Viên chủ ngân hàng nhớ lại toàn bộ sự việc, và thầm nghĩ:

“Đúng mười hai giờ trưa mai hắn sẽ được trả tự do. Theo thỏa thuận, ta sẽ phải trả cho hắn hai triệu. Nếu ta trả, đời ta coi như chấm hết. Ta sẽ khánh kiệt đến muôn đời...”

Mười lăm năm trước, ông có quá nhiều triệu đến mức không thể đếm xuể, nhưng giờ đây ông lại sợ phải tự hỏi xem giữa tiền bạc và nợ nần, thứ nào nhiều hơn. Những canh bạc trên thị trường chứng khoán, những vụ đầu cơ mạo hiểm, và sự liều lĩnh mà ngay cả khi tuổi già bóng xế ông vẫn không sao rũ bỏ được, đã từng bước đẩy sự nghiệp của ông đến bờ vực lụi tàn; và con người doanh nhân từng một thời gan dạ, đầy tự tin, kiêu hãnh ấy giờ đây đã biến thành một chủ ngân hàng bình thường, run lẩy bẩy trước mọi biến động lên xuống của thị trường.

“Cái lời cá cược chết tiệt ấy,” lão già lẩm bẩm, hai tay ôm đầu trong cơn tuyệt vọng... “Sao hắn vẫn chưa chết nhỉ? Hắn mới chỉ bốn mươi tuổi. Hắn sẽ tước đoạt nốt xu cuối cùng của ta, kết hôn, tận hưởng cuộc sống, chơi chứng khoán, còn ta sẽ đứng nhìn như một kẻ ăn mày đố kỵ và nghe hắn thốt lên những lời này mỗi ngày: ‘Tôi mang ơn ông vì hạnh phúc đời tôi. Hãy để tôi giúp ông.’ Không, thế thì quá sức chịu đựng! Lối thoát duy nhất khỏi cảnh phá sản và nhục nhã này—chính là cái chết của hắn.”

Đồng hồ vừa điểm ba giờ. Viên chủ ngân hàng lắng tai nghe. Trong nhà, mọi người đều đang chìm vào giấc ngủ, và người ta chỉ có thể nghe thấy tiếng những hàng cây đông cứng đang rên rỉ ngoài cửa sổ. Cố gắng không phát ra tiếng động, ông lấy từ trong két sắt ra chiếc chìa khóa của cánh cửa đã mười lăm năm không mở, mặc áo khoác vào, rồi bước ra khỏi nhà. Khu vườn tối tăm và lạnh lẽo. Trời đang mưa. Một cơn gió ẩm ướt, buốt giá gầm rít trong khu vườn và làm cho những tán cây rung chuyển không ngừng. Dù đã căng mắt nhìn, viên chủ ngân hàng chẳng thể thấy mặt đất, những bức tượng trắng, dãy nhà phụ trong vườn, hay những lùm cây. Đến gần dãy nhà phụ, ông gọi vọng lên hai lần gác cổng. Không có tiếng trả lời. Hiển nhiên là người gác cổng đã tìm chỗ trú thời tiết xấu và đang ngủ say ở đâu đó trong bếp hoặc nhà kính.

“Nếu ta có đủ dũng khí để thực hiện dự định của mình,” lão già thầm nghĩ, “sự nghi ngờ trước hết sẽ đổ lên đầu người gác cổng.”

Trong bóng tối, ông dò dẫm tìm bậc thềm cùng cánh cửa rồi bước vào sảnh của dãy nhà phụ, sau đó len lỏi vào một hành lang hẹp và quẹt diêm. Không một bóng người. Chiếc giường nào đó không có chăn đệm nằm trơ trọi ở đó, và một chiếc lò sưởi bằng sắt hiện lên tối thẫm ở góc phòng. Những niêm phong trên cánh cửa dẫn vào phòng người tù vẫn còn nguyên vẹn.

Khi que diêm vụt tắt, lão già, mình mẩy run lẩy bẩy vì xúc động, ghé mắt nhìn qua ô cửa sổ nhỏ.

Trong phòng người tù, một ngọn nến đang cháy hắt hiu. Bản thân người tù đang ngồi bên bàn. Người ta chỉ có thể nhìn thấy tấm lưng, mái tóc trên đầu và đôi bàn tay của hắn. Những cuốn sách mở tung vương vãi trên bàn, trên hai chiếc ghế, và trên tấm thảm cạnh bàn.

Năm phút trôi qua và người tù không hề nhúc nhích dù chỉ một lần. Mười lăm năm giam cầm đã dạy cho hắn cách ngồi bất động. Viên chủ ngân hàng gõ nhẹ ngón tay lên cửa sổ, nhưng người tù không hề có động tĩnh gì đáp lại. Thế rồi, viên chủ ngân hàng thận trọng gỡ những lớp niêm phong trên cửa ra và cắm chìa khóa vào ổ. Chiếc ổ khóa gỉ sét phát ra một tiếng kêu khàn đợt và cánh cửa kẹt lên cót két. Viên chủ ngân hàng thầm đợi chờ sẽ nghe thấy ngay tiếng kêu ngạc nhiên cùng những bước chân. Ba phút trôi qua và bên trong vẫn tĩnh lặng y như trước. Ông quyết định bước vào.

Ngồi trước chiếc bàn là một con người, chẳng khác nào một sinh thể không còn hình người. Đó là một bộ xương với lớp da bọc sát xương, mái tóc dài xoăn tít như đàn bà, và bộ râu xồm xoàm. Khuôn mặt vàng xậm mang sắc thái của đất; hai má hóp sâu, tấm lưng dài và gầy guộc, còn bàn tay đang tỳ lên cái đầu bờm xờm tóc ấy mới gầy gò và xương xẩu làm sao, trông đến đau lòng. Tóc hắn đã điểm bạc, và bất cứ ai nhìn vào vẻ tiêu tụy già nua trên khuôn mặt ấy cũng chẳng thể tin rằng hắn mới chỉ bước sang tuổi bốn mươi. Trên chiếc bàn, ngay trước cái đầu đang cúi xuống ấy, là một tờ giấy trên đó có chép những dòng chữ nhỏ xíu.

“Tội nghiệp thật,” viên chủ ngân hàng thầm nghĩ, “hắn đang ngủ và chắc là đang mơ thấy hàng triệu bạc trong giấc chiêm bao. Ta chỉ việc túm lấy cái sinh vật nửa sống nửa chết này ném lên giường, úp gối lên mặt hắn vài phút là cuộc khám nghiệm cẩn thận nhất cũng chẳng thể tìm ra dấu vết của cái chết bất thường. Nhưng trước tiên, hãy đọc xem hắn đã viết gì ở đây.”

Viên chủ ngân hàng nhặt tờ giấy trên bàn lên và đọc:

“Đúng mười hai giờ đêm ngày mai, tôi sẽ giành lại tự do và quyền được giao hòa với mọi người. Nhưng trước khi rời khỏi căn phòng này và nhìn thấy ánh mặt trời, tôi thấy cần thiết phải ngỏ với ông đôi điều. Trước lương tâm trong sáng của chính mình và trước Thượng Đế Đấng đang soi xét tôi, tôi tuyên bố với ông rằng tôi khinh bỉ tự do, cuộc sống, sức khỏe, và tất cả những gì mà sách vở của ông gọi là hồng ân của thế gian.

“Suốt mười lăm năm qua, tôi đã miệt mài nghiên cứu cuộc đời trần thế. Quả thật, tôi không được thấy mặt đất hay con người, nhưng qua sách vở của ông, tôi đã uống những vò rượu thơm ngát, ca hát, săn hươu và lợn lòi trong những cánh rừng, yêu đương những người phụ nữ... Và những người phụ nữ đẹp tuyệt trần, tựa những áng mây thanh tao, được tạo nên bởi phép màu thiên tài của các nhà thơ ông, đã đến thăm tôi vào ban đêm và thì thầm vào tai tôi những câu chuyện kỳ diệu khiến đầu óc tôi say đắm. Trong sách vở của ông, tôi đã leo lên đỉnh Elbruz và Mont Blanc để từ đó ngắm nhìn mặt trời mọc buổi sớm, và vào buổi chiều nhuộm đẫm bầu trời, đại dương cùng những dãy núi bằng một thứ ánh vàng tía. Tôi từ đó nhìn thấy những tia chớp lóe lên xé rách mây trời phía trên đầu; tôi nhìn thấy những cánh rừng xanh thẳm, đồng ruộng, sông ngòi, hồ nước, thành phố; tôi nghe tiếng các nàng siren hát, tiếng sáo của thần Pan tấu lên; tôi chạm vào đôi cánh của những ác quỷ xinh đẹp bay đến cùng tôi trò chuyện về Thượng Đế... Trong sách vở của ông, tôi đã lao mình xuống những vực thẳm không đáy, làm nên những phép lạ, thiêu rụi các thành phố thành bình địa, raao giảng những tôn giáo mới, chinh phục cả những quốc gia...

“Sách vở của ông đã ban cho tôi sự thông thái. Tất cả những gì tư duy nhân loại không mệt mỏi tạo nên qua các thế kỷ đã được cô đọng lại thành một nhúm nhỏ trong hộp sọ tôi. Tôi biết rằng mình thông minh hơn tất cả các ông.

“Và tôi khinh bỉ sách vở của các ông, khinh bỉ mọi hồng ân lẫn sự khôn ngoan ở trần thế này. Mọi thứ đều trống rỗng, mỏng manh, ảo ảnh và lừa dối tựa như một nấm mồ. Dù các ông có kiêu hãnh, thông thái và xinh đẹp đến đâu, thì thần chết vẫn sẽ xóa sổ các ông khỏi mặt đất này chẳng khác gì những con chuột dưới lòng đất; và hậu duệ của các ông, lịch sử của các ông, cùng sự bất tử của những thiên tài trong các ông cũng sẽ chỉ như thứ xỉ lò lạnh ngắt, cháy rụi cùng với quả địa cầu này mà thôi.

“Các ông điên rồ, và đã đi lầm đường lạc lối. Các ông lấy giả làm chân, lấy sự xấu xí làm cái đẹp. Các ông hẳn sẽ phải ngạc nhiên biết mấy nếu bỗng nhiên cây táo cây cam sinh ra ếch nhái thay vì hoa trái, và nếu hoa hồng bắt đầu tỏa ra mùi hôi của con ngựa đổ mồ hôi. Tôi cũng ngạc nhiên về các ông như thế đấy, những kẻ đã đem thiên đường đổi lấy trần gian. Tôi chẳng buồn hiểu các ông nữa.

“Để tôi có thể minh chứng bằng hành động sự khinh miệt của mình đối với lối sống mà các ông đang bám víu, tôi xin từ bỏ hai triệu mà có lúc tôi từng mơ ước như chốn thiên đường, và giờ đây tôi khinh bỉ. Để tước đi quyền nhận số tiền ấy của chính mình, tôi sẽ bước ra khỏi nơi này trước thời hạn quy định năm phút, và như thế tôi đã vi phạm thỏa thuận.”

Đọc xong, viên chủ ngân hàng đặt tờ giấy lên bàn, hôn lên đầu người đàn ông kỳ lạ ấy, và bật khóc. Ông bước ra khỏi dãy nhà phụ. Chưa bao giờ trong suốt quãng đời qua, kể cả sau những tổn thất khủng khiếp trên sàn giao dịch, ông lại cảm thấy khinh bỉ chính mình đến thế như lúc này. Về đến nhà, ông nằm vật xuống giường, nhưng nỗi thổn thức và những giọt nước mắt đã khiến ông thao thức mãi chẳng thể chợp mắt...

Sáng hôm sau, người gác cổng tội nghiệp hớt hải chạy đến báo cho ông rằng người ta đã nhìn thấy kẻ sống trong dãy nhà phụ trèo qua cửa sổ để ra vườn. Hắn đã đi ra cổng rồi biến mất. Viên chủ ngân hàng lập tức cùng đám gia nhân chạy ra khu nhà phụ và xác nhận chuyện người tù đã trốn thoát. Để tránh những lời đồn thổi không cần thiết, ông cầm tờ giấy từ bỏ quyền lợi trên bàn lên, và khi quay về, khóa kỹ nó trong chiếc két sắt của mình.