Vì lòng hiếu khách và thông cảm cho hoàn cảnh khó khăn của những người mới đến không có gia đình — những người mà vì trong thị trấn không có khách sạn nên chẳng biết ăn tối ở đâu — Bác sĩ Samoylenko mở một kiểu bàn cơm chung (table d’hôte). Thời điểm này, thường xuyên chỉ có hai người cùng dùng bữa với ông: một nhà động vật học trẻ tên là Von Koren, người đã đến bờ Biển Đen vào mùa hè để nghiên cứu phôi thai học của sứa, và một thầy phó tế tên là Pobyedov, người vừa rời chủng viện và được cử đến thị trấn để thay thế vị phó tế già đã đi chữa bệnh. Mỗi người trả mười hai rúp một tháng cho cả bữa trưa và bữa tối, và Samoylenko bắt họ phải hứa là có mặt đúng hai giờ chiều.

Von Koren thường là người đến đầu tiên. Anh ta lặng lẽ ngồi xuống phòng khách, lấy một cuốn album từ trên bàn, bắt đầu chăm chú quan sát những tấm ảnh đã phai màu của những người đàn ông lạ mặt mặc quần rộng, đội mũ chóp cao, và những quý bà mặc váy phồng crinoline đội mũ nhỏ. Samoylenko chỉ nhớ tên vài người trong số đó, còn với những người đã quên, ông lại thở dài và nói: "Một tay rất cừ, thông minh lạ thường!" Khi xem xong album, Von Koren lấy một khẩu súng lục trên kệ, nheo mắt trái, nhắm kỹ vào bức chân dung của Hoàng tử Vorontsov, hoặc đứng lặng trước gương ngắm nhìn rất lâu khuôn mặt sạm nắng, vầng trán cao và mái tóc đen xoăn như tóc người da đen của mình, cả chiếc áo sơ mi bằng vải cotton xỉn màu có in hoa to như tấm thảm Ba Tư, và chiếc thắt lưng da bản rộng anh ta đeo thay cho áo ghi-lê. Việc chiêm ngưỡng hình ảnh của chính mình dường như mang lại cho anh ta sự thỏa mãn còn hơn cả việc xem ảnh hay nghịch súng. Anh ta rất hài lòng với gương mặt, bộ râu được tỉa tót chỉn chu, và đôi vai rộng là minh chứng không thể chối cãi cho sức khỏe và thể lực tuyệt vời của mình. Anh ta cũng hài lòng với bộ cánh thời thượng của mình, từ chiếc khăn quàng cổ tiệp màu với áo sơ mi cho đến đôi ủng màu nâu.

Trong lúc anh ta đang xem album và đứng trước gương, thì ở trong bếp và hành lang gần đó, Samoylenko, không mặc áo khoác ngoài lẫn áo ghi-lê, cổ áo để trần, đang bận rộn đầy phấn khích và mồ hôi nhễ nhại, đi lại tất bật quanh những chiếc bàn, trộn salad, làm nước sốt, hoặc chuẩn bị thịt, dưa chuột và hành tây cho món súp lạnh, vừa trừng mắt giận dữ nhìn người lính hầu đang giúp việc cho mình, vừa vung vẩy dao rồi lại đến thìa về phía anh ta.

"Đưa giấm đây!" ông nói. "Không phải giấm—đó là dầu trộn salad!" ông hét lên, dậm chân. "Mày định đi đâu đấy, đồ ngốc?"

"Con đi lấy bơ ạ, thưa ngài," người lính hầu lúng túng trả lời bằng giọng vỡ.

"Nhanh lên; nó ở trong tủ ấy! Và bảo Daria bỏ thêm thì là vào lọ dưa chuột! Thì là đấy! Đậy kem lại đi, đồ lười biếng há mồm kia, kẻo ruồi vào bây giờ!"

Và cả ngôi nhà dường như vang vọng tiếng quát tháo của ông. Khi còn khoảng mười, mười lăm phút nữa là đến hai giờ, vị phó tế mới đến; anh là một thanh niên cao kều hai mươi hai tuổi, tóc dài, chưa có râu và hàng ria mép chỉ mới lờ mờ xuất hiện. Bước vào phòng khách, anh làm dấu thánh trước bức tượng thánh, mỉm cười và chìa tay ra với Von Koren.

"Chào buổi sáng," nhà động vật học lạnh lùng nói. "Anh đi đâu về đấy?"

"Tôi vừa đi bắt cá bống ở bến cảng."

"Ồ, tất nhiên rồi... Rõ ràng là, thầy phó tế, anh sẽ chẳng bao giờ bận bịu với công việc đâu nhỉ."

"Sao lại không? Công việc đâu phải là con gấu; nó đâu có chạy vào rừng được," vị phó tế đáp, cười và đút tay vào túi áo rộng thùng thình của chiếc áo dòng trắng.

"Chẳng có ai đánh đòn anh cả!" nhà động vật học thở dài.

Lại mười lăm hoặc hai mươi phút nữa trôi qua mà họ vẫn chưa được gọi vào ăn tối, họ vẫn nghe thấy tiếng người lính hầu chạy vào bếp rồi chạy ra, tiếng ủng nện xuống sàn ầm ĩ, và tiếng Samoylenko quát tháo:

"Bày ra bàn đi! Cái đầu óc của cậu để đâu thế? Rửa sạch trước đã."

Vị phó tế đói lả và Von Koren bắt đầu gõ gót giày xuống sàn, bày tỏ sự mất kiên nhẫn giống như khán giả trong nhà hát. Cuối cùng, cánh cửa mở ra và người lính hầu phờ phạc thông báo rằng bữa tối đã sẵn sàng! Trong phòng ăn, họ gặp Samoylenko mặt đỏ gay, giận dữ, mồ hôi nhễ nhại vì hơi nóng từ nhà bếp; ông nhìn họ một cách hung dữ, rồi với vẻ mặt kinh hoàng, ông mở nắp nồi súp và múc mỗi người một đĩa đầy; và chỉ khi chắc chắn rằng họ đang ăn ngon lành và thích món đó, ông mới thở phào nhẹ nhõm và thả mình xuống chiếc ghế bành sâu. Khuôn mặt ông trông thật hạnh phúc và mắt ông nhòa lệ... Ông thong thả rót cho mình một ly vodka và nói:

"Vì sức khỏe của thế hệ trẻ."

Sau cuộc trò chuyện với Laevsky, từ sáng sớm cho đến bữa tối, Samoylenko cứ cảm thấy nặng trĩu trong lòng, mặc dù ông đang ở trong tâm trạng tốt nhất; ông thấy tội nghiệp cho Laevsky và muốn giúp đỡ anh ta. Sau khi uống ly vodka trước bữa súp, ông thở dài và nói:

"Hôm nay tôi gặp Vanya Laevsky. Tội nghiệp cậu ta, đang phải trải qua quãng thời gian khó khăn! Khía cạnh vật chất của cuộc sống chẳng có gì đáng khích lệ đối với cậu ấy, và tệ hơn cả là tất cả những tâm lý phức tạp này đã quá sức đối với cậu ấy rồi. Tôi thấy thương cho cậu chàng."

"Chà, đó là người mà tôi chẳng thấy thương chút nào," Von Koren nói. "Nếu cái gã quyến rũ đó có bị chết đuối, tôi sẽ dùng gậy đẩy cậu ta xuống và nói: 'Chìm đi, người anh em, chìm xuống đi nào'... "

"Không đúng. Anh sẽ không làm thế đâu."

"Sao ông lại nghĩ vậy?" Nhà động vật học nhún vai. "Tôi cũng có khả năng làm việc tốt như ông thôi."

"Nhấn chìm một người mà là việc tốt sao?" vị phó tế hỏi, và bật cười.

"Laevsky ư? Phải."

"Tôi nghĩ món súp có vấn đề gì đó..." Samoylenko nói, muốn đổi chủ đề.

"Laevsky hoàn toàn là một kẻ tai hại và nguy hiểm cho xã hội như vi trùng tả vậy," Von Koren tiếp tục. "Nhấn chìm hắn ta là làm một việc thiện."

"Nói về người đồng loại như vậy thì anh chẳng có vẻ vang gì đâu. Hãy nói cho chúng tôi biết: anh ghét cậu ấy vì điều gì?"

"Đừng nói nhảm nữa, bác sĩ. Ghét và khinh thường một con vi trùng thì thật ngu ngốc, nhưng cứ nhìn tất cả những người mình gặp mà không phân biệt gì, coi họ là đồng loại, bất kể chuyện gì xảy ra—cảm ơn nhiều nhé, cách đó tương đương với việc từ bỏ tư duy phê phán, từ bỏ thái độ thẳng thắn với con người, rũ bỏ trách nhiệm, thực tế là vậy đấy! Tôi coi Laevsky của ông là một kẻ đê tiện; tôi không giấu giếm điều đó, và tôi hoàn toàn có lương tâm khi đối xử với hắn ta như vậy. Còn ông, ông coi hắn ta là đồng loại của mình—và ông có thể hôn hắn ta nếu ông muốn: ông coi hắn ta là đồng loại, nghĩa là thái độ của ông với hắn ta cũng giống như với tôi và với thầy phó tế; đó hoàn toàn chẳng phải là thái độ gì cả. Ông dửng dưng với tất cả như nhau."

"Gọi một người là kẻ đê tiện!" Samoylenko lẩm bẩm, nhíu mày khó chịu—"điều đó thật sai trái đến mức tôi không tìm nổi từ ngữ nào để diễn tả!"

"Người ta đánh giá con người qua hành động," Von Koren tiếp tục. "Nào, ông quyết định đi, thầy phó tế... Tôi sắp nói chuyện với anh đây, thầy phó tế. Sự nghiệp của ngài Laevsky đang mở ra trước mắt anh, giống như một trò đố chữ Trung Hoa dài dằng dặc, và anh có thể đọc nó từ đầu đến cuối. Trong hai năm sống ở đây, hắn ta đã làm được những gì? Chúng ta hãy đếm những việc làm của hắn trên đầu ngón tay nhé. Thứ nhất, hắn dạy cư dân trong thị trấn chơi bài vint: hai năm trước, trò chơi đó ở đây không ai biết; bây giờ thì tất cả bọn họ đều chơi từ sáng đến tối mịt, kể cả phụ nữ và trẻ con. Thứ hai, hắn dạy cư dân uống bia, thứ cũng chẳng ai biết ở đây; cư dân mang ơn hắn vì đã biết đến các loại rượu mạnh khác nhau, đến nỗi bây giờ họ có thể phân biệt rượu vodka của Kospelov với loại số 21 của Smirnov dù bị bịt mắt. Thứ ba, ngày trước, người ta ở đây yêu đương vụng trộm với vợ người khác, với cùng lý do mà bọn trộm cắp lén lút chứ không phải công khai; ngoại tình được coi là điều đáng xấu hổ nên không dám phô trương công khai. Laevsky đã đến như một người tiên phong trong lĩnh vực đó; hắn sống công khai với vợ người khác... Thứ tư..."

Von Koren vội vàng ăn hết món súp và đưa đĩa cho người lính hầu.

"Tôi đã hiểu Laevsky ngay từ tháng đầu tiên quen biết," anh ta tiếp tục, hướng về phía vị phó tế. "Chúng tôi đến đây cùng một lúc. Những kẻ như hắn rất thích tình bạn, sự thân mật, đoàn kết và những thứ tương tự, bởi vì lúc nào chúng cũng cần bạn đồng hành để chơi vint, uống rượu và ăn uống; hơn nữa, chúng là lũ ba hoa và cần có người nghe. Chúng tôi trở thành bạn bè—nghĩa là, hắn xuất hiện mỗi ngày, cản trở tôi làm việc, và tự cho phép mình tâm sự về cô nhân tình của hắn. Ngay từ đầu, hắn đã gây ấn tượng với tôi bởi sự giả tạo đặc biệt, điều đó khiến tôi phát ốm. Với tư cách là một người bạn, tôi đã công kích hắn, hỏi tại sao hắn uống quá nhiều, tại sao hắn sống quá khả năng chi tiêu và nợ nần, tại sao hắn chẳng làm gì và chẳng đọc gì, tại sao hắn thiếu văn hóa và thiếu kiến thức đến vậy; và để trả lời tất cả những câu hỏi của tôi, hắn thường mỉm cười cay đắng, thở dài và nói: 'Tôi là một kẻ thất bại, một người thừa'; hoặc: 'Anh mong đợi gì ở chúng tôi, những mảnh vụn của tầng lớp địa chủ nông nô chứ, người anh em?'; hoặc: 'Chúng ta là những kẻ suy đồi...' Hoặc hắn bắt đầu một tràng dài lê thê về Onyegin, Petchorin, nhân vật Cain của Byron, và Bazarov, những người mà hắn nói: 'Họ là cha đẻ của chúng ta cả về thể xác lẫn tinh thần.' Vậy ra chúng ta phải hiểu rằng không phải lỗi của hắn khi những phong bì của Chính phủ nằm nguyên chưa mở tại văn phòng của hắn trong nhiều tuần liền, và hắn uống rượu rồi dạy kẻ khác uống rượu, mà là lỗi của Onyegin, Petchorin, và Turgenev—những người đã phát minh ra kẻ thất bại và người thừa. Nguyên nhân cho sự buông thả và cư xử khó coi cực độ của hắn, anh thấy đấy, không nằm ở chính hắn, mà ở đâu đó bên ngoài, trong không gian. Và thế là—một ý tưởng tài tình!—không chỉ mình hắn buông thả, giả tạo và đáng ghê tởm, mà cả chúng ta... 'chúng ta, những con người của thập niên tám mươi', 'chúng ta, lũ con cháu tinh thần bạc nhược, thần kinh yếu ớt của tầng lớp địa chủ nông nô'; 'nền văn minh đã làm què quặt chúng ta'... thực tế là, chúng ta phải hiểu rằng một con người vĩ đại như Laevsky thì ngay cả trong lúc sa ngã cũng vẫn vĩ đại: rằng sự buông thả, sự thiếu văn hóa và thiếu sự thuần khiết đạo đức của hắn là một hiện tượng lịch sử tự nhiên, được sự tất yếu thánh hóa; rằng nguyên nhân của nó là trên toàn thế giới, là tự nhiên; và rằng chúng ta nên thắp đèn trước Laevsky, vì hắn là nạn nhân định mệnh của thời đại, của những ảnh hưởng, của tính di truyền, vân vân. Tất cả các viên chức và vợ của họ đều mê mẩn khi nghe hắn nói, và tôi đã mất một thời gian dài mới hiểu được mình đang phải đối phó với hạng người nào: một kẻ hoài nghi hay một gã lưu manh thông minh. Những kiểu người như hắn, bề ngoài tỏ ra trí thức với một chút kiến thức nửa vời và nói rất nhiều về sự cao thượng của chính mình, lại rất giỏi trong việc đóng vai những bản tính đặc biệt phức tạp."

"Im ngay!" Samoylenko nổi cáu. "Tôi không cho phép ai nói xấu một chàng trai tuyệt vời trước mặt tôi!"

"Đừng ngắt lời, Alexandr Daviditch," Von Koren lạnh lùng nói; "Tôi sắp xong rồi. Laevsky chẳng phải là một cơ thể phức tạp gì cả. Đây là bộ xương đạo đức của hắn: buổi sáng, đi dép lê, tắm rửa và uống cà phê; sau đó đến giờ ăn trưa, dép lê, đi dạo và trò chuyện; hai giờ chiều, dép lê, ăn tối và uống rượu; năm giờ chiều, tắm rửa, uống trà và rượu, rồi chơi vint và nói dối; mười giờ tối, ăn khuya và uống rượu; và sau nửa đêm thì ngủ và la femme (đàn bà). Sự tồn tại của hắn bị gói gọn trong chương trình hẹp hòi này như một quả trứng trong vỏ. Dù hắn đi hay ngồi, giận dữ, viết lách, vui vẻ, tất cả đều có thể quy về rượu, bài bạc, dép lê và đàn bà. Đàn bà đóng một vai trò tai hại, choáng ngợp trong cuộc đời hắn. Chính hắn kể cho chúng ta rằng năm mười ba tuổi hắn đã biết yêu; rằng khi còn là sinh viên năm nhất, hắn sống với một quý bà, người có ảnh hưởng tốt đến hắn và là người mà hắn chịu ơn về nền giáo dục âm nhạc của mình. Năm thứ hai, hắn mua một cô gái điếm từ nhà thổ và nâng cô ta lên ngang tầm với mình—nghĩa là, lấy cô ta làm nhân tình được bao nuôi, và cô ta sống với hắn được sáu tháng rồi bỏ chạy ngược lại với chủ nhà thổ, và sự bỏ trốn của cô ta gây cho hắn nhiều đau khổ tinh thần. Than ôi! Những đau khổ của hắn lớn đến nỗi hắn phải bỏ học đại học và dành hai năm ở nhà chẳng làm gì cả. Nhưng tất cả đều là vì điều tốt đẹp nhất. Ở nhà, hắn kết thân với một góa phụ, người khuyên hắn nên rời Khoa Luật và chuyển sang Khoa Văn. Và hắn đã làm vậy. Khi đã tốt nghiệp, hắn yêu say đắm người phụ nữ hiện tại của mình... tên cô ta là gì nhỉ?... một quý bà đã có chồng, và buộc phải trốn cùng cô ta đến tận Kavkaz này vì lý tưởng của mình, hắn muốn chúng ta tin như thế, khi mà... ngày mai, nếu không phải hôm nay, hắn sẽ chán cô ta và lại trốn ngược về Petersburg, và đó cũng sẽ là vì lý tưởng của hắn."

"Sao anh biết?" Samoylenko gầm gừ, nhìn nhà động vật học đầy giận dữ. "Tốt hơn là anh nên lo ăn tối đi."

Món tiếp theo là cá đối luộc với nước sốt Ba Lan. Samoylenko gắp cho mỗi người bạn một con cá đối nguyên con và đích thân rưới nước sốt lên. Hai phút trôi qua trong im lặng.

"Đàn bà đóng vai trò thiết yếu trong cuộc đời của mỗi người đàn ông," vị phó tế nói. "Anh không thể tránh khỏi điều đó."

"Phải, nhưng ở mức độ nào? Với mỗi chúng ta, đàn bà có nghĩa là mẹ, chị, em, vợ, bạn bè. Với Laevsky, đàn bà là tất cả, và đồng thời chẳng là gì ngoài một nhân tình. Cô ta—nghĩa là, việc chung chạ với cô ta—là hạnh phúc và là mục đích sống của hắn; hắn vui, buồn, chán nản, vỡ mộng—là vì đàn bà; cuộc đời hắn trở nên khó chịu—là tại đàn bà; bình minh của một cuộc đời mới bắt đầu rực sáng, những lý tưởng xuất hiện—và lại tìm đàn bà... Hắn chỉ tìm thấy niềm vui từ sách vở và tranh ảnh có hình ảnh đàn bà. Theo suy nghĩ của hắn, thời đại chúng ta nghèo nàn và thua kém thập niên bốn mươi và sáu mươi chỉ vì chúng ta không biết cách phó mặc bản thân một cách công khai cho niềm đam mê và sự xuất thần của tình yêu. Những kẻ dâm dục này chắc hẳn có trong não một khối u đặc biệt kiểu như ung thư mô liên kết, nó bóp nghẹt não bộ và định hướng toàn bộ tâm lý của chúng. Hãy quan sát Laevsky khi hắn ngồi đâu đó giữa đám đông. Anh để ý mà xem: khi ai đó nêu ra bất kỳ câu hỏi chung nào trước mặt hắn, ví dụ như về tế bào hay bản năng, hắn ngồi tách biệt, không nói cũng chẳng nghe; hắn trông lờ đờ và vỡ mộng; không gì khiến hắn hứng thú, mọi thứ đều dung tục và tầm thường. Nhưng ngay khi các anh nói về giống đực và giống cái—ví dụ, về việc con nhện cái, sau khi thụ tinh, ăn thịt con đực—mắt hắn sáng lên vì tò mò, mặt hắn bừng tỉnh, và con người hắn thực sự hồi sinh. Tất cả những suy nghĩ của hắn, dù cao quý, cao cả hay trung lập đến đâu, tất cả chúng đều có một điểm tương đồng. Anh đi dạo trên phố với hắn và gặp một con lừa, chẳng hạn... 'Làm ơn cho tôi hỏi,' hắn hỏi, 'điều gì sẽ xảy ra nếu cậu cho một con lừa giao phối với một con lạc đà?' Và những giấc mơ của hắn! Hắn đã kể cho các anh nghe về những giấc mơ của hắn chưa? Thật tuyệt vời! Đầu tiên, hắn mơ mình kết hôn với mặt trăng, sau đó là bị triệu tập trước cảnh sát và bị ra lệnh phải sống chung với một cây đàn ghi-ta..."

Vị phó tế bật cười sảng khoái; Samoylenko nhíu mày và nhăn mặt giận dữ để cố không cười, nhưng không kìm được, và ông bật cười.

"Và tất cả đều là chuyện nhảm nhí!" ông nói, lau nước mắt. "Phải, thề có Chúa, thật là nhảm nhí!"