“Trông anh cứ như thể sắp đến để bắt tôi vậy,” Von Koren nói khi thấy Samoylenko bước vào trong bộ quân phục đại lễ.

“Tôi đi ngang qua và nghĩ: ‘Hay là mình ghé vào bày tỏ chút lòng kính trọng với ngành động vật học nhỉ’,” Samoylenko vừa nói vừa ngồi xuống chiếc bàn lớn do chính nhà động vật học tự đóng bằng những tấm ván thô. “Chào buổi sáng, thưa cha thánh,” ông nói với thầy phó tế đang ngồi bên cửa sổ, cặm cụi chép lại cái gì đó. “Tôi ở lại một phút rồi sẽ chạy về nhà lo chuyện cơm nước. Đến giờ rồi. . . . Tôi có làm phiền anh không?”

“Không phiền chút nào,” nhà động vật học đáp, trải lên bàn những mảnh giấy chằng chịt chữ viết nhỏ. “Chúng tôi đang bận chép bài.”

“Ồ! . . . Trời đất quỷ thần ơi! . . .,” Samoylenko thở dài. Ông thận trọng nhặt lên từ mặt bàn một cuốn sách phủ đầy bụi đang nằm một con nhện khô xác, rồi cất lời: “Anh nghĩ mà xem, một con bọ xanh nhỏ xíu đang mải miết lo việc của nó, thế mà bỗng nhiên một con quái vật như thế này ập xuống. Tôi có thể tưởng tượng ra nỗi kinh hoàng của nó.”

“Vâng, chắc là thế rồi.”

“Nó được trời phú cho nọc độc để bảo vệ mình trước kẻ thù phải không?”

“Đúng vậy, để tự vệ và để tấn công.”

“Quả thế, quả thế. . . . Và thưa các bạn, mọi thứ trong tự nhiên đều có logic và giải thích được cả,” Samoylenko thở dài; “chỉ có điều này là tôi không hiểu nổi. Anh là một người có trí tuệ vô cùng uyên bác, xin hãy giải thích cho tôi. Các anh biết đấy, có những con thú nhỏ chẳng lớn hơn chuột là bao, trông có vẻ khá bảnh bao, nhưng lại cực kỳ đê tiện và vô đạo đức, tôi xin nói thật với các anh như vậy. Giả sử có một con thú nhỏ như thế đang chạy trong rừng. Nó nhìn thấy một con chim; nó chộp lấy và ăn thịt con chim đó. Nó đi tiếp và thấy trong đám cỏ có một ổ trứng; nó không muốn ăn — nó không đói, thế mà nó vẫn nếm thử một quả và hất những quả khác văng khỏi tổ bằng cái chân của mình. Rồi nó gặp một con ếch và bắt đầu giỡn cợt với con ếch; khi đã tra tấn con ếch xong, nó tiếp tục liếm láp thân mình rồi gặp một con bọ; nó nghiền nát con bọ dưới chân . . . và cứ thế, nó phá hoại và tiêu diệt mọi thứ trên đường đi. . . . Nó bò vào hang của những con thú khác, phá tung các tổ kiến, đập vỡ vỏ ốc sên. Nếu gặp chuột, nó lao vào đánh nhau; nếu gặp rắn hay chuột nhắt, nó nhất định phải bóp cổ cho kỳ chết; và cứ thế suốt cả ngày dài. Nào, hãy nói cho tôi nghe: một con thú như thế có ích gì? Tại sao nó lại được sinh ra?”

“Tôi không biết anh đang nói đến loài động vật nào,” Von Koren nói; “chắc là một loài ăn sâu bọ nào đó thôi. À thì, nó bắt được con chim vì con chim sơ hở; nó phá ổ trứng vì con chim vụng về, làm tổ tồi và không biết cách che giấu. Con ếch có lẽ có khiếm khuyết gì đó về màu sắc nên nó mới nhìn thấy, vâng vâng và mây mây. Con thú nhỏ của anh chỉ tiêu diệt những kẻ yếu đuối, vụng về, bất cẩn — tóm lại là những kẻ mang những khiếm khuyết mà tự nhiên thấy không đáng để truyền lại cho đời sau. Chỉ có những kẻ khôn ngoan hơn, mạnh mẽ hơn, cẩn trọng hơn và tiến hóa hơn mới sống sót; và như thế, con thú nhỏ của anh, mà chẳng hề hay biết, đang phục vụ cho mục đích lớn lao là hoàn thiện tạo hóa.”

“Vâng, vâng, vâng. . . . Nhân tiện đây, anh bạn,” Samoylenko thản nhiên nói, “cho tôi mượn một trăm rúp nhé.”

“Được thôi. Trong số các loài thú ăn sâu bọ có những chủng loại rất thú vị. Chẳng hạn, người ta nói con chuột chũi có ích vì nó ăn các loài côn trùng có hại. Có câu chuyện kể rằng một người Đức từng tặng vua William I một chiếc áo khoác lông làm bằng da chuột chũi, và nhà vua đã ra lệnh khiển trách người đó vì đã tiêu diệt quá nhiều loài động vật có ích. Thế nhưng con chuột chũi chẳng kém phần tàn độc so với con thú nhỏ của anh đâu, và ngoài ra nó còn rất phá phách nữa, vì nó làm tàn hoạ các đồng cỏ một cách khủng khiếp.”

Von Koren mở một chiếc hộp và rút ra tờ một trăm rúp.

“Con chuột chũi có phần lồng ngực lực lưỡng, y hệt như loài dơi,” anh tiếp tục, đoạn đóng hộp lại; “xương cốt và cơ bắp phát triển cực kỳ mạnh mẽ, bộ hàm có cấu trúc vô cùng khỏe khoắn. Nếu nó có kích thước to lớn như con voi, nó sẽ là một loài vật tàn phá mọi thứ và bất khả chiến bại. Thật thú vị khi hai con chuột chũi chạm trán nhau dưới lòng đất; chúng lập tức bắt đầu đào bới một bãi đất phẳng nhỏ như thể đã thỏa thuận từ trước; chúng cần bãi đất đó để tiến hành một trận chiến cho thuận tiện. Khi đã làm xong, chúng lao vào một cuộc chiến dữ dội và đánh nhau cho đến khi con yếu hơn gục ngã. Cầm lấy một trăm rúp đi,” Von Koren hạ giọng nói, “nhưng với điều kiện là anh không mượn tiền để đem cho Laevsky đấy nhé.”

“Và giả sử là cho Laevsky đi nữa,” Samoylenko bỗng nổi giận, lớn tiếng kêu lên, “thì điều đó dính dáng gì đến anh?”

“Tôi không thể đưa tiền cho anh vì Laevsky được. Tôi biết anh thích cho người ta vay tiền. Anh sẵn sàng dâng cả tiền cho Kerim, tên tướng cướp, nếu hắn ngửa tay xin anh; nhưng xin lỗi anh, tôi không thể tiếp tay cho anh theo hướng đó được.”

“Đúng thế, tôi mượn tiền là cho Laevsky đấy,” Samoylenko vừa nói vừa đứng phắt dậy, vung tay phải lên. “Vâng! Cho Laevsky đấy! Và chẳng có ai, dù là ma quỷ hay thần thánh, có quyền ra lệnh cho tôi phải định đoạt đồng tiền của chính mình ra sao cả. Anh không thích cho tôi vay chứ gì? Không à?”

Thầy phó tế bật cười.

“Đừng có kích động thế, hãy tỏ ra có lý trí một chút đi,” nhà động vật học nói. “Việc ban phát ân huệ cho ngài Laevsky, theo suy nghĩ của tôi, cũng vô nghĩa chẳng khác nào tưới nước cho đám cỏ dại hay đi nuôi châu chấu cả.”

“Theo suy nghĩ của tôi, giúp đỡ những người xung quanh là bổn phận của chúng ta!” Samoylenko gào lên.

“Nếu vậy, hãy đi mà giúp gã người Thổ đói khát đang nằm dưới hàng rào kìa! Hắn là một người lao động và hữu ích cũng như cần thiết hơn cái tay Laevsky của anh nhiều. Hãy đưa tờ một trăm rúp ấy cho hắn đi! Hoặc không thì quyên góp một trăm rúp cho chuyến thám hiểm của tôi ấy!”

“Anh có đưa tiền cho tôi hay không? Tôi hỏi anh đấy!”

“Nói thẳng cho tôi nghe xem: hắn cần tiền để làm gì?”

“Không có gì là bí mật cả; hắn muốn đi Saint Petersburg vào thứ Bảy này.”

“Hóa ra là thế!” Von Koren kéo dài giọng. “À ha! . . . Chúng ta hiểu rồi. Thế còn cô ta có đi cùng hắn không, hay tính sao đây?”

“Cô ấy tạm thời ở lại đây. Hắn sẽ sắp xếp công chuyện ở Saint Petersburg rồi gửi tiền về cho cô ấy, sau đó cô ấy sẽ đi.”

“Khôn ngoan thật đấy!” nhà động vật học nói, rồi phát ra một tiếng cười ngắn bằng giọng nam cao. “Khôn ngoan và được tính toán kỹ lưỡng thật.”

Anh bước nhanh tới chỗ Samoylenko, đứng đối mặt và nhìn thẳng vào mắt ông, hỏi: “Bây giờ hãy nói thật cho tôi biết: hắn đã chán ngấy cô ta rồi phải không? Đúng thế không? Nói cho tôi nghe: hắn chán ngấy cô ta rồi phải không? Đúng không?”

“Đúng,” Samoylenko thốt lên, bắt đầu túa mồ hôi.

“Thật là đáng ghê tởm!” Von Koren nói, và nhìn khuôn mặt anh, người ta có thể thấy rõ sự ghê tởm đang dâng trào. “Một là anh thế này, Alexandr Daviditch: hoặc là anh đang hùa theo âm mưu với hắn, hoặc là, xin lỗi phải nói thế, anh đúng là một kẻ ngốc nghếch. Chẳng lẽ anh không thấy rằng hắn đang xỏ mũi anh như một đứa trẻ một cách trơ trẽn nhất hay sao? Rõ như ban ngày thế cơ mà, hắn muốn tống khứ cô ta đi và bỏ rơi cô ta ở lại đây. Cô ấy sẽ trở thành một gánh nặng đeo bám lấy anh. Rõ như ban ngày là anh sẽ phải tống cổ cô ta đi Saint Petersburg bằng tiền túi của mình. Chẳng lẽ người bạn hào hoa của anh lại có thể làm anh mù quáng vì những phẩm chất chói lọi đến mức anh không thể nhận ra một điều đơn giản thế này cơ chứ?”

“Đó chỉ là suy đoán của anh thôi,” Samoylenko vừa nói vừa ngồi xuống.

“Suy đoán ư? Thế nhưng tại sao hắn lại đi một mình thay vì dắt theo cô ta? Và thử hỏi xem tại sao hắn lại không tống cô ta đi trước đi. Cái giống cáo già gian manh ấy!”

Bị những mối nghi ngờ và hoài nghi bủa vây đột ngột đối với người bạn của mình, Samoylenko đâm ra nhụt chí và dùng giọng điệu nhún nhường hơn.

“Nhưng điều đó là không thể,” ông nói, nhớ lại đêm mà Laevsky đã trải qua tại nhà mình. “Cậu ấy bất hạnh lắm!”

“Thì sao chứ? Kẻ trộm và những kẻ phóng hỏa cũng bất hạnh đấy thôi!”

“Ngay cả khi anh nói đúng đi nữa . . .,” Samoylenko ngập ngừng. “Cứ cho là thế đi. . . . Dù sao thì cậu ấy cũng là một thanh niên ở nơi đất khách quê người . . . một sinh viên. Chúng ta cũng từng là sinh viên, và chẳng có ai ngoài chúng ta đến để giúp đỡ cậu ấy cả.”

“Giúp cậu ta làm những chuyện tồi tệ đồi bại, chỉ vì cậu ta và anh vào những thời điểm khác nhau từng học đại học, và chẳng ai trong hai người làm được tích sự gì ở đó cả! Thật là nhảm nhí!”

“Thôi nào; chúng ta hãy bình tĩnh bàn lại xem sao. Tôi nghĩ thế nào cũng có cách dàn xếp ổn thỏa. . . .” Samoylenko ngẫm nghĩ, ngượng nghịu mân mê các ngón tay. “Tôi sẽ đưa tiền cho cậu ấy, anh thấy đấy, nhưng bắt cậu ấy phải hứa danh dự rằng trong vòng một tuần sẽ gửi tiền lộ phí cho Nadyezhda Fyodorovna.”

“Và cậu ta sẽ hứa danh dự với anh thôi — thực ra cậu ta sẽ rơi nước mắt và chính cậu ta cũng tin vào lời hứa ấy nữa; nhưng lời hứa danh dự của cậu ta đáng giá vỏ chuỗi nào cơ chứ? Cậu ta sẽ nuốt lời thôi, và khi một hoặc hai năm nữa anh gặp lại cậu ta trên đại lộ Nevsky với một ả tình nhân mới tay trong tay, cậu ta sẽ ngụy biện rằng mình đã bị nền văn minh bóp méo, và rằng bản thân được đúc theo khuôn mẫu của nhân vật Rudin. Hãy quăng quật cái gã đó đi, vì Chúa! Tránh xa cái vũng bùn ấy ra; đừng có dùng cả hai tay mà khuấy lên!”

Samoylenko trầm ngâm suy nghĩ trong giây lát rồi quả quyết nói:

“Nhưng dù sao tôi vẫn sẽ đưa tiền cho cậu ấy. Tùy anh nghĩ sao thì nghĩ. Tôi không thể nhẫn tâm từ chối một con người chỉ vì một giả định được.”

“Hay thật đấy. Thế sao anh không lao vào hôn hắn ta luôn đi cho rồi.”

“Thế thì đưa tôi một trăm rúp đi,” Samoylenko rụt rè xin.

“Tôi không đưa.”

Một khoảng lặng trùm xuống. Samoylenko hoàn toàn suy sụp; khuôn mặt ông mang vẻ tội lỗi, bối rối và nịnh nọt, thật kỳ lạ khi nhìn thấy biểu cảm tội nghiệp, trẻ con và ngượng ngùng ấy trên thân hình to lớn của một sĩ quan mang ve áo và các huân chương cao quý.

“Đức giám mục ở đây đi kinh lý giáo phận bằng ngựa thay vì ngồi xe ngựa,” thầy phó tế vừa đặt bút xuống vừa nói. “Nhìn ngài cưỡi ngựa mới cảm động làm sao. Sự giản dị và lòng khiêm nhường của ngài mang đậm nét vĩ đại trong Kinh Thánh.”

“Ngài có phải là một người tốt không?” Von Koren hỏi, nhân cơ hội này để chuyển đổi chủ đề.

“Tất nhiên rồi! Nếu ngài không phải là người tốt, anh nghĩ ngài có được phong làm giám mục không?”

“Trong số các giám mục cũng có người tốt và người có tài,” Von Koren nói. “Chỉ có điều là một số vị trong số họ mắc phải điểm yếu là cứ tưởng mình là những nhà chính trị gia. Vị thì bận rộn với công cuộc Nga hóa, vị thì phê bình khoa học. Đó đâu phải việc của họ. Tốt hơn hết là họ nên xem xét lại cái hội đồng giám mục của mình thì hơn.”

“Một giáo dân thì không được phép phán xét các vị giám mục.”

“Sao lại không, thưa phó tế? Giám mục cũng là con người bằng xương bằng thịt giống như anh hay tôi thôi.”

“Giống, nhưng lại chẳng giống.” Thầy phó tế tỏ ý bực bội và cầm lại bút. “Nếu anh cũng giống như người ta, thì Ân sủng Chúa đã ngự trị trên người anh rồi, và chính anh đã tự làm giám mục lấy chứ; còn đằng này anh không phải là giám mục, thì suy ra anh chẳng giống họ đâu.”

“Đừng có nói nhảm nữa, phó tế,” Samoylenko buồn rầu nói. “Hãy nghe đề nghị của tôi này,” ông quay sang nói với Von Koren. “Đừng đưa tôi tờ một trăm rúp đó nữa. Anh sẽ ăn cơm ở nhà tôi trong suốt ba tháng trước mùa đông, vậy hãy đưa trước cho tôi tiền ăn của ba tháng đi.”

“Tôi không đưa.”

Samoylenko chớp chớp mắt, mặt đỏ bừng lên; ông máy móc kéo về phía mình cuốn sách có con nhện trên đó rồi ngẩng lên nhìn nó, sau đó đứng dậy cầm lấy chiếc mũ.

Von Koren bỗng cảm thấy chạnh lòng thương hại ông.

“Thật khổ sở khi phải sống và giao du với những con người thế này,” nhà động vật học vừa nói vừa phẫn nỗ đá văng một mẩu giấy vào góc phòng. “Anh phải hiểu rằng đây không phải là lòng tốt, không phải là tình yêu thương, mà là sự hèn nhát, sự rệu rã, là nọc độc! Những gì đạt được bằng lý trí thì lại bị tước đoạt bởi cái trái tim nhão nhoét vô tích sự của các anh! Hồi tôi còn nhỏ bị mắc bệnh thương hàn, vì thương hại nên dì tôi đã cho tôi ăn nấm muối chua, và suýt chút nữa thì tôi mất mạng. Cả anh và dì tôi nữa, phải hiểu rằng tình yêu thương con người không nằm ở trong tim, trong dạ dày hay trong ruột gan, mà nằm ở đây này!”

Von Koren giơ tay đập mạnh lên trán mình.

“Cầm lấy đi,” anh nói, rồi nhét phắt tờ một trăm rúp vào tay ông.

“Kolya này, anh chẳng có lý do gì mà phải nổi giận cả,” Samoylenko ôn tồn nói, vừa gấp tờ tiền lại. “Tôi hoàn toàn hiểu anh, nhưng . . . anh cũng phải đặt mình vào vị trí của tôi chứ.”

“Anh đúng là một bà già, đích thị là thế.”

Thầy phó tế bật cười phá lên.

“Hãy nghe nguyện vọng cuối cùng của tôi đi, Alexandr Daviditch,” Von Koren hằn học nói. “Khi anh đưa tiền cho cái tên khốn đó, hãy ra điều kiện là hắn phải dẫn theo người phụ nữ của mình, hoặc tống cô ta đi trước, và tuyệt đối không được đưa tiền nếu không có điều kiện đó. Chẳng cần phải khách khí với hắn làm gì đâu. Cứ nói thẳng với hắn như thế, bằng không, tôi xin lấy danh dự ra thề là tôi sẽ xông thẳng đến chỗ làm của hắn và đá hắn lăn cù xuống cầu thang, đồng thời tôi cũng tuyệt giao luôn với anh. Anh cứ liệu mà biết thế.”

“Ừ thì! Đi cùng cô ấy hoặc tống cô ấy đi trước sẽ thuận tiện hơn cho cậu ấy thôi,” Samoylenko nói. “Cậu ấy hẳn sẽ mừng quýnh lên cho mà xem. Thôi, tôi về nhé.”

Ông chào từ biệt một cách thân thiết rồi bước ra ngoài, nhưng trước khi khép cánh cửa lại phía sau, ông ngoảnh đầu nhìn Von Koren và với một vẻ mặt vô cùng hung dữ, ông phán một câu:

“Chính lũ người Đức các anh đã làm hại đời anh đấy, anh bạn ạ! Đúng thế đấy! Lũ người Đức!”