Yevgraf Ivanovitch Shiryaev, một chủ trại nhỏ - người cha quá cố vốn là một linh mục giáo xứ từng được bà góa phụ của một vị tướng là Kuvshinnikov tặng ba trăm mẫu đất - đang đứng trong góc phòng trước chiếc chậu rửa đồng, rửa tay. Như thường lệ, gương mặt ông lộ vẻ lo âu, cau có, còn bộ râu thì rối bời chẳng buồn chải chuốt.

"Thời tiết gì thế này!" ông càu nhàu. "Chẳng phải thời tiết nữa, mà là một lời nguyền giáng xuống đầu chúng ta. Lại mưa rồi!"

Ông tiếp tục lẩm bẩm trong khi cả nhà ngồi vào bàn chờ đợi ông rửa tay xong để bắt đầu bữa tối. Fedosya Semyonovna, vợ ông, cùng con trai Pyotr - một sinh viên, con gái cả Varvara và ba cậu con trai nhỏ đã ngồi chờ từ rất lâu. Lũ trẻ - Kolka, Vanka và Arhipka - những nhóc tì mặt mũi lấm lem, mũi hếch, má phúng phính với mái tóc rối bời cần được cắt tỉa, ngồi trên ghế cử động thiếu kiên nhẫn, trong khi những người lớn ngồi im lìm, dường như chẳng mảy may quan tâm đến việc họ được ăn tối hay phải tiếp tục chờ đợi...

Như thể đang thử thách lòng kiên nhẫn của mọi người, Shiryaev chậm rãi lau tay, chậm rãi đọc kinh cầu nguyện, rồi ngồi vào bàn mà chẳng chút vội vàng. Món súp bắp cải được dọn lên ngay sau đó. Tiếng rìu của cánh thợ mộc (Shiryaev đang cho xây một nhà kho mới) và tiếng cười của Fomka, gã làm công đang trêu chọc con gà tây, vọng vào từ ngoài sân.

Những giọt mưa lớn, thưa thớt lộp độp rơi trên cửa sổ.

Pyotr, chàng sinh viên vai gù đeo kính, cứ liếc nhìn mẹ trong khi ăn tối. Vài lần cậu đặt thìa xuống, hắng giọng, định mở lời, nhưng sau khi nhìn cha đầy thăm dò, cậu lại cúi xuống ăn tiếp. Cuối cùng, khi món cháo được dọn ra, cậu hắng giọng một cách quyết đoán và nói:

"Đêm nay con phải đi chuyến tàu tối. Đáng lẽ con phải đi từ trước rồi; con đã bỏ lỡ mất hai tuần học. Các bài giảng bắt đầu từ ngày mùng một tháng Chín."

"Ừ, thì đi đi," Shiryaev đồng ý; "còn chần chừ ở đây làm gì? Thu xếp rồi đi đi, chúc con may mắn."

Một phút trôi qua trong im lặng.

"Nó cần tiền cho chuyến đi, Yevgraf Ivanovitch ạ," người mẹ nói khẽ.

"Tiền? Tất nhiên rồi, không có tiền thì làm sao mà đi. Cần thì lấy ngay đi. Lẽ ra nó có thể lấy từ lâu rồi chứ!"

Chàng sinh viên khẽ thở phào, nhìn mẹ đầy nhẹ nhõm. Shiryaev chậm rãi lấy ví ra khỏi túi áo khoác và đeo kính lên.

"Con cần bao nhiêu?" ông hỏi.

"Tiền vé đến Moscow là mười một rúp bốn mươi hai kopeck..."

"À, tiền với bạc!" người cha thở dài. (Ông luôn thở dài khi nhìn thấy tiền, ngay cả khi nhận tiền về.) "Đây, mười hai rúp cho con. Con sẽ có tiền lẻ thừa ra để dùng trên đường."

"Con cảm ơn cha."

Sau khi chờ một lát, chàng sinh viên nói:

"Năm ngoái ban đầu con không tìm được việc dạy kèm. Con không biết năm nay sẽ ra sao; có lẽ con sẽ mất một chút thời gian mới tìm được việc. Con phải xin cha mười lăm rúp để lo tiền trọ và tiền ăn."

Shiryaev suy nghĩ một chút rồi thở dài.

"Con phải gói ghém trong mười rúp thôi," ông nói. "Đây, cầm lấy."

Chàng sinh viên cảm ơn cha. Đáng lẽ cậu phải xin thêm tiền để mua quần áo, đóng học phí, mua sách, nhưng sau khi nhìn cha đầy thăm dò, cậu quyết định không làm phiền ông thêm nữa.

Người mẹ, vốn thiếu khéo léo và thận trọng như mọi người mẹ khác, không thể kiềm chế được bản thân, bèn lên tiếng:

"Ông nên cho nó thêm sáu rúp nữa, Yevgraf Ivanovitch ạ, để mua đôi giày. Ông xem, nó làm sao có thể đến Moscow với những thứ rách rưới này được?"

"Để nó lấy đôi giày cũ của tôi mà đi; chúng vẫn còn tốt chán."

"Đằng nào thì nó cũng phải có quần dài; trông nó thật thảm hại."

Và ngay sau đó, tín hiệu của cơn bão xuất hiện, khiến cả gia đình run rẩy khi nhìn thấy.

Cái cổ ngắn, mập mạp của Shiryaev bỗng đỏ ửng như củ dền. Màu đỏ từ từ lan lên tận tai, từ tai lên đến thái dương, rồi dần dần bao phủ khắp khuôn mặt. Yevgraf Ivanovitch cựa quậy trên ghế và cởi cúc cổ áo để khỏi nghẹt thở. Rõ ràng là ông đang vật lộn với cảm xúc đang chế ngự mình. Một sự im lặng chết chóc bao trùm. Lũ trẻ nín thở. Fedosya Semyonovna, như thể không hiểu chuyện gì đang xảy ra với chồng mình, vẫn tiếp tục:

"Nó không còn là đứa trẻ nữa, ông biết đấy; nó xấu hổ khi phải đi lại mà không có quần áo tử tế."

Shiryaev đột nhiên đứng bật dậy, dốc hết sức bình sinh ném chiếc ví mập mạp của mình xuống giữa bàn, khiến một mẩu bánh mì văng ra khỏi đĩa. Một vẻ mặt ghê tởm của sự giận dữ, oán hận, keo kiệt - tất cả hòa trộn lại - rực lên trên gương mặt ông.

"Lấy hết đi!" ông hét lên bằng một giọng không tự nhiên; "cướp sạch của tôi đi! Lấy hết đi! Bóp cổ tôi đi!"

Ông nhảy khỏi bàn, ôm lấy đầu mình, chạy loạng choạng quanh phòng.

"Lột sạch từng mảnh vải của tôi đi!" ông thét lên bằng chất giọng chói tai. "Vắt kiệt giọt máu cuối cùng đi! Cướp bóc tôi đi! Vặn cổ tôi đi!"

Chàng sinh viên đỏ mặt, cúi gằm xuống. Cậu không thể ăn tiếp được nữa. Fedosya Semyonovna, dù đã trải qua hai mươi lăm năm nhưng vẫn chưa quen với tính khí khó chịu của chồng, co rúm người lại và lầm bầm gì đó để tự vệ. Vẻ ngạc nhiên và nỗi kinh hoàng đờ đẫn hiện lên trên gương mặt hốc hác, gầy gò của bà, vốn lúc nào cũng trông bàng hoàng và sợ hãi. Những đứa con nhỏ và cô con gái lớn Varvara, một cô bé tuổi thiếu niên với gương mặt nhợt nhạt, khó coi, đặt thìa xuống và ngồi im thin thít.

Shiryaev, ngày càng hung dữ, thốt ra những lời lẽ sau còn kinh khủng hơn trước, lao tới bàn và bắt đầu run rẩy trút tiền từ trong ví ra.

"Lấy đi!" ông lầm bầm, toàn thân run rẩy. "Chúng bay đã ăn uống no nê rồi, thì đây, tiền cho chúng bay đây! Tôi chẳng cần gì cả! Tự đi mà đặt đóng giày mới với may đồng phục mới đi!"

Chàng sinh viên tái mặt đứng dậy.

"Nghe này, cha," cậu bắt đầu, giọng hổn hển. "Con... con cầu xin cha hãy chấm dứt chuyện này, vì..."

"Câm miệng!" người cha hét vào mặt cậu, to đến mức chiếc kính rơi khỏi sống mũi ông; "câm miệng!"

"Con đã... con đã từng cố chịu đựng những cảnh tượng như thế này, nhưng... nhưng giờ con không quen nữa rồi. Cha có hiểu không? Con không quen nữa rồi!"

"Câm miệng!" người cha gào lên và dậm chân xuống đất. "Con phải nghe những gì cha nói! Cha muốn nói gì thì nói, còn con thì câm miệng lại. Bằng tuổi con, cha đã tự kiếm sống rồi, còn con... Con có biết con đã làm cha tốn kém bao nhiêu không, đồ khốn? Ta sẽ tống cổ con ra khỏi nhà! Đồ ăn hại!"

"Yevgraf Ivanovitch," Fedosya Semyonovna lầm bầm, những ngón tay bồn chồn cử động; "ông biết nó... ông biết Petya mà...!"

"Câm miệng!" Shiryaev quát lên với bà, và những giọt nước mắt thực sự ứa ra vì giận dữ. "Chính bà là người đã làm hư chúng nó - chính bà! Tất cả là lỗi của bà! Nó chẳng hề tôn trọng chúng ta, chẳng thèm đọc kinh cầu nguyện, và chẳng kiếm được đồng nào! Một mình tôi phải đối mặt với mười người các người! Tôi sẽ tống cổ tất cả các người ra khỏi nhà!"

Cô con gái Varvara nhìn chằm chằm vào mẹ, miệng há hốc, rồi đưa đôi mắt vô hồn nhìn ra cửa sổ, tái mặt, và thét lên một tiếng chói tai rồi đổ gục xuống ghế. Người cha, vừa rủa xả vừa vung tay, chạy ra ngoài sân.

Đây là cách mà những cảnh gia đình thường kết thúc ở nhà Shiryaev. Nhưng lần này, thật không may, Pyotr chàng sinh viên đã bị cơn giận dữ chế ngự. Cậu cũng nóng nảy và dễ nổi cáu như cha và ông nội - vị linh mục thường dùng gậy đập vào đầu giáo dân. Tái mặt và siết chặt nắm tay, cậu bước tới chỗ mẹ và hét lên bằng chất giọng cao nhất mà cổ họng cậu có thể đạt tới:

"Những lời trách móc này thật kinh tởm! Thật phát ốm! Con chẳng cần gì ở các người cả! Không gì cả! Con thà chết đói còn hơn ăn thêm một miếng từ tiền của cha! Hãy lấy lại số tiền bẩn thỉu đó đi! Lấy lại đi!"

Người mẹ nép vào tường và xua tay, như thể trước mặt bà không phải là con trai mình mà là một bóng ma nào đó. "Mẹ đã làm gì cơ chứ?" bà than khóc. "Cái gì chứ?"

Giống như cha mình, cậu trai vung tay và chạy ra ngoài sân. Ngôi nhà của Shiryaev nằm lẻ loi bên một khe núi trải dài như một đường rãnh bốn dặm dọc theo thảo nguyên. Các vách khe núi phủ đầy cây sồi non và cây tống quán sủi, dưới đáy có một dòng suối chảy qua. Một mặt ngôi nhà hướng ra khe núi, mặt kia hướng ra vùng đất trống, chẳng có hàng rào hay vách ngăn nào cả. Thay vào đó là các công trình phụ đủ loại nằm sát nhau, bao quanh một không gian nhỏ phía trước ngôi nhà được coi là sân, nơi gà, vịt và lợn chạy nhảy tung tăng.

Bước ra khỏi nhà, chàng sinh viên đi dọc theo con đường lầy lội về phía vùng đất trống. Không khí tràn ngập sự ẩm ướt của mùa thu thấu xương. Con đường bùn lầy, những vũng nước lấp loáng đây đó, và trên những cánh đồng vàng úa, mùa thu dường như đang nhìn ra từ đám cỏ, ảm đạm, tàn úa, tối tăm. Ở bên phải con đường là một vườn rau đã thu hoạch, trông thật ảm đạm, điểm xuyết vài bông hướng dương đứng đó với những chiếc đầu rủ xuống đã hóa đen.

Pyotr nghĩ rằng đi bộ đến Moscow cũng chẳng tệ; cứ đi như thế này, với đôi giày thủng lỗ, không mũ, và không một xu dính túi. Khi đi được tám mươi dặm, cha cậu, trong sự hoảng sợ và bàng hoàng, sẽ đuổi theo, van nài cậu quay lại hoặc nhận lấy số tiền, nhưng cậu sẽ chẳng thèm nhìn ông lấy một cái, mà cứ thế bước tiếp... Những cánh rừng trơ trọi sẽ nối tiếp những cánh đồng hoang vắng, những cánh đồng lại nối tiếp những cánh rừng; chẳng bao lâu nữa mặt đất sẽ trắng xóa vì đợt tuyết đầu mùa, và các dòng suối sẽ phủ một lớp băng... Ở đâu đó gần Kursk hoặc Serpuhovo, kiệt sức và chết đói, cậu sẽ ngã xuống và lìa đời. Xác cậu sẽ được tìm thấy, và sẽ có một mẩu tin trên tất cả các tờ báo rằng một sinh viên tên Shiryaev đã chết vì đói...

Một con chó trắng với cái đuôi lấm bùn đang lang thang trong vườn rau tìm kiếm gì đó, ngước nhìn cậu rồi lững thững đi theo.

Cậu bước đi trên con đường, nghĩ về cái chết, về nỗi đau của gia đình, về những nỗi dằn vặt tinh thần của người cha, rồi tưởng tượng ra đủ thứ phiêu lưu trên đường đi, cái sau còn kỳ diệu hơn cái trước - những vùng đất đẹp như tranh vẽ, những đêm kinh hoàng, những cuộc gặp gỡ tình cờ. Cậu tưởng tượng ra một hàng người hành hương, một túp lều trong rừng với một ô cửa sổ nhỏ sáng đèn trong đêm tối; cậu đứng trước cửa sổ, xin ngủ nhờ... Họ cho cậu vào, và đột nhiên cậu nhận ra họ là lũ cướp. Hoặc hay hơn nữa, cậu được đưa vào một trang viên lớn, nơi họ biết cậu là ai, họ cho cậu ăn uống, chơi đàn piano cho cậu nghe, lắng nghe những lời than phiền của cậu, và cô con gái chủ nhà, một mỹ nhân, đem lòng yêu cậu.

Chìm đắm trong nỗi cay đắng và những suy nghĩ đó, chàng trai Shiryaev cứ bước đi mãi. Phía xa, rất xa, cậu nhìn thấy quán trọ, một vệt tối trên nền trời mây xám xịt. Sau quán trọ, ở ngay đường chân trời, cậu có thể nhìn thấy một gò đất nhỏ; đó là nhà ga xe lửa. Gò đất đó gợi cho cậu nhớ về mối liên hệ giữa nơi cậu đang đứng với Moscow, nơi những ngọn đèn đường đang cháy sáng và những cỗ xe ngựa đang lạch cạch trên phố, nơi các bài giảng đang được thực hiện. Và cậu suýt khóc vì chán nản và thiếu kiên nhẫn. Phong cảnh trang nghiêm, với trật tự và vẻ đẹp của nó, sự tĩnh lặng chết chóc xung quanh, làm cậu thấy ghê tởm và dấy lên nỗi tuyệt vọng và căm thù!

"Cẩn thận!" Cậu nghe thấy một giọng nói lớn từ phía sau.

Một bà lão quen biết, một địa chủ trong vùng, đánh xe lướt qua cậu trên một chiếc xe landau thanh lịch, nhẹ nhàng. Cậu cúi chào bà, cười rạng rỡ khắp khuôn mặt. Và ngay lập tức, cậu tự bắt gặp mình đang mỉm cười, một nụ cười hoàn toàn không phù hợp với tâm trạng ảm đạm của mình. Nụ cười đó từ đâu ra nếu toàn bộ trái tim cậu đang đầy rẫy sự bực bội và đau khổ? Và cậu nghĩ rằng chính thiên nhiên đã ban cho con người khả năng nói dối này, để ngay cả trong những khoảnh khắc căng thẳng tinh thần khó khăn nhất, con người cũng có thể che giấu những bí mật của tổ ấm mình như loài cáo và vịt trời. Mọi gia đình đều có những niềm vui và nỗi kinh hoàng riêng, nhưng dù chúng có lớn đến đâu, người ngoài cũng khó mà nhìn thấy được; chúng là một bí mật. Ví dụ như cha của bà lão vừa đánh xe qua, vì một tội lỗi nào đó mà đã phải sống nửa đời người dưới lệnh trừng phạt của Sa hoàng Nicholas I; chồng bà là một con bạc; trong số bốn người con trai của bà, không ai nên người cả. Có thể tưởng tượng được cuộc đời bà đã trải qua bao nhiêu cảnh tượng khủng khiếp, bao nhiêu nước mắt đã rơi. Thế mà bà lão trông vẫn có vẻ hạnh phúc và mãn nguyện, và bà đã đáp lại nụ cười của cậu bằng một nụ cười. Chàng sinh viên nghĩ về những người bạn của mình, những người không thích nói về gia đình họ; cậu nghĩ về mẹ mình, người hầu như luôn nói dối khi phải nhắc đến chồng và các con...

Pyotr đi lang thang trên các con đường cách xa nhà cho đến tận chạng vạng, đắm mình trong những suy nghĩ u sầu. Khi trời bắt đầu lất phất mưa, cậu quay về nhà. Trên đường quay lại, cậu quyết tâm bằng mọi giá phải nói chuyện với cha, để giải thích cho ông hiểu, một lần cho mãi mãi, rằng sống với ông thật đáng sợ và ngột ngạt.

Cậu thấy trong nhà tĩnh lặng tuyệt đối. Chị gái Varvara đang nằm sau tấm bình phong vì đau đầu, rên rỉ khe khẽ. Mẹ cậu, với vẻ mặt kinh ngạc và tội lỗi, đang ngồi cạnh cô bé trên chiếc rương, vá quần cho Arhipka. Yevgraf Ivanovitch đang đi đi lại lại từ cửa sổ này sang cửa sổ khác, cau mày nhìn thời tiết. Nhìn dáng đi, cách ông hắng giọng, và thậm chí cả dáng vẻ sau gáy ông, có thể thấy rõ ông cảm thấy chính mình đáng trách.

"Chắc là con đổi ý không đi hôm nay nữa chứ gì?" ông hỏi.

Chàng sinh viên cảm thấy thương hại ông, nhưng ngay lập tức nén lại cảm xúc đó, cậu nói:

"Nghe này... con phải nói chuyện nghiêm túc với cha... vâng, nghiêm túc. Con luôn kính trọng cha, và... và chưa bao giờ dám nói chuyện với cha bằng giọng điệu như thế này, nhưng hành vi của cha... hành động vừa rồi của cha..."

Người cha nhìn ra cửa sổ và không nói gì. Chàng sinh viên, như đang cân nhắc từng lời, xoa trán và tiếp tục với sự xúc động mạnh:

"Chẳng có bữa tối hay bữa trà nào mà cha không gây chuyện. Bánh mì của cha làm chúng con nghẹn cổ... chẳng có gì đắng cay, nhục nhã hơn miếng bánh mì làm người ta nghẹn cổ... Dù cha là cha của con, nhưng không ai, dù là Chúa hay tạo hóa, đã cho cha quyền xúc phạm và làm nhục chúng con một cách kinh khủng như vậy, để trút giận lên những kẻ yếu thế. Cha đã vắt kiệt sức mẹ con và biến bà thành nô lệ, chị con thì bị đè nén đến mức không còn đường thoát, còn con..."

"Không đến lượt con phải dạy đời ta," người cha nói.

"Có, đó là chuyện của con! Cha có thể cãi nhau với con bao nhiêu tùy thích, nhưng hãy để mẹ con được yên! Con sẽ không để cha hành hạ mẹ con!" chàng sinh viên tiếp tục, mắt rực lửa. "Cha hư hỏng vì chưa ai dám chống lại cha. Họ run rẩy và câm lặng trước cha, nhưng giờ thì chuyện đó kết thúc rồi! Đồ người thô lỗ, vô giáo dục! Cha thô lỗ... cha hiểu không? Cha thô lỗ, gắt gỏng, vô tâm. Và cả đám nông dân cũng chẳng chịu nổi cha!"

Chàng sinh viên đến lúc này đã mất mạch suy nghĩ, và không hẳn là đang nói mà là đang bắn ra những từ ngữ rời rạc. Yevgraf Ivanovitch im lặng lắng nghe, như thể bàng hoàng; nhưng đột nhiên cổ ông đỏ bừng, màu đỏ lan dần lên mặt, và ông cử động.

"Câm miệng!" ông hét lên.

"Đúng rồi!" đứa con kiên quyết; "cha không thích nghe sự thật! Tuyệt! Rất tốt! Tiếp tục hét đi! Tuyệt lắm!"

"Câm miệng, ta bảo con câm miệng!" Yevgraf Ivanovitch gầm lên.

Fedosya Semyonovna xuất hiện ở cửa, rất tái nhợt, khuôn mặt kinh ngạc; bà cố nói điều gì đó, nhưng không thể, và chỉ có thể cử động những ngón tay.

"Tất cả là lỗi của bà!" Shiryaev quát vào mặt bà. "Bà đã dạy nó thành ra thế này đây!"

"Con không muốn tiếp tục sống trong ngôi nhà này nữa!" chàng sinh viên hét lên, vừa khóc vừa nhìn mẹ đầy giận dữ. "Con không muốn sống với cha!"

Varvara hét lên sau tấm bình phong và bật khóc nức nở. Với một cái vung tay, Shiryaev chạy ra ngoài nhà.

Chàng sinh viên về phòng mình và lặng lẽ nằm xuống. Cậu nằm đến tận nửa đêm mà không hề cử động hay mở mắt. Cậu không cảm thấy giận dữ cũng chẳng thấy xấu hổ, mà chỉ thấy một nỗi đau mơ hồ trong tâm hồn. Cậu chẳng trách cha cũng chẳng thương hại mẹ, cũng không bị cắn rứt lương tâm; cậu nhận ra rằng mọi người trong nhà đều đang cảm thấy nỗi đau giống nhau, và chỉ có Chúa mới biết ai là người đáng trách nhất, ai là người đang đau khổ nhất...

Đến nửa đêm, cậu đánh thức người làm, bảo anh ta chuẩn bị ngựa lúc năm giờ sáng để cậu đi ra ga; cậu cởi đồ và lên giường, nhưng không thể chợp mắt. Cậu nghe tiếng cha mình, vẫn chưa ngủ, đi lại chậm rãi từ cửa sổ này sang cửa sổ khác, thở dài cho đến tận sáng sớm. Không ai ngủ được; họ hiếm khi nói chuyện, và chỉ nói thì thầm. Hai lần mẹ cậu vào chỗ cậu sau tấm bình phong. Vẫn với ánh nhìn ngạc nhiên vô hồn đó, bà chậm rãi làm dấu thánh giá lên người cậu, run rẩy.

Năm giờ sáng, cậu chào tạm biệt tất cả mọi người một cách trìu mến, và thậm chí còn rơi nước mắt. Khi đi ngang qua phòng cha, cậu liếc nhìn vào trong. Yevgraf Ivanovitch, người vẫn chưa cởi quần áo hay đi ngủ, đang đứng bên cửa sổ, gõ tay lên mặt kính.

"Chào cha; con đi đây," đứa con nói.

"Chào con... tiền ở trên cái bàn tròn kia kìa..." người cha đáp, không quay đầu lại.

Một cơn mưa lạnh lẽo, đáng ghét đang đổ xuống khi người làm đánh xe chở cậu ra ga. Những bông hoa hướng dương càng rủ đầu thấp hơn, và bãi cỏ dường như tối tăm hơn bao giờ hết.