Một lát sau, Von Koren và thầy phó tế gặp nhau gần cây cầu nhỏ. Thầy phó tế trông vô cùng bối rối; thầy thở hổn hển, ánh mắt tránh né mọi người. Thầy vừa xấu hổ vì sự sợ hãi của chính mình, vừa vì bộ quần áo lấm lem bùn đất và ướt sũng.

“Tôi tưởng ông định giết hắn…” thầy lầm bầm. “Sao lại trái với bản tính con người đến thế! Thật là quá đỗi phi tự nhiên!”

“Nhưng làm thế nào mà ông lại đến được đây?” nhà động vật học hỏi.

“Đừng hỏi nữa,” thầy phó tế xua tay. “Quỷ dữ cám dỗ tôi, nó bảo: ‘Đi đi, đi đi…’ Thế là tôi đi, rồi suýt chết khiếp trong ruộng ngô. Nhưng tạ ơn Chúa, giờ thì tạ ơn Chúa… Tôi thực sự rất hài lòng với ông,” thầy phó tế lẩm bẩm. “Ông già Tarantula hẳn sẽ vui lắm… Thật buồn cười, quá buồn cười! Chỉ có điều tôi tha thiết mong ông đừng nói với ai là tôi đã ở đây, kẻo tôi gặp rắc rối với đám chính quyền. Họ sẽ bảo: ‘Thầy phó tế là người làm chứng đấy.’”

“Thưa các quý ông,” Von Koren nói, “thầy phó tế nhờ các ông đừng nói với ai là đã thấy thầy ở đây. Thầy ấy có thể gặp rắc rối đấy.”

“Sao lại trái với bản tính con người đến thế!” thầy phó tế thở dài. “Thứ lỗi cho tôi, nhưng khuôn mặt ông lúc đó khủng khiếp đến nỗi tôi cứ tưởng ông định giết hắn thật.”

“Tôi đã rất muốn kết liễu tên khốn đó,” Von Koren nói, “nhưng vì ông hét lên ngay sát cạnh nên tôi đã trượt mục tiêu. Toàn bộ thủ tục này thật đáng kinh tởm đối với bất cứ ai không quen với nó, và nó làm tôi kiệt sức rồi, thầy phó tế ạ. Tôi thấy mệt mỏi quá. Đi thôi…”

“Không, ông cứ để tôi đi bộ về. Tôi cần phải hong khô người, vì tôi đang ướt và lạnh lắm.”

“Thôi được, tùy ông vậy,” nhà động vật học nói bằng giọng mệt mỏi, lòng tràn đầy chán nản. Ông bước lên xe và khép mắt lại. “Tùy ông vậy…”

Trong lúc mọi người đang loay hoay quanh những cỗ xe và ổn định chỗ ngồi, Kerbalay đứng trên đường, hai tay đặt lên bụng, cúi chào thấp người, để lộ hàm răng; gã cứ ngỡ đám quý tộc đến để tận hưởng cảnh sắc thiên nhiên và uống trà, nên không hiểu sao họ lại leo lên xe ngựa. Nhóm người khởi hành trong im lặng tuyệt đối, chỉ còn lại thầy phó tế bên cạnh quán duhan.

“Đến quán duhan đi, uống trà nào,” thầy nói với Kerbalay. “Tôi muốn ăn.”

Kerbalay nói tiếng Nga khá sõi, nhưng thầy phó tế lại cứ tưởng rằng lão người Tatar sẽ hiểu mình hơn nếu thầy nói bằng thứ tiếng Nga bồi. “Nấu món trứng ốp la, cho ít phô mai…”

“Vâng, vâng, thưa cha,” Kerbalay nói, cúi đầu. “Tôi sẽ dọn mọi thứ cho ngài… Tôi có phô mai và rượu… Ngài muốn ăn gì thì ăn.”

“Từ ‘Chúa’ trong tiếng Tatar là gì?” thầy phó tế hỏi khi bước vào trong quán.

“Chúa của ngài và Chúa của tôi là một,” Kerbalay nói, không hiểu ý thầy. “Chúa là một với tất cả mọi người, chỉ có con người là khác nhau thôi. Người thì là Nga, người thì là Thổ, người thì là Anh—có đủ hạng người, nhưng Chúa chỉ có một.”

“Rất tốt. Nếu tất cả mọi người đều thờ phụng cùng một Chúa, tại sao các ông theo đạo Hồi lại coi những người theo đạo Cơ Đốc như kẻ thù truyền kiếp?”

“Sao ngài lại giận dữ thế?” Kerbalay nói, đặt cả hai tay lên bụng. “Ngài là linh mục; tôi là người Hồi giáo: ngài bảo: ‘Tôi muốn ăn’—tôi dọn cho ngài… Chỉ có người giàu mới phân biệt Chúa của ngài và Chúa của tôi; còn với người nghèo thì tất cả đều như nhau cả thôi. Xin mời, đồ ăn đã sẵn sàng.”

Trong khi cuộc đối thoại thần học này đang diễn ra tại quán duhan, Laevsky đang trên đường về nhà, nghĩ về việc buổi sáng sớm hôm ấy khi đi đến đây mọi thứ kinh khủng thế nào: những con đường, những tảng đá và những ngọn núi đều ẩm ướt và tối tăm, còn tương lai mù mịt phía trước tựa như vực thẳm đáng sợ không thấy đáy. Thế mà bây giờ, những giọt mưa đọng trên cỏ và trên đá đang lấp lánh dưới ánh mặt trời như kim cương, thiên nhiên đang hân hoan mỉm cười, và tương lai đáng sợ kia đã lùi lại phía sau. Anh nhìn gương mặt ủ rũ, đẫm nước mắt của Sheshkovsky, và nhìn hai cỗ xe phía trước nơi Von Koren, những người làm chứng và bác sĩ đang ngồi, và anh có cảm giác như tất cả họ đang từ nghĩa trang trở về, nơi một gã đàn ông đáng chán, không thể chịu nổi và là gánh nặng cho người khác vừa được chôn cất.

“Mọi chuyện đã kết thúc,” anh nghĩ về quá khứ của mình, thận trọng chạm tay vào cổ.

Phía bên phải cổ anh có một vết sưng nhỏ, dài và rộng bằng ngón tay út, anh thấy đau nhói như thể có ai đó vừa dí bàn là nóng lên cổ mình. Viên đạn đã làm nó bầm tím.

Sau đó, khi về đến nhà, một ngày lạ lùng, dài dằng dặc và ngọt ngào bắt đầu đối với anh, mờ ảo như sự lãng quên. Giống như một người vừa được ra tù hay xuất viện, anh nhìn những đồ vật đã quá đỗi quen thuộc và lấy làm lạ rằng những chiếc bàn, cửa sổ, ghế, ánh sáng và cả biển khơi lại khơi dậy trong anh một niềm vui sướng trong trẻo, thơ ngây mà từ lâu, lâu lắm rồi anh không còn cảm nhận được. Nadyezhda Fyodorovna, xanh xao và hốc hác, không thể hiểu nổi giọng nói dịu dàng và những cử chỉ lạ lùng của anh; cô vội vã kể cho anh nghe mọi chuyện đã xảy ra với mình… Cô có cảm giác như thể anh chẳng nghe thấy gì và không hiểu cô nói, rằng nếu biết mọi chuyện, anh sẽ nguyền rủa và giết chết cô, nhưng anh chỉ lắng nghe, vuốt ve gương mặt và mái tóc cô, nhìn vào mắt cô và nói:

“Tôi chẳng còn ai ngoài cô cả…”

Sau đó, họ ngồi thật lâu trong vườn, nép sát vào nhau, chẳng nói lời nào, hoặc cùng mơ mộng về cuộc sống hạnh phúc trong tương lai bằng những câu ngắn ngủi, đứt quãng, trong khi anh cảm thấy như thể chưa bao giờ mình nói dài và hùng hồn đến thế.