Khi về đến nhà, Laevsky và Nadyezhda Fyodorovna bước vào căn phòng tối tăm, ngột ngạt và buồn tẻ. Cả hai đều im lặng. Laevsky thắp một ngọn nến, trong khi Nadyezhda Fyodorovna ngồi xuống, vẫn chưa cởi áo khoác và mũ, nàng ngước đôi mắt u sầu, đầy tội lỗi nhìn anh.

Anh biết nàng đang chờ đợi một lời giải thích từ mình, nhưng giải thích lúc này thật mệt mỏi, vô ích và kiệt quệ. Lòng anh nặng trĩu vì đã đánh mất sự tự chủ và cư xử thô lỗ với nàng. Tình cờ chạm tay vào túi áo, anh thấy bức thư mà ngày nào cũng định đọc cho nàng nghe, và anh nghĩ nếu đưa cho nàng xem ngay lúc này, có lẽ nó sẽ chuyển hướng suy nghĩ của nàng sang chuyện khác.

“Đã đến lúc phải xác định lại mối quan hệ của chúng ta,” anh nghĩ. “Mình sẽ đưa nó cho nàng; chuyện gì đến sẽ đến.”

Anh lấy bức thư ra và đưa cho nàng.

“Đọc đi. Nó liên quan đến nàng đấy.”

Nói xong, anh vào phòng mình, nằm vật xuống ghế sô-pha trong bóng tối mà không cần gối. Nadyezhda Fyodorovna đọc bức thư, cảm giác như trần nhà đang sập xuống và bốn bức tường đang ép chặt lấy nàng. Mọi thứ bỗng chốc trở nên tối tăm, bức bối và đáng sợ. Nàng vội vã làm dấu thánh giá ba lần rồi khẽ nói:

“Xin Chúa ban bình an cho anh ấy... xin hãy ban bình an cho anh ấy...”

Rồi nàng bắt đầu khóc.

“Vanya,” nàng gọi. “Ivan Andreitch!”

Không có tiếng trả lời. Nghĩ rằng Laevsky đã vào và đang đứng sau ghế mình, nàng nức nở như một đứa trẻ, nói:

“Sao anh không nói với em sớm hơn là ông ta đã chết? Em đã không đi dã ngoại, em đã không cười cợt một cách kinh khủng như thế... Những người đàn ông đó đã nói những lời thật tệ hại với em. Thật là tội lỗi, thật là tội lỗi! Cứu em đi Vanya, cứu em... Em đã phát điên rồi... Em tiêu đời rồi...”

Laevsky nghe tiếng nàng nức nở. Anh cảm thấy ngột ngạt, tim đập thình thịch. Trong sự khốn khổ, anh đứng dậy, đứng giữa phòng, lần mò trong bóng tối đến chiếc ghế bành cạnh bàn rồi ngồi xuống.

“Đây là một nhà tù...” anh nghĩ. “Mình phải thoát khỏi đây... Mình không thể chịu nổi nữa.”

Đã quá muộn để đi chơi bài; trong thị trấn cũng chẳng có nhà hàng nào. Anh nằm xuống lần nữa, bịt tai lại để không nghe tiếng nàng khóc, và chợt nhớ ra mình có thể đến chỗ Samoylenko. Để tránh phải đi ngang qua chỗ Nadyezhda Fyodorovna, anh trèo qua cửa sổ ra vườn, leo qua hàng rào rồi đi dọc con phố. Trời tối om. Nhìn ánh đèn, có vẻ một chiếc tàu khách lớn vừa cập bến. Anh nghe tiếng xích neo va vào nhau loảng xoảng. Một ánh đèn đỏ đang di chuyển nhanh từ bờ ra phía con tàu: đó là chiếc thuyền của hải quan đang đi ra.

“Hành khách chắc đang ngủ trong ca-bin cả rồi...” Laevsky nghĩ, và anh cảm thấy ghen tị với sự bình yên trong tâm trí của những người khác.

Cửa sổ nhà Samoylenko vẫn mở. Laevsky nhìn vào một cái, rồi cái khác; trong phòng tối om và tĩnh mịch.

“Alexandr Daviditch, anh ngủ rồi à?” anh gọi. “Alexandr Daviditch!”

Anh nghe tiếng ho và một tiếng gọi đầy khó chịu:

“Ai đấy? Cái quái gì thế này?”

“Là tôi đây, Alexandr Daviditch; xin thứ lỗi cho tôi.”

Một lát sau, cửa mở; ánh sáng dịu nhẹ từ ngọn đèn hắt ra, và thân hình to lớn của Samoylenko xuất hiện, toàn thân mặc đồ trắng, đầu đội chiếc mũ ngủ cũng màu trắng.

“Chuyện gì nữa đây?” ông hỏi, vừa gãi mình vừa thở hắt ra vì buồn ngủ. “Đợi chút, tôi mở cửa ngay đây.”

“Đừng phiền thế, tôi trèo cửa sổ vào là được...”

Laevsky trèo qua cửa sổ vào trong, và khi đến gần Samoylenko, anh nắm lấy tay ông.

“Alexandr Daviditch,” anh nói với giọng run rẩy, “cứu tôi với! Tôi cầu xin anh, tôi khẩn cầu anh. Hãy hiểu cho tôi! Tình cảnh của tôi thật đau đớn. Nếu tình trạng này kéo dài thêm hai ngày nữa, tôi sẽ tự thắt cổ mình như... như một con chó.”

“Khoan đã... Chính xác là anh đang nói về cái gì thế?”

“Thắp nến lên đi.”

“Ôi... ôi!...” Samoylenko thở dài, châm nến. “Chúa ơi! Chúa ơi!... Này, đã quá một giờ sáng rồi đấy, người anh em ạ.”

“Xin lỗi anh, nhưng tôi không thể ở nhà được,” Laevsky nói, cảm thấy nhẹ nhõm hơn nhiều nhờ ánh sáng và sự hiện diện của Samoylenko. “Anh là người bạn tốt nhất, người bạn duy nhất của tôi, Alexandr Daviditch... Anh là hy vọng duy nhất của tôi. Vì Chúa, hãy cứu tôi, dù anh có muốn hay không. Tôi phải rời khỏi đây, dù có chuyện gì xảy ra đi nữa!... Hãy cho tôi vay tiền!”

“Ôi, Chúa ơi, Chúa ơi!...” Samoylenko thở dài, gãi đầu. “Tôi đang thiu thiu ngủ thì nghe tiếng còi tàu, giờ lại đến lượt anh... Anh cần bao nhiêu?”

“Ít nhất ba trăm rúp. Tôi phải để lại cho cô ấy một trăm, còn tôi cần hai trăm cho chuyến đi... Tôi đã nợ anh khoảng bốn trăm rồi, nhưng tôi sẽ gửi trả lại tất cả... tất cả...”

Samoylenko nắm lấy bộ ria mép của mình bằng một tay, chân dang rộng, trầm ngâm suy nghĩ.

“Ừm...” ông lầm bầm, suy tư. “Ba trăm... Ừm... Nhưng tôi không có đủ số đó. Chắc tôi phải đi vay của ai đó.”

“Hãy vay đi, vì Chúa, hãy làm vậy!” Laevsky nói, nhận ra từ nét mặt của Samoylenko rằng ông muốn cho mình vay tiền và chắc chắn sẽ cho vay. “Hãy vay đi, tôi chắc chắn sẽ trả lại cho anh. Ngay khi đến Petersburg, tôi sẽ gửi tiền cho anh. Anh cứ yên tâm về khoản đó. Này Sasha,” anh nói, trở nên phấn chấn hơn, “chúng ta làm chút rượu đi.”

“Ừ... chúng ta cũng có thể uống chút rượu.”

Cả hai cùng đi vào phòng ăn.

“Còn Nadyezhda Fyodorovna thì sao?” Samoylenko hỏi, đặt ba chai rượu và một đĩa đào lên bàn. “Cô ấy sẽ không ở lại đấy chứ?”

“Tôi sẽ sắp xếp ổn thỏa hết, tôi sẽ lo liệu hết,” Laevsky nói, cảm thấy một niềm vui bất ngờ trào dâng. “Sau đó tôi sẽ gửi tiền cho cô ấy và cô ấy sẽ đến chỗ tôi... Khi đó chúng ta sẽ xác định lại mối quan hệ. Chúc sức khỏe, người bạn của tôi.”

“Khoan đã,” Samoylenko nói. “Uống cái này trước đã... Đây là rượu từ vườn nho của tôi. Chai này từ vườn của Navaridze, còn chai này từ vườn của Ahatulov... Thử cả ba loại rồi nói cho tôi biết thật lòng nhé... Hình như rượu của tôi hơi chua một chút. Phải không? Anh không thấy vị chua à?”

“Có. Anh đã an ủi tôi, Alexandr Daviditch. Cảm ơn anh... Tôi thấy dễ chịu hơn rồi.”

“Có vị chua thật à?”

“Trời mới biết được, tôi không rõ. Nhưng anh đúng là một người tuyệt vời, thật phi thường!”

Nhìn gương mặt tái nhợt, đầy phấn khích nhưng lương thiện của anh, Samoylenko nhớ lại quan điểm của Von Koren rằng những kẻ như thế đáng bị tiêu diệt, và Laevsky lúc này trông như một đứa trẻ yếu đuối, không tự vệ được, kẻ mà bất cứ ai cũng có thể làm hại và hủy hoại.

“Và khi anh đi, hãy làm hòa với mẹ anh đi,” ông nói. “Như vậy mới phải đạo.”

“Vâng, vâng; tôi nhất định sẽ làm.”

Họ im lặng một lúc. Sau khi cạn chai rượu đầu tiên, Samoylenko nói:

“Anh cũng nên làm hòa với Von Koren nữa. Hai người đều là những chàng trai thông minh, xuất chúng, vậy mà lại cứ nhìn nhau như những con sói.”

“Phải, anh ta là một gã thông minh, tuyệt vời,” Laevsky tán đồng, giờ đây anh sẵn sàng khen ngợi và tha thứ cho bất kỳ ai. “Anh ta là một con người đáng nể, nhưng tôi không thể nào hòa hợp với anh ta được. Không! Bản chất chúng tôi quá khác biệt. Tôi là kiểu người lười biếng, yếu đuối, dễ phục tùng. Có lẽ trong một khoảnh khắc đẹp đẽ nào đó tôi có thể chìa tay ra với anh ta, nhưng anh ta sẽ quay đi... với vẻ khinh bỉ.”

Laevsky nhấp một ngụm rượu, đi lại từ góc này sang góc kia rồi đứng lại giữa phòng, tiếp tục:

“Tôi hiểu rất rõ Von Koren. Bản chất của anh ta là cương quyết, mạnh mẽ và độc đoán. Anh đã nghe anh ta liên tục nói về ‘chuyến thám hiểm’ rồi đấy, đó không chỉ là lời nói suông đâu. Anh ta khao khát chốn hoang dã, đêm trăng; xung quanh là những chiếc lều nhỏ, dưới bầu trời rộng mở, những người lính Cossack, người dẫn đường, người khuân vác, bác sĩ, linh mục, tất cả đều kiệt sức vì những cuộc hành quân mệt mỏi đang nằm ngủ, trong khi chỉ mình anh ta thức, ngồi trên chiếc ghế xếp như một Stanley, cảm thấy mình là quân vương của sa mạc và là chủ nhân của những con người này. Anh ta cứ đi, đi mãi, người của anh ta rên rỉ và gục ngã từng người một, nhưng anh ta vẫn tiếp tục tiến lên, và cuối cùng chính anh ta cũng chết, nhưng anh ta vẫn là quân vương và kẻ cai trị sa mạc, vì cây thánh giá trên mộ anh ta có thể được các đoàn lữ hành nhìn thấy từ cách xa ba bốn mươi dặm trên sa mạc. Tôi tiếc là anh ta không ở trong quân đội. Anh ta sẽ trở thành một thiên tài quân sự lỗi lạc. Anh ta sẽ không ngần ngại dìm kỵ binh xuống sông để làm cầu từ những xác chết. Và sự cứng rắn như thế lại cần thiết trong chiến tranh hơn bất kỳ loại công sự hay chiến lược nào. Ồ, tôi hiểu anh ta hoàn hảo! Anh nói cho tôi xem: sao anh ta lại phí hoài cuộc đời ở đây? Anh ta muốn gì ở nơi này?”

“Anh ta đang nghiên cứu hệ động vật biển.”

“Không, không, người anh em, không phải vậy!” Laevsky thở dài. “Một nhà khoa học từng ở trên tàu nói với tôi rằng Biển Đen nghèo nàn về sự sống, và ở tầng sâu của nó, nhờ lượng hydro sunfua dồi dào, sự sống hữu cơ là bất khả thi. Tất cả các nhà động vật học nghiêm túc đều làm việc tại các trạm sinh học ở Naples hay Villefranche. Nhưng Von Koren lại độc lập và bướng bỉnh: anh ta làm việc ở Biển Đen vì chẳng có ai khác làm ở đó cả; anh ta mâu thuẫn với trường đại học, không buồn làm quen với đồng nghiệp hay các nhà khoa học khác vì trước hết anh ta là một kẻ độc tài và chỉ thứ hai mới là một nhà động vật học. Anh xem, rồi anh ta sẽ làm nên chuyện đấy. Anh ta đã mơ rằng khi trở về từ chuyến thám hiểm, anh ta sẽ thanh lọc trường đại học của chúng ta khỏi sự bè phái và tầm thường, và bắt các nhà khoa học phải biết điều. Sự độc đoán cũng mạnh mẽ trong khoa học không kém gì trong quân đội. Anh ta dành mùa hè thứ hai ở cái thị trấn nhỏ hôi hám này vì anh ta thà làm vua ở một ngôi làng còn hơn làm kẻ thứ hai ở một thành phố lớn. Ở đây, anh ta là vua và là đại bàng; anh ta nắm giữ mọi cư dân trong lòng bàn tay và áp bức họ bằng quyền uy của mình. Anh ta vơ vét mọi thứ, can thiệp vào chuyện người khác; mọi thứ đều có ích với anh ta, và ai cũng sợ anh ta. Tôi đang cố thoát khỏi vuốt của anh ta, anh ta cảm nhận được điều đó và căm ghét tôi. Chẳng phải anh ta đã nói với anh rằng tôi đáng bị tiêu diệt hoặc đày đi khổ sai sao?”

“Đúng vậy,” Samoylenko cười.

Laevsky cũng cười theo và uống rượu.

“Lý tưởng của anh ta cũng độc đoán không kém,” anh nói, vừa cười vừa cắn một miếng đào. “Những người phàm trần thường nghĩ đến đồng loại—tôi, anh, con người nói chung—nếu họ làm việc vì lợi ích chung. Với Von Koren, con người chỉ là những con rối và những kẻ hư vô, quá tầm thường để trở thành mục đích sống của anh ta. Anh ta làm việc, sẽ đi thám hiểm và sẵn sàng gãy cổ ở đó, không phải vì tình yêu đồng loại, mà vì những khái niệm trừu tượng như nhân loại, các thế hệ tương lai, một chủng tộc người lý tưởng. Anh ta nỗ lực vì sự cải thiện của nhân loại, còn trong mắt anh ta, chúng ta chỉ là nô lệ, là bia đỡ đạn, là súc vật thồ hàng; kẻ thì anh ta muốn tiêu diệt hoặc đày đi Siberia, kẻ thì anh ta muốn bẻ gãy bằng kỷ luật, bắt họ, giống như Arakcheev, phải thức dậy và đi ngủ theo tiếng trống; anh ta sẽ bổ nhiệm những thái giám để bảo vệ sự trong trắng và đạo đức của chúng ta, anh ta sẽ ra lệnh cho họ nổ súng vào bất cứ ai bước ra ngoài vòng tròn đạo đức bảo thủ hẹp hòi của chúng ta; và tất cả những điều này nhân danh sự cải thiện nhân loại... Mà nhân loại là cái gì cơ chứ? Ảo tưởng, là ảo ảnh... những kẻ độc tài luôn luôn là những kẻ ảo tưởng. Tôi hiểu anh ta rất rõ, người anh em ạ. Tôi đánh giá cao anh ta và không phủ nhận tầm quan trọng của anh ta; thế giới này dựa trên những người như anh ta, và nếu thế giới này chỉ còn những kẻ như chúng ta, thì với sự tử tế và ý định tốt đẹp, chúng ta sẽ làm hỏng bét mọi chuyện giống như lũ ruồi làm hỏng bức tranh kia vậy. Đúng vậy.”

Laevsky ngồi xuống cạnh Samoylenko, nói với sự chân thành thực sự: “Tôi là một kẻ ngu ngốc, vô giá trị và đồi bại. Không khí tôi hít thở, ly rượu này, tình yêu, sự sống—đổi lại tất cả những thứ đó, cho đến nay tôi chẳng trao lại được gì ngoài sự dối trá, lười biếng và hèn nhát. Cho đến tận bây giờ, tôi vẫn lừa dối bản thân và lừa dối người khác; tôi đã rất đau khổ vì điều đó, và nỗi đau khổ của tôi thật rẻ tiền và tầm thường. Tôi cúi đầu nhún nhường trước sự căm ghét của Von Koren vì đôi lúc chính tôi cũng căm ghét và khinh bỉ bản thân mình.”

Laevsky lại bắt đầu đi lại từ đầu này sang đầu kia căn phòng trong sự phấn khích, và nói:

“Tôi mừng là mình thấy rõ những khiếm khuyết của bản thân và nhận thức được chúng. Điều đó sẽ giúp tôi cải tà quy chính và trở thành một người khác. Người anh em thân mến, giá mà anh biết tôi khao khát sự thay đổi đó đến nhường nào, đau đớn đến thế nào. Và tôi thề với anh, tôi sẽ là một người đàn ông đích thực! Tôi sẽ làm được! Tôi không biết là do rượu nói trong tôi, hay thực sự là như vậy, nhưng dường như đã lâu lắm rồi tôi mới có những khoảnh khắc trong sáng và tỉnh táo như lúc này khi ngồi cùng anh.”

“Đã đến lúc ngủ rồi, người anh em ạ,” Samoylenko nói.

“Vâng, vâng... Xin lỗi anh; tôi sẽ đi ngay đây.”

Laevsky vội vã di chuyển quanh đồ đạc và cửa sổ, tìm kiếm chiếc mũ của mình.

“Cảm ơn anh,” anh lầm bầm, thở dài. “Cảm ơn anh... Những lời nói tử tế và thân thiện còn quý hơn cả lòng bố thí. Anh đã ban cho tôi một cuộc đời mới.”

Anh tìm thấy chiếc mũ, dừng lại, và nhìn Samoylenko đầy hối lỗi.

“Alexandr Daviditch,” anh nói với giọng khẩn khoản.

“Chuyện gì nữa?”

“Cho tôi ở lại đây đêm nay nhé, anh bạn thân mến!”

“Được thôi... Tại sao không chứ?”

Laevsky nằm xuống ghế sô-pha và tiếp tục trò chuyện với bác sĩ một hồi lâu.