nhé. Thế thì tuyệt diệu biết bao! Thôi, vĩnh biệt thiên thần của chị. Để chị hôn em nào.

Marya Konstantinovna hôn lên trán Nadyezhda Fyodorovna, làm dấu thánh trên người cô, rồi nhẹ nhàng bước ra ngoài. Trời đang sẩm tối, và ở nhà bếp Olga đã thắp đèn lên. Vẫn tiếp tục khóc, Nadyezhda Fyodorovna bước vào phòng ngủ và ngả lưng xuống giường. Cô bắt đầu lên cơn sốt nặng. Cô cởi đồ mà chẳng thèm đứng dậy, vò đống quần áo dưới chân rồi cuộn tròn người lại dưới chăn. Cô thấy khát nước, nhưng chẳng có ai lấy cho cô một ngụm nước uống.

– Mình sẽ trả lại! – cô tự lẩm bẩm với chính mình, và trong cơn mê sảng, cô tưởng như mình đang ngồi bên cạnh một người phụ nữ đau bệnh nào đó, rồi nhận ra người đó chính là mình. – Mình sẽ trả lại. Thật ngốc nghếch khi cứ nghĩ rằng vì tiền mà mình... Mình sẽ bỏ đi và gửi trả tiền cho anh ta từ St. Petersburg. Trước tiên là một trăm... rồi một trăm nữa... rồi đến trăm thứ ba...

Đã khuya lắm rồi Laevsky mới bước về nhà.

– Trước tiên là một trăm... – Nadyezhda Fyodorovna nói với anh, – rồi một trăm nữa...

– Em nên uống ít thuốc ký ninh đi, – anh nói, và thầm nghĩ: – Ngày mai là thứ Tư; tàu chạy rồi mà mình lại không đi chuyến đó. Thế là mình sẽ phải tiếp tục sống ở cái xó này cho đến tận thứ Bảy.

Nadyezhda Fyodorovna quỳ chồm lên giường.

– Vừa rồi em có nói nhảm gì không anh? – cô hỏi, mỉm cười và nheo mắt nhìn ánh đèn.

– Không, có gì đâu. Sáng mai chúng ta phải cho người gọi bác sĩ tới khám thôi. Ngủ đi em.

Anh cầm lấy gối của mình và đi ra cửa. Kể từ khi anh hạ quyết tâm dứt khoát sẽ bỏ đi và rời xa Nadyezhda Fyodorovna, cô bắt đầu khơi gợi trong anh lòng trắc ẩn và cảm giác tội lỗi; anh cảm thấy hơi hổ thẹn khi đứng trước mặt cô, tựa như đang đứng trước một con ngựa già hoặc đau ốm mà người ta đã quyết định đem đi làm thịt. Anh khựng lại nơi ngưỡng cửa và quay đầu nhìn cô.

– Anh đã cáu kỉnh trong buổi dã ngoại và nói những lời thô lỗ với em. Xin em vì Chúa mà tha lỗi cho anh!

Nói xong, anh bước về phòng làm việc của mình, nằm xuống và trằn trọc mãi không sao chợp mắt được.

Sáng hôm sau, khi Samoylenko – vì là ngày lễ nên diện nguyên bộ lễ phục chỉnh tề với cầu vai vắt ngang và những chiếc huân chương đính đầy ngực – bước ra từ phòng ngủ sau khi đã bắt mạch xem lưỡi của Nadyezhda Fyodorovna, Laevsky đang đứng đợi ở khung cửa bèn lo lắng hỏi dồn:

– Thế nào? Thế nào rồi anh?

Trên gương mặt anh lộ rõ vẻ hoảng sợ, bồn chồn khôn tả và cả niềm hy vọng.

– Cậu đừng lo lắng quá; chẳng có gì nguy hiểm đâu, – Samoylenko nói; – chỉ là cơn sốt thông thường thôi.

– Ý tôi không phải chuyện đó. – Laevsky bứt rứt cau mày. – Anh đã lấy được tiền chưa?

– Cục cưng của tôi ơi, hãy tha lỗi cho tôi, – hắn thì thầm, ngó nghiêng ra cửa với vẻ vô cùng bối rối.

– Vì Chúa, hãy tha lỗi cho tôi! Chẳng ai có sẵn tiền dư dả cả, tôi mới chỉ gom góp được toàn mấy tờ năm rúp với mười rúp thôi... Tổng cộng mới được một trăm mười rúp. Hôm nay tôi sẽ hỏi người khác xem sao. Cố chờ thêm chút nữa nhé.

– Nhưng thứ Bảy là hạn chót rồi, – Laevsky run lên vì sốt ruột. – Vì bất cứ điều gì thiêng liêng nhất, anh hãy xoay cho bằng được vào ngày thứ Bảy nhé! Nếu thứ Bảy mà tôi không đi được thì mọi thứ coi như hỏng bét, chẳng còn nghĩa lý gì nữa! Tôi thật không thể hiểu nổi sao một bác sĩ lại có lúc túng tiền đến mức ấy!

– Lạy Chúa từ bi cứu độ chúng con! – Samoylenko thầm thì nhanh và gấp gáp, giọng hắn nghẹn đặc lại. – Tôi đã bị vét sạch túi rồi; người ta đang nợ tôi bảy nghìn, trong khi bản thân tôi thì nợ nần ngập đầu ngập cổ. Chẳng lẽ đó là lỗi của tôi chắc?

– Thế tóm lại là thứ Bảy anh sẽ có tiền chứ? Phải không?

– Tôi sẽ cố gắng hết sức.

– Tôi nài nỉ anh đấy, bạn hiền ạ! Nhất định phải cầm được tiền trong tay tôi trước sáng thứ Sáu đấy nhé!

Samoylenko ngồi xuống, kê đơn gồm dung dịch quinine, kalii bromati, cồn đại hoàng, cồn rễ long đởm (tincturæ gentianæ), nước thì là (aquæ foeniculi) – tất cả hòa chung vào một hỗn hợp, cho thêm ít si-rô hồng cho dễ uống, rồi ra về.