"Thưa Ngài kính mến, người Cha, bậc Ân nhân!" Nevyrazimov, một viên thư lại quèn, đang viết nháp bức thư chúc mừng lễ Phục sinh. "Con hy vọng Ngài sẽ trải qua ngày Lễ Thánh này cũng như nhiều ngày lễ sau đó nữa trong sự mạnh khỏe và thịnh vượng. Còn với gia đình Ngài, con cũng..."

Chiếc đèn dầu đang vơi dần, tỏa khói và bốc mùi. Một con gián lạc đường đang chạy hoảng loạn trên bàn gần tay viết của Nevyrazimov. Cách văn phòng hai gian, lão gác cổng Paramon đang lau đôi ủng đẹp nhất của mình lần thứ ba, với vẻ hăng hái đến mức tiếng bàn chải đánh giày và tiếng lão khạc nhổ vang vọng khắp các phòng.

"Mình còn có thể viết gì cho hắn ta đây, cái đồ khốn?" Nevyrazimov tự hỏi, ngước mắt nhìn lên trần nhà ám khói.

Trên trần nhà, anh thấy một vòng tròn tối màu—bóng của chao đèn. Bên dưới là đường gờ tường đầy bụi bặm, và thấp hơn nữa là bức tường, nơi từng được quét một màu xanh đục. Văn phòng hiện ra trước mắt anh là một nơi chốn cô liêu đến nỗi anh cảm thấy thương cảm, không chỉ cho bản thân, mà cả cho con gián.

"Khi hết ca mình sẽ rời khỏi đây, nhưng nó thì phải trực ở đây suốt kiếp gián của nó," anh nghĩ, vươn vai. "Chán quá! Hay là mình đi đánh giày nhỉ?"

Vươn vai thêm một cái nữa, Nevyrazimov lững thững bước sang phòng lão gác cổng. Paramon đã lau xong đôi ủng. Tay làm dấu thánh, tay kia cầm bàn chải, lão đang đứng bên khung cửa sổ mở, chăm chú lắng nghe.

"Họ đang đổ chuông đấy," lão thì thầm với Nevyrazimov, nhìn anh bằng đôi mắt mở to đầy vẻ chăm chú. "Đã bắt đầu rồi!"

Nevyrazimov áp tai vào khung cửa sổ mở để nghe. Tiếng chuông Phục sinh bay vào phòng cùng làn gió xuân tươi mát. Tiếng chuông ngân vang hòa lẫn vào tiếng xe cộ ầm ĩ, và vượt lên trên sự hỗn tạp của âm thanh là giọng nam cao dồn dập của nhà thờ gần nhất cùng một tràng cười lanh lảnh.

"Đông người thật!" Nevyrazimov thở dài, nhìn xuống đường phố, nơi những bóng người lướt qua nhau dưới ánh đèn đường. "Họ đều đang vội vã đi lễ nửa đêm... Mấy gã của chúng ta chắc giờ này đã nhậu nhẹt say sưa và đang dạo quanh thị trấn rồi. Biết bao tiếng cười nói, biết bao chuyện trò! Chỉ mình tôi là kẻ bất hạnh, phải ngồi đây trong ngày này: Mà năm nào tôi cũng phải làm vậy!"

"Chà, đâu có ai ép anh nhận việc này. Hôm nay đâu phải phiên trực của anh, mà là Zastupov thuê anh làm thay đấy chứ. Khi người ta đang vui chơi thì anh lại đi làm thuê. Thật là tham lam!"

"Tham cái nỗi gì! Chẳng có gì để mà tham cả—hắn chỉ đưa tôi có hai rúp, thêm cái cà vạt nữa... Đây là cái nghèo, chứ chẳng phải tham. Giá mà bây giờ được đi dự lễ cùng một nhóm người, rồi sau đó phá chay... Được uống rượu, ăn một bữa tối nhẹ rồi lăn ra ngủ... Ngồi vào bàn, có bánh Phục sinh, ấm samovar reo sôi, và một cô nàng xinh xắn ngồi bên cạnh... Uống một ly, véo cằm cô ta một cái, thế thì còn gì bằng... Cảm giác mình là một ai đó... Ồ h-h!... Đời tôi thế là hỏng rồi! Nhìn con ả lẳng lơ kia đang ngồi xe ngựa đi kìa, còn tôi thì phải ngồi đây mà ủ rũ."

"Mỗi người đều có số phận riêng, Ivan Danilitch ạ. Cầu chúa, biết đâu rồi anh sẽ được thăng chức và một ngày nào đó cũng sẽ ngồi xe ngựa."

"Tôi ư? Không đâu, người anh em, khó lắm. Tôi chẳng thể ngoi lên quá chức 'cố vấn danh dự' đâu, dù có cố đến nổ xác ra. Tôi đâu phải là người có học."

"Ngài Tướng quân của chúng ta cũng đâu có học hành gì, nhưng mà..."

"Chà, nhưng Tướng quân đã cuỗm cả trăm ngàn trước khi có được vị trí đó. Và ông ta có cách hành xử và phong thái rất khác tôi, người anh em ạ. Với cái cách hành xử và phong thái của tôi thì chẳng đi đến đâu được! Lại thêm cái họ khốn kiếp này, Nevyrazimov! Thật là một vị trí tuyệt vọng. Cứ thế mà sống tiếp, hoặc không thì treo cổ lên cho xong..."

Anh rời khỏi cửa sổ và lững thững đi lại mệt mỏi quanh các phòng. Tiếng chuông càng lúc càng vang dội hơn... Chẳng cần phải đứng bên cửa sổ mới nghe thấy. Và anh càng nghe rõ tiếng chuông, càng nghe rõ tiếng xe cộ gầm rú, thì những bức tường màu xanh đục và đường gờ trần ám khói càng trở nên tối tăm hơn, và chiếc đèn lại càng bốc khói dữ dội hơn.

"Hay là mình chuồn khỏi văn phòng này nhỉ?" Nevyrazimov nghĩ.

Nhưng việc bỏ trốn như vậy cũng chẳng hứa hẹn điều gì đáng giá... Sau khi rời văn phòng và lang thang khắp thị trấn, Nevyrazimov sẽ lại về chỗ trọ, mà chỗ trọ của anh còn xám xịt và buồn thảm hơn cả văn phòng... Ngay cả giả sử anh có thể trải qua ngày hôm nay một cách vui vẻ và thoải mái, thì anh còn gì phía trước? Chẳng gì ngoài những bức tường xám xịt y hệt, những công việc trực thay tạm bợ và những lá thư chúc mừng sáo rỗng...

Nevyrazimov đứng lặng giữa văn phòng và chìm vào suy tư. Khao khát về một cuộc sống mới tốt đẹp hơn gặm nhấm trái tim anh với nỗi đau không chịu nổi. Anh khao khát cháy bỏng được đột ngột thấy mình ở trên phố, được hòa mình vào đám đông đang sống, được tham gia vào lễ hội trang nghiêm mà vì nó, tất cả những tiếng chuông kia đang vang lên, những cỗ xe kia đang gầm rú. Anh khao khát những điều mình từng biết thời thơ ấu—vòng tay gia đình, những khuôn mặt hân hoan của người thân, tấm khăn trải bàn trắng muốt, ánh sáng, hơi ấm...! Anh nghĩ đến chiếc xe ngựa mà người phụ nữ kia vừa ngồi lướt qua, chiếc áo khoác khiến gã thư ký trưởng trông thật bảnh bao, sợi dây chuyền vàng trang điểm cho bộ ngực của viên thư ký... Anh nghĩ đến một chiếc giường ấm áp, đến huân chương Stanislav, những đôi ủng mới, bộ quân phục không bị sờn rách ở khuỷu tay... Anh nghĩ về tất cả những thứ đó bởi vì anh chẳng có gì trong số chúng cả.

"Hay là mình đi ăn trộm?" anh nghĩ. "Ngay cả khi việc ăn trộm là dễ dàng, thì việc che giấu mới là khó. Người ta nói kẻ trộm thường bỏ trốn sang Mỹ, nhưng quỷ tha ma bắt mới biết cái nước Mỹ chết tiệt đó nằm ở đâu. Ngay cả để ăn trộm, hình như cũng cần phải có học thức."

Tiếng chuông lịm dần. Anh chỉ còn nghe thấy tiếng xe cộ xa xăm và tiếng ho của Paramon, trong khi nỗi trầm uất và giận dữ trong anh ngày càng trở nên dữ dội và không thể chịu đựng nổi. Đồng hồ trong văn phòng điểm mười hai giờ rưỡi.

"Hay là mình viết một bản báo cáo mật? Proshkin đã làm thế, và hắn ta thăng tiến rất nhanh."

Nevyrazimov ngồi xuống bàn và trầm tư. Chiếc đèn đã cạn sạch dầu đang bốc khói nghi ngút và chực tắt. Con gián lạc đường vẫn chạy lăng xăng trên bàn và chẳng tìm được chỗ nào để nghỉ chân.

"Viết báo cáo mật thì lúc nào chẳng được, nhưng làm sao để bịa đặt ra nó đây? Tôi muốn viết đủ thứ ám chỉ và bóng gió như Proshkin, nhưng tôi không làm được. Nếu tôi bịa đặt gì đó thì chính tôi sẽ là người gặp rắc rối đầu tiên. Tôi thật là một thằng ngu, quỷ tha ma bắt cái linh hồn này!"

Và Nevyrazimov, vắt óc suy nghĩ để tìm cách thoát khỏi tình cảnh tuyệt vọng của mình, trừng trừng nhìn vào bản nháp anh vừa viết. Bức thư viết cho một người mà anh vừa sợ hãi vừa căm ghét tận xương tủy, một người mà mười năm qua anh đã cố vòi vĩnh một công việc với mức lương mười tám rúp một tháng, thay vì công việc mười sáu rúp hiện tại.

"À, để tao dạy cho mày cái thói chạy rông ở đây, đồ quỷ!" Anh hung hăng đập lòng bàn tay xuống con gián, kẻ không may lọt vào mắt anh. "Thứ ghê tởm!"

Con gián nằm ngửa bụng, đôi chân quờ quạng trong tuyệt vọng. Nevyrazimov cầm lấy một chân nó và ném vào đèn. Ngọn đèn bùng lên, kêu lách tách.

Và Nevyrazimov cảm thấy dễ chịu hơn.