Một vị hành khách hạng nhất, sau khi vừa dùng bữa tại nhà ga và có hơi quá chén, liền ngả người xuống chiếc ghế bọc nhung, duỗi dài một cách đầy hưởng thụ và chìm vào cơn mơ màng. Chỉ chợp mắt được không đầy năm phút, ông ta mở mắt, nhìn người đối diện với đôi mắt lờ đờ, nhếch mép cười và lên tiếng:

“Cha tôi, một người đáng kính nay đã khuất, vốn có thói quen thích được các cô gái nông dân cù vào gót chân sau mỗi bữa ăn. Tôi cũng y hệt cha mình, chỉ khác một chút là sau bữa ăn, tôi luôn thích được kích thích cái lưỡi và trí não. Dẫu biết mình là kẻ đầy tội lỗi, nhưng tôi cứ thích những lời tán gẫu khi cái bụng đã no căng. Ông có phiền nếu tôi trò chuyện với ông đôi chút không?”

“Tôi rất sẵn lòng,” người đối diện đáp.

“Sau một bữa ăn ngon, ngay cả những chủ đề tầm phào nhất cũng đủ sức khơi dậy những tư tưởng vĩ đại đến quỷ quái trong đầu tôi. Chẳng hạn như, vừa rồi chúng ta thấy hai gã thanh niên gần quầy giải khát, và ông hẳn đã nghe thấy một gã chúc mừng gã kia vì sự nổi tiếng của hắn. 'Tôi chúc mừng anh,' gã nói; 'anh đã là một người nổi tiếng và bắt đầu gặt hái được vinh quang.' Rõ ràng là mấy diễn viên hay nhà báo hạng xoàng nào đó. Nhưng họ không phải là vấn đề. Điều khiến tôi bận tâm lúc này, thưa ông, chính là việc phải hiểu thế nào là danh tiếng hay lòng bác ái. Ông nghĩ sao? Pushkin gọi danh tiếng là một mảnh vá sáng màu trên bộ quần áo rách rưới; tất cả chúng ta đều hiểu theo cách đó—nghĩa là, một cách chủ quan—nhưng chưa ai đưa ra được một định nghĩa rõ ràng, logic cho từ ngữ ấy... Tôi sẵn sàng đánh đổi nhiều thứ để có được một định nghĩa như vậy!”

“Tại sao ông lại cảm thấy cần định nghĩa đó đến vậy?”

“Ông biết đấy, nếu hiểu được danh tiếng là gì, có lẽ chúng ta cũng sẽ biết cách để đạt được nó,” vị hành khách hạng nhất trầm ngâm một lát rồi nói. “Tôi phải nói với ông rằng, thời còn trẻ, tôi đã khao khát sự nổi tiếng bằng tất cả tâm can. Nói cách khác, được nổi tiếng là nỗi ám ảnh của tôi. Vì nó, tôi đã học hành, làm việc, thức trắng đêm và quên cả ăn. Và tôi nghĩ, nếu đánh giá một cách khách quan, tôi có đủ mọi tố chất bẩm sinh để đạt được điều đó. Trước hết, tôi là một kỹ sư. Trong suốt cuộc đời mình, tôi đã xây dựng tại Nga khoảng hai tá cây cầu tráng lệ, tôi đã lắp đặt hệ thống dẫn nước cho ba thị trấn; tôi đã làm việc tại Nga, tại Anh, tại Bỉ... Thứ hai, tôi là tác giả của nhiều chuyên luận chuyên ngành. Và thứ ba, thưa ông, từ nhỏ tôi đã có niềm đam mê với hóa học. Trong những lúc nhàn rỗi nghiên cứu khoa học, tôi đã tìm ra phương pháp tách chiết một số loại axit hữu cơ, nhờ đó tên tôi xuất hiện trong tất cả các sách giáo khoa hóa học nước ngoài. Tôi luôn làm việc trong biên chế, đã thăng tiến đến cấp cố vấn dân sự thực thụ, và có một hồ sơ trong sạch. Tôi sẽ không làm phiền ông bằng việc liệt kê mọi công trình và thành tựu của mình, tôi chỉ muốn nói rằng tôi đã làm được nhiều hơn cả những kẻ nổi tiếng kia. Vậy mà giờ đây, khi đã về già, như thể sắp sửa nằm xuống nấm mồ, tôi cũng chỉ nổi tiếng bằng con chó đen đang chạy trên bờ kè đằng kia mà thôi.”

“Sao ông biết được? Biết đâu ông lại là người nổi tiếng thì sao.”

“Hừm! Chà, chúng ta sẽ kiểm chứng ngay lập tức. Nói tôi nghe, ông đã bao giờ nghe đến cái tên Krikunov chưa?”

Người đối diện ngước mắt lên trần, suy nghĩ một lát rồi bật cười.

“Chưa, tôi chưa nghe bao giờ...” ông đáp.

“Đó là họ của tôi. Ông, một người có học thức, cũng đã có tuổi, vậy mà chưa bao giờ nghe đến tôi—đây là bằng chứng thuyết phục nhất! Rõ ràng là trong nỗ lực tìm kiếm danh tiếng, tôi đã làm sai cách hoàn toàn: tôi không biết cách thức phù hợp, và khi cố gắng nắm lấy cái đuôi của danh tiếng, tôi lại nắm nhầm chỗ.”

“Vậy cách thức đúng đắn là gì?”

“Chà, chỉ quỷ mới biết! Tài năng ư? Thiên tài? Sự độc đáo ư? Chẳng phải đâu, thưa ông!... Những kẻ chẳng ra gì, tầm thường, thậm chí là đáng khinh so với tôi vẫn sống và tạo dựng được sự nghiệp ngay bên cạnh tôi. Chúng chẳng làm được một phần mười công việc của tôi, chẳng chịu khó nhọc, không có tài năng nổi bật, cũng chẳng cố gắng để trở nên nổi tiếng, nhưng hãy nhìn chúng mà xem! Tên tuổi chúng liên tục xuất hiện trên báo chí và trên cửa miệng thiên hạ! Nếu ông không thấy chán khi phải lắng nghe, tôi sẽ chứng minh bằng một ví dụ. Vài năm trước, tôi xây một cây cầu ở thị trấn K. Tôi phải nói với ông rằng, sự tẻ nhạt của cái thị trấn nhỏ chết tiệt đó thật kinh khủng. Nếu không có phụ nữ và cờ bạc, tôi tin là mình đã phát điên rồi. Chà, chuyện cũ rồi: tôi chán đến mức dây dưa với một nữ ca sĩ. Mọi người đều tung hô ả, quỷ mới biết tại sao; theo tôi thì ả ta là một sinh vật tầm thường, nhạt nhẽo như bao kẻ khác. Ả đàn bà đó thì đầu óc rỗng tuếch, tính tình cáu bẳn, tham lam, lại còn ngu ngốc nữa.

“Ả ăn uống vô độ, ngủ đến tận năm giờ chiều—và tôi nghĩ ả chẳng làm gì khác cả. Ả bị coi là một cô gái làm nghề 'dịch vụ', và đó quả thực là nghề của ả; nhưng khi người ta muốn nhắc đến ả một cách văn chương, họ gọi ả là diễn viên và ca sĩ. Tôi vốn mê kịch nghệ, vì thế cái trò giả danh diễn viên này khiến tôi giận sôi người. Cô nàng của tôi chẳng có lấy một chút quyền nào để tự gọi mình là diễn viên hay ca sĩ cả. Ả là một sinh vật hoàn toàn thiếu tài năng, thiếu cảm xúc—một sinh vật đáng thương thì đúng hơn. Theo tôi đánh giá thì ả hát nghe kinh khủng. Cái 'nghệ thuật' của ả chỉ nằm ở việc ả giơ chân lên mỗi khi có dịp, và chẳng hề xấu hổ khi người ta bước vào phòng thay đồ của ả. Ả thường chọn những vở hài kịch nhẹ nhàng có ca hát, và những cơ hội để phô diễn cơ thể trong trang phục nam giới, trong bộ đồ bó sát. Tóm lại là—ôi! Chà, tôi xin ông chú ý đây. Như tôi còn nhớ, có một buổi lễ công khai được tổ chức để khánh thành cây cầu vừa xây xong. Có nghi lễ tôn giáo, có các bài diễn văn, điện tín, vân vân. Tôi cứ lảng vảng quanh đứa con tinh thần yêu quý của mình, ông biết đấy, lòng thấp thỏm sợ tim mình vỡ tung vì phấn khích của một tác giả. Chuyện cũ rồi và không cần phải khiêm tốn giả tạo, nên tôi sẽ nói với ông rằng cây cầu của tôi là một công trình tráng lệ! Nó không phải là một cây cầu mà là một bức tranh, một sự mãn nhãn hoàn hảo! Và ai mà không phấn khích khi cả thị trấn kéo đến dự lễ khánh thành chứ? 'Ồ,' tôi nghĩ, 'giờ thì mắt của cả công chúng sẽ đổ dồn về phía mình! Mình biết trốn vào đâu đây?' Chà, tôi đã không cần phải lo lắng, thưa ông—than ôi! Ngoại trừ các quan chức, chẳng ai để ý đến tôi lấy một chút. Họ đứng thành đám đông trên bờ sông, nhìn cây cầu như lũ cừu, và chẳng buồn quan tâm ai là người đã xây nó. Và nhân tiện, cũng từ đó, tôi bắt đầu ghét cái công chúng đáng kính của chúng ta—quỷ tha ma bắt chúng đi! Chà, kể tiếp nhé. Đột nhiên đám đông xôn xao; một tiếng thì thầm lan khắp đám đông... một nụ cười xuất hiện trên môi họ, vai họ bắt đầu nhún nhảy. 'Chắc họ thấy mình rồi,' tôi nghĩ. Ý nghĩ viển vông! Tôi nhìn, và cô ca sĩ của tôi, cùng một đám trai trẻ hư hỏng, đang len qua đám đông. Ánh mắt đám đông vội vã dõi theo đoàn người này. Một tiếng thì thầm vang lên từ hàng ngàn giọng nói: 'Đó là cô ta đấy... Quyến rũ quá! Mê hồn quá!' Thế rồi họ mới để ý đến tôi... Một cặp thanh niên choai choai, những kẻ nghiệp dư địa phương về nghệ thuật sân khấu, tôi đoán vậy, nhìn tôi, trao đổi ánh mắt rồi thì thầm: 'Đó là người tình của cô ta!' Ông thấy thế nào? Và một gã trông thật khó ưa đội mũ chóp cao, cằm chưa cạo râu, cứ lảng vảng quanh tôi, hết chân nọ sang chân kia, rồi quay sang tôi nói:

“‘Ông có biết quý cô đang đi bên bờ kia là ai không? Đó là cô ấy đấy... Giọng hát của cô ấy thì khỏi bàn, nhưng cô ấy làm chủ sân khấu cực kỳ hoàn hảo!...’”

“‘Ông có thể cho tôi biết,’ tôi hỏi gã không mấy thiện cảm kia, ‘ai là người đã xây cây cầu này không?’”

“‘Tôi thực sự không biết,’ gã trả lời; ‘chắc là một kỹ sư nào đó.’”

“‘Thế ai xây nhà thờ ở thị trấn các ông?’ tôi lại hỏi.”

“‘Tôi thực sự không thể nói cho ông biết.’”

“Sau đó, tôi hỏi gã xem ai được coi là giáo viên giỏi nhất ở K., ai là kiến trúc sư giỏi nhất, và với tất cả câu hỏi của tôi, gã kia đều trả lời là không biết.”

“‘Và làm ơn cho tôi hỏi,’ tôi kết luận, ‘cô ca sĩ kia đang sống cùng với ai?’”

“‘Với một kỹ sư tên là Krikunov.’”

“Chà, ông thấy thế nào? Nhưng hãy nghe tiếp đây. Ngày nay chẳng còn những thi sĩ hay người kể chuyện rong nào nữa, và danh tiếng gần như chỉ được tạo ra bởi báo chí. Ngày hôm sau lễ khánh thành cây cầu, tôi vồ lấy tờ Messenger địa phương và tìm kiếm tên mình trong đó. Tôi mất một lúc lâu đảo mắt qua cả bốn trang báo, và cuối cùng thì đây rồi—hoan hô! Tôi bắt đầu đọc: ‘Hôm qua, trong tiết trời tuyệt đẹp, trước đông đảo công chúng, dưới sự hiện diện của Ngài Thống đốc tỉnh, ông này bà nọ, và các quan chức khác, nghi lễ khánh thành cây cầu vừa xây dựng đã diễn ra,’ vân vân... Đến đoạn cuối: ‘Nữ diễn viên tài năng của chúng ta, cô X, người được công chúng K. yêu mến, cũng có mặt tại lễ khánh thành với vẻ ngoài rất xinh đẹp. Không cần phải nói, sự xuất hiện của cô đã tạo nên một cơn sốt. Ngôi sao đang mặc...’ vân vân. Họ đáng lẽ ra phải cho tôi lấy một từ! Nửa từ thôi cũng được. Nghe có vẻ nhỏ mọn, nhưng tôi đã thực sự bật khóc vì bực bội!”

“Tôi tự an ủi rằng các tỉnh lẻ thật ngu ngốc, chẳng thể mong đợi gì ở họ, và để nổi tiếng thì phải đến các trung tâm trí tuệ—đến Petersburg và Moscow. Và tình cờ thay, đúng lúc đó tôi có một công trình ở Petersburg mà tôi đã gửi đi dự thi. Ngày công bố kết quả đã đến gần.”

“Tôi chia tay K. và đến Petersburg. Đường từ K. đến Petersburg rất xa, và để không bị chán trên đường đi, tôi đã mua một khoang riêng và—chà—tất nhiên là tôi mang theo cô ca sĩ của mình. Chúng tôi lên đường, và suốt dọc đường chúng tôi ăn uống, uống sâm panh, và—tra-la-la! Nhưng kìa, cuối cùng chúng tôi cũng đến được trung tâm trí tuệ. Tôi đến vào đúng ngày công bố kết quả, và thưa ông, tôi đã có được sự hài lòng khi ăn mừng thành công của chính mình: tác phẩm của tôi giành giải nhất. Hoan hô! Ngày hôm sau, tôi ra Đại lộ Nevsky và chi bảy mươi kopeck mua đủ các loại báo. Tôi vội vã về phòng khách sạn, nằm xuống ghế sofa, và cố kiềm chế sự phấn khích, vội vàng đọc. Tôi đọc lướt một tờ báo—không có gì. Tôi đọc lướt tờ thứ hai—cũng chẳng có gì; Chúa ơi! Cuối cùng, đến tờ thứ tư, tôi bắt gặp đoạn tin sau: ‘Hôm qua, nữ diễn viên tỉnh lẻ nổi tiếng X đã đến Petersburg bằng tàu tốc hành. Chúng tôi vui mừng nhận thấy khí hậu phương Nam đã có tác động tích cực đến người bạn xinh đẹp của chúng ta; vẻ ngoài quyến rũ trên sân khấu của cô...’ và tôi không nhớ phần còn lại! Tít dưới đoạn đó, tôi tìm thấy, được in bằng cỡ chữ nhỏ nhất: ‘Giải nhất cuộc thi đã thuộc về một kỹ sư tên là X.’ Thế thôi! Và để mọi thứ thêm hoàn hảo, họ còn viết sai tên tôi: thay vì Krikunov, họ viết thành Kirkutlov. Thế đấy, cái trung tâm trí tuệ của ông đấy! Nhưng đó chưa phải là tất cả... Một tháng sau, khi tôi rời Petersburg, tất cả các tờ báo đều đua nhau bàn tán về nữ diễn viên không thể so sánh, thần thánh, tài năng xuất chúng của chúng ta, và nhân tình của tôi được nhắc đến không phải bằng họ, mà bằng tên riêng và tên cha...”

“Vài năm sau, tôi ở Moscow. Tôi được triệu tập đến đó bằng một bức thư, do chính tay ngài thị trưởng viết, để đảm nhận một công việc mà báo chí Moscow đã kêu gào suốt hơn một trăm năm nay. Trong những khoảng thời gian nghỉ việc, tôi đã thực hiện năm bài giảng công khai, với mục đích từ thiện, tại một trong các bảo tàng ở đó. Ai cũng nghĩ rằng thế là đủ để khiến cả thị trấn biết đến mình ít nhất là trong ba ngày, đúng không? Nhưng than ôi! không một tờ báo nào ở Moscow nhắc lấy một lời về tôi. Có tin về những ngôi nhà bị cháy, về một vở operetta, những ủy viên hội đồng thành phố đang ngủ gật, những chủ cửa hàng say xỉn—về đủ mọi thứ; nhưng về công trình của tôi, kế hoạch của tôi, các bài giảng của tôi—thì câm nín. Và ở Moscow, họ là một đám người rất thú vị đấy! Tôi lên một chiếc xe điện... Xe chật cứng; có những quý bà, những người đàn ông mặc quân phục và sinh viên đủ giới tính, đủ loại người đi theo cặp.”

“‘Tôi nghe nói hội đồng thành phố đã triệu tập một kỹ sư để quy hoạch công trình này công trình nọ!’ tôi nói với người ngồi cạnh, to đến mức cả xe điện đều nghe thấy. ‘Ông có biết tên vị kỹ sư đó không?’”

“Người hàng xóm lắc đầu. Những người còn lại liếc nhìn tôi một cách hờ hững, và trong ánh mắt họ, tôi đọc được: ‘Tôi không biết.’”

“‘Tôi nghe nói có người đang thuyết trình ở bảo tàng này bảo tàng nọ!’ tôi cố gắng bắt chuyện. ‘Tôi nghe nói là thú vị lắm.’”

“Không một ai gật đầu. Rõ ràng không phải tất cả họ đều biết về các bài giảng, và các quý bà thậm chí còn chẳng biết đến sự tồn tại của bảo tàng. Tất cả những điều đó cũng chẳng sao, nhưng hãy tưởng tượng đi, thưa ông, đột nhiên mọi người bật dậy và chen lấn ra cửa sổ. Chuyện gì vậy? Có chuyện gì thế?”

“‘Nhìn kìa, nhìn kìa!’ người hàng xóm huých tôi. ‘Ông có thấy gã đàn ông sẫm màu đang bước lên chiếc xe ngựa kia không? Đó là King, vận động viên chạy bộ nổi tiếng đấy!’”

“Và cả toa xe bắt đầu xôn xao bàn tán về vận động viên chạy bộ, kẻ đang chiếm lĩnh trí não của người dân Moscow lúc bấy giờ.”

“Tôi có thể kể cho ông nghe vô số ví dụ khác, nhưng tôi nghĩ thế là đủ rồi. Giờ hãy giả sử rằng tôi lầm tưởng về bản thân, rằng tôi là một kẻ khoác lác và bất tài; nhưng ngoài bản thân mình, tôi có thể chỉ ra nhiều người đương thời với tôi, những người nổi bật về tài năng và sự cần cù, nhưng rốt cuộc lại chết trong sự vô danh. Liệu các nhà hàng hải, nhà hóa học, nhà vật lý, kỹ sư cơ khí, và chuyên gia nông nghiệp Nga có được công chúng đón nhận không? Công chúng trí thức của chúng ta có biết gì về các nghệ sĩ, nhà điêu khắc và nhà văn Nga không? Một gã viết lách già, cần cù và tài năng, sẽ mòn gót giày trước cửa văn phòng các nhà xuất bản suốt ba mươi ba năm, phủ đầy giấy bằng những bản thảo, bị kiện vì tội phỉ báng hai mươi lần, mà vẫn chẳng thể bước ra khỏi cái tổ kiến của mình. Ông có thể kể tên cho tôi một đại diện nào của văn học chúng ta mà có thể trở nên nổi tiếng nếu không có tin đồn lan ra khắp thế giới rằng anh ta đã chết trong một cuộc đấu súng, bị điên, bị đày ải, hay gian lận bài bạc không?”

Vị hành khách hạng nhất phấn khích đến mức đánh rơi cả điếu xì gà khỏi miệng và đứng phắt dậy.

“Đúng vậy,” ông ta tiếp tục một cách giận dữ, “và bên cạnh những người này, tôi có thể kể cho ông hàng trăm loại ca sĩ, diễn viên nhào lộn, những gã hề, những kẻ mà tên tuổi chúng đứa trẻ nào cũng biết. Đúng vậy!”

Cánh cửa cọt kẹt, một luồng gió lùa vào, và một cá nhân có vẻ ngoài đáng sợ, mặc chiếc áo khoác Inverness, đội mũ chóp cao và đeo kính xanh, bước vào toa. Người đó nhìn quanh các dãy ghế, cau mày rồi đi tiếp.

“Ông có biết đó là ai không?” một tiếng thì thầm rụt rè vang lên từ góc xa nhất của toa tàu.

“Đó là N.N., tay cờ bạc bịp nổi tiếng ở Tula, kẻ từng bị triệu tập liên quan đến vụ án ngân hàng Y.”

“Thế đấy!” vị hành khách hạng nhất cười lớn. “Hắn biết một tay cờ bạc bịp ở Tula, nhưng cứ thử hỏi hắn xem có biết Semiradsky, Tchaykovsky, hay triết gia Solovyov không—hắn sẽ lắc đầu... Thật đáng khinh!”

Ba phút trôi qua trong im lặng.

“Cho phép tôi cũng được hỏi ông một câu,” người đối diện rụt rè nói, hắng giọng. “Ông có biết cái tên Pushkov không?”

“Pushkov? Hừm! Pushkov... Không, tôi không biết!”

“Đó là tên của tôi...” người đối diện nói, đầy vẻ ngượng ngùng. “Vậy là ông không biết ư? Trong khi tôi đã là giáo sư tại một trường đại học Nga suốt ba mươi五 năm,... là thành viên Viện Hàn lâm Khoa học,... đã xuất bản không biết bao nhiêu công trình...”

Vị hành khách hạng nhất và người đối diện nhìn nhau rồi phá lên cười.