Dù cho họ có giết hắn vào sáng hôm sau, hay chỉ chế giễu hắn—nghĩa là tha chết cho hắn—thì hắn cũng đã hoàn toàn bị hủy hoại. Dù cho người phụ nữ đầy nhục nhã này có tự sát vì xấu hổ và tuyệt vọng, hay cứ cố kéo dài kiếp sống thảm hại của mình, thì nàng cũng đã hoàn toàn bị hủy hoại.
Laevsky nghĩ thầm như vậy khi ngồi bên bàn vào đêm muộn, đôi bàn tay vẫn không ngừng xoa vào nhau. Cửa sổ bỗng bật mở tung với một tiếng động lớn; một luồng gió mạnh ùa vào phòng khiến giấy tờ trên bàn bay tứ tung. Laevsky đóng cửa sổ lại rồi cúi xuống nhặt giấy tờ. Hắn nhận thấy một điều gì đó mới lạ trong cơ thể mình, một vẻ vụng về mà trước đây hắn chưa từng cảm thấy, và chính những cử động của hắn cũng trở nên xa lạ với hắn. Hắn di chuyển một cách rụt rè, khuỷu tay giật giật và đôi vai co rúm; và khi ngồi xuống bàn lần nữa, hắn lại tiếp tục xoa hai bàn tay. Cơ thể hắn đã mất đi sự mềm mại vốn có.
Vào đêm trước cái chết, người ta nên viết thư cho những người thân thích nhất của mình. Laevsky nghĩ đến điều này. Hắn cầm bút lên và viết bằng bàn tay run rẩy: “Mẹ ơi!”
Hắn muốn viết thư cầu xin mẹ mình, vì đức Chúa nhân từ mà bà hằng tin tưởng, rằng hãy cưu mang và đem một chút hơi ấm cùng lòng tử tế vào cuộc đời của người phụ nữ bất hạnh, người mà vì hắn, đã phải mang nhục, đang phải sống trong cảnh cô độc, nghèo túng và yếu đuối; hắn muốn mẹ tha thứ và quên đi tất cả, tất cả, tất cả, và bằng sự hy sinh của mình, mẹ có thể phần nào chuộc lại tội lỗi kinh khủng của con trai bà. Nhưng hắn chợt nhớ lại mẹ mình—một người đàn bà già nua, to béo, nặng nề, đội chiếc mũ ren—thường đi dạo trong vườn vào buổi sáng, theo sau là người hầu cận cùng con chó nhỏ; nhớ lại cách bà quát tháo một cách hách dịch với người làm vườn và đám đầy tớ, nhớ lại gương mặt kiêu căng và ngạo mạn ấy—hắn nhớ tất cả những điều đó và liền gạch xóa đi cái từ hắn vừa viết.
Một tia chớp rạch ngang qua cả ba ô cửa sổ, theo sau là một tràng sấm dài đinh tai nhức óc, bắt đầu bằng tiếng gầm trầm đục và kết thúc bằng một tiếng nổ dữ dội đến mức tất cả các ô cửa kính đều rung lên. Laevsky đứng dậy, bước đến cửa sổ và áp trán vào ô kính. Một cơn bão dữ dội và hùng vĩ đang diễn ra. Phía chân trời, những tia chớp phóng ra thành từng dòng trắng xóa từ những đám mây giông xuống biển, soi sáng những con sóng cao, sẫm màu trên vùng không gian xa xăm. Và cả bên phải lẫn bên trái, và chắc chắn là ngay cả trên mái nhà kia, chớp vẫn không ngừng rạch ngang trời.
“Cơn bão!” Laevsky thì thầm; hắn khao khát được cầu nguyện với một ai đó hoặc một cái gì đó, dù chỉ là cầu nguyện với những tia chớp hay những đám mây giông. “Cơn bão thân yêu!”
Hắn nhớ lại hồi còn bé, hắn thường chạy ra vườn mà không đội mũ mỗi khi bão đến, và hai cô bé tóc vàng mắt xanh thường chạy theo hắn, rồi cả bọn bị mưa làm ướt sũng; chúng cười vang sung sướng, nhưng khi có tiếng sấm lớn, mấy cô bé lại rúc vào người hắn đầy tin cậy, còn hắn thì làm dấu thánh và vội vã lặp lại: “Thánh, thánh, thánh...” Ồ, họ đã biến đi đâu mất rồi! Những ngày bình minh của cuộc đời thuần khiết, tươi đẹp ấy đã chìm xuống đại dương nào rồi? Giờ đây hắn chẳng còn sợ bão, chẳng còn tình yêu với thiên nhiên; hắn cũng chẳng còn Chúa. Tất cả những cô gái tin cậy hắn từng quen biết giờ đây đều đã bị hắn và những kẻ như hắn hủy hoại. Cả đời hắn chưa từng trồng một cái cây nào trong vườn nhà mình, cũng chẳng nuôi được một ngọn cỏ nào; và sống giữa những người đang sống, hắn chưa từng cứu lấy một con ruồi; hắn chẳng làm gì khác ngoài việc phá hoại, hủy hoại, và dối trá, dối trá...
“Trong quá khứ của mình, điều gì không phải là đồi bại?” hắn tự hỏi, cố bám víu vào một ký ức tươi sáng nào đó như một kẻ đang rơi xuống vực thẳm cố bám vào những bụi cây.
Trường học ư? Đại học ư? Nhưng đó chỉ là sự giả dối. Hắn đã chểnh mảng học hành và quên sạch những gì đã học. Phục vụ đất nước ư? Điều đó cũng là giả dối, bởi hắn chẳng làm gì trong cơ quan nhà nước, nhận lương mà không làm gì cả, và đó là một hành vi lừa đảo đáng ghê tởm đối với Nhà nước mà người ta lại chẳng hề bị trừng phạt.
Hắn không có khao khát đối với sự thật, và cũng chẳng tìm kiếm nó; bị mê hoặc bởi thói hư tật xấu và sự dối trá, lương tâm hắn đã ngủ quên hoặc câm lặng. Như một người lạ, một kẻ xa lạ từ hành tinh khác, hắn không tham gia vào đời sống chung của con người, thờ ơ trước những đau khổ, tư tưởng, tôn giáo, khoa học, những nỗ lực và những cuộc đấu tranh của họ. Hắn chưa từng nói một lời tốt đẹp nào, chưa từng viết một dòng nào mà không vô dụng và thô tục; hắn chưa từng làm giúp đồng loại dù chỉ một chút, mà chỉ ăn bánh mì của họ, uống rượu của họ, quyến rũ vợ của họ, sống dựa trên tư tưởng của họ, và để biện minh cho cuộc đời ký sinh đáng khinh bỉ của mình trong mắt họ và trong mắt chính mình, hắn luôn cố ra vẻ mình cao thượng và tốt đẹp hơn họ. Dối trá, dối trá, dối trá...
Hắn nhớ rõ mồn một những gì đã thấy tối hôm đó tại nhà Muridov, và hắn chìm trong nỗi đau đớn không thể chịu nổi của sự ghê tởm và khốn cùng. Kirilin và Atchmianov thật đáng ghê tởm, nhưng họ chỉ đang tiếp nối những gì hắn đã khởi đầu; họ là đồng phạm và là môn đệ của hắn. Người phụ nữ trẻ yếu đuối này đã tin tưởng hắn hơn cả anh em, còn hắn đã cướp mất chồng nàng, bạn bè nàng và quê hương nàng, rồi đưa nàng đến đây—nơi nắng nóng, bệnh tật và buồn chán; và ngày qua ngày, nàng buộc phải phản chiếu, như một tấm gương, sự lười biếng, thói hư tật xấu và sự giả dối của hắn—và đó là tất cả những gì nàng có để lấp đầy cuộc đời yếu ớt, lãnh đạm, đáng thương của mình. Rồi hắn phát chán nàng, bắt đầu căm ghét nàng, nhưng lại không đủ dũng khí để bỏ rơi nàng, và hắn đã cố giam hãm nàng ngày càng chặt hơn trong một mạng lưới dối trá... Những gã kia đã làm nốt phần còn lại.
Laevsky ngồi xuống bàn, rồi lại đứng dậy đi tới cửa sổ; có lúc hắn tắt nến rồi lại thắp lên. Hắn lớn tiếng rủa xả bản thân, khóc lóc, than vãn và cầu xin sự tha thứ; nhiều lần trong tuyệt vọng, hắn chạy lại bàn và viết: “Mẹ ơi!”
Ngoài mẹ ra, hắn chẳng còn người thân hay bạn bè thân thiết nào; nhưng mẹ hắn làm sao có thể giúp hắn được? Và bà đang ở đâu? Hắn có thôi thúc muốn chạy đến chỗ Nadyezhda Fyodorovna, quỳ dưới chân nàng, hôn lên tay chân nàng, cầu xin nàng tha thứ; nhưng nàng là nạn nhân của hắn, và hắn sợ nàng như thể nàng đã chết.
“Đời tôi đã tiêu rồi,” hắn lặp đi lặp lại, đôi bàn tay không ngừng xoa vào nhau. “Tại sao tôi vẫn còn sống, lạy Chúa tôi!...”
Hắn đã đánh rơi ngôi sao mờ nhạt của mình khỏi thiên đường; nó đã rơi xuống, và đường đi của nó đã lạc lối trong bóng đêm. Nó sẽ không bao giờ trở lại bầu trời nữa, bởi cuộc sống chỉ được ban cho một lần và không bao giờ đến lần thứ hai. Nếu hắn có thể quay ngược những ngày tháng của quá khứ, hắn sẽ thay thế sự giả dối bằng sự thật, sự lười biếng bằng công việc, sự buồn chán bằng hạnh phúc; hắn sẽ trả lại sự trong trắng cho những người mà hắn đã cướp mất. Hắn sẽ tìm thấy Chúa và lòng nhân từ, nhưng điều đó cũng bất khả thi như việc đặt lại ngôi sao đã rơi lên bầu trời, và vì điều đó là bất khả thi nên hắn rơi vào tuyệt vọng.
Khi cơn bão tan, hắn ngồi bên cửa sổ mở toang và bình tĩnh suy nghĩ về những gì đang chờ đợi mình. Von Koren rất có thể sẽ giết hắn. Lý thuyết về cuộc sống lạnh lùng, rành mạch của gã đó biện minh cho việc tiêu diệt những kẻ thối nát và vô dụng; nếu lý thuyết ấy thay đổi vào thời khắc quyết định, thì chính sự căm ghét và ghê tởm mà Laevsky gợi lên trong gã mới là thứ cứu sống hắn. Nếu gã bắn trượt hoặc, để chế giễu kẻ thù đáng ghét, chỉ làm hắn bị thương, hay bắn chỉ thiên, thì khi ấy hắn biết làm sao? Hắn có thể đi đâu?
“Đến Petersburg ư?” Laevsky tự hỏi. Nhưng điều đó có nghĩa là bắt đầu lại cuộc đời cũ mà hắn nguyền rủa. Và kẻ nào tìm kiếm sự cứu rỗi bằng cách đổi chỗ ở như loài chim di cư thì sẽ chẳng tìm thấy gì ở bất cứ đâu, vì với kẻ đó, cả thế giới này đều như nhau. Tìm kiếm sự cứu rỗi ở con người ư? Ở ai và bằng cách nào? Sự tử tế và hào hiệp của Samoylenko cũng chẳng thể cứu hắn, giống như tiếng cười của thầy phó tế hay lòng căm thù của Von Koren vậy. Hắn phải tự tìm sự cứu rỗi trong chính bản thân mình, và nếu không tìm thấy, thì phí thời gian làm gì? Hắn phải tự sát, chỉ có vậy thôi...
Hắn nghe thấy tiếng xe ngựa. Trời đang sáng dần. Cỗ xe đi ngang qua, quay đầu, và lạo xạo trên nền cát ướt, rồi dừng lại gần ngôi nhà. Có hai người đàn ông trên xe.
“Đợi một chút; tôi ra ngay đây,” Laevsky nói vọng ra cửa sổ với họ. “Tôi không ngủ. Chắc chưa đến giờ chứ?”
“Đến giờ rồi, bốn giờ sáng rồi. Đến lúc chúng ta tới nơi thì...”
Laevsky khoác áo choàng, đội mũ, nhét vài điếu thuốc lá vào túi rồi đứng lặng người, do dự. Hắn cảm thấy như còn một việc gì đó mình phải làm. Ngoài phố, những người làm chứng đang nói khẽ và lũ ngựa khịt mũi, và âm thanh ấy trong buổi sáng sớm ẩm ướt, khi mọi người đều đang ngủ và ánh sáng vừa mới le lói trên bầu trời, đã lấp đầy tâm hồn Laevsky bằng một cảm giác buồn bã, tựa như điềm báo của tai ương. Hắn đứng đó một chút, lưỡng lự, rồi bước vào phòng ngủ.
Nadyezhda Fyodorovna đang nằm duỗi dài trên giường, quấn mình từ đầu đến chân trong một tấm thảm. Nàng không cử động, và toàn bộ dáng vẻ của nàng, nhất là phần đầu, trông chẳng khác nào một xác ướp Ai Cập. Nhìn nàng trong im lặng, Laevsky thầm cầu xin nàng tha thứ, và nghĩ rằng nếu thiên đường không trống rỗng và thực sự có một vị Chúa, thì Ngài sẽ cứu nàng; nếu không có Chúa, thì tốt hơn hết là nàng nên chết đi—nàng chẳng còn lý do gì để sống nữa.
Bỗng nhiên nàng bật dậy, ngồi trên giường. Ngẩng khuôn mặt tái nhợt lên và nhìn Laevsky với vẻ kinh hoàng, nàng hỏi: “Là anh phải không? Cơn bão tan rồi sao?”
“Ừ.”
Nàng sực nhớ ra; đưa hai tay lên đầu và rùng mình khắp người.
“Tôi khổ quá!” nàng nói. “Giá mà anh biết tôi khổ sở thế nào! Tôi đã chờ đợi,” nàng nói tiếp, khép hờ đôi mắt, “rằng anh sẽ giết tôi hoặc đuổi tôi ra khỏi nhà vào giữa lúc mưa bão, nhưng anh cứ trì hoãn... trì hoãn...”
Hắn nồng nhiệt và đầy xúc động ôm chầm lấy nàng, phủ những nụ hôn lên đầu gối và bàn tay nàng. Sau đó, khi nàng lẩm bẩm điều gì đó và rùng mình vì những suy nghĩ về quá khứ, hắn vuốt tóc nàng, và nhìn vào gương mặt nàng, hắn nhận ra rằng người phụ nữ tội lỗi, bất hạnh này chính là sinh linh gần gũi và thân thương nhất đối với hắn, người mà không ai có thể thay thế.
Khi bước ra khỏi nhà và lên xe ngựa, hắn khao khát được trở về nhà còn sống.
