"Núi đầy vàng, nước đầy bạc, người đi đường đều gọi là chậu tụ bảo".

Ngô Phẩm Hồng đứng ở mũi thuyền, chỉ vào thị trấn bên hồ, giới thiệu với Kinh lược đang đứng bên cạnh.

"Đây chính là Lợi Quốc dịch ngày trước. Lợi Quốc này từ thời Tần Hán đã bắt đầu khai thác đồng, luyện sắt. Lại còn bắt đầu dùng đồng quặng ở đảo Đồng Sơn, thiết lập lò luyện để đúc tiền đồng cho các chư hầu vương quốc, sau này còn dùng để chế gương. Từ thời Tần Hán đến thời Tống, trải qua hàng ngàn năm phát triển, nghề luyện sắt của Lợi Quốc đã đạt đến thời kỳ đỉnh cao."

Mặc dù không phải người Từ Châu, nhưng sự hiểu biết của Ngô Phẩm Hồng về Giang Bắc lại chẳng hề thua kém nhiều người dân bản địa, đối với Lợi Quốc này dĩ nhiên cũng vô cùng am tường.

"Năm niên hiệu Tống Chân Tông, Xu mật sứ đại tướng Địch Thanh dẫn quân đến Lợi Quốc khai thác sắt, dọc theo phía nam thôn từ đông sang tây bày thiết lập 60 lò sắt, tại chỗ luyện thép, chế mũ giáp, rèn đúc binh khí, hơn nữa còn đào sông Vận Thiết để thuận tiện cho việc vận chuyển. Phế liệu đổ bên bờ sông Thạch Long đến nay vẫn còn, tục gọi là 'Lán Xỉ Lò'..."

Trong lúc Ngô Phẩm Hồng giảng giải, Chu Minh Trung chỉ lặng lẽ đánh giá thị trấn ven sông không có quá nhiều khác biệt so với các thị trấn bình thường này. Lợi Quốc lúc này đã không còn thấy sự phồn hoa ngàn năm nữa. Từ thời Nguyên Minh trở đi, do quặng sắt trên bề mặt giảm đi, thêm vào đó hồ Vi Sơn dần hình thành, các hầm mỏ và lò luyện cũng bị nước hồ nhấn chìm. Hơn nữa, do hạn chế của kỹ thuật khai thác, quặng sắt tầng sâu dưới lòng đất không thể khai thác được, khiến cho nghề luyện kim Lợi Quốc đã kéo dài hàng trăm hàng ngàn năm ngày càng suy yếu, cho đến vài chục năm trước thì nghề khai thác luyện kim đã cơ bản dừng hẳn. Lúc này Lợi Quốc chỉ là một thị trấn bình thường bên bờ sông Vận Hà ba ngàn dặm, sự phồn hoa và ồn ào náo nhiệt ngàn năm đã trở thành mây khói lịch sử.

Lúc này, Lợi Quốc vốn đang suy thoái về địa vị kinh tế lại có thể thu hút sự chú ý của Chu Minh Trung, là vì trên các ngọn núi quanh hồ vẫn còn những mỏ sắt lộ thiên, mà đây lại là mỏ sắt duy nhất dưới quyền cai quản của Giang Bắc có thể đưa vào khai thác. Cũng chính vì vậy, sau khi Từ Châu được thu phục, ông đã lập tức phái người đến Lợi Quốc thăm dò.

Kết quả thăm dò vô cùng khả quan. Theo báo cáo của Tôn Minh Dược - người phụ trách việc này thì: "Cảnh giới Đồng Sơn ở Từ Châu mầm than cực thịnh, quặng sắt do Lợi Quốc dịch sản xuất ra càng nhiều và tốt, các ngọn núi vây quanh hồ Vi Sơn, bàng bạc tích tụ, đen nhánh vô tận, chất sắt ẩn hiện, cúi xuống nhặt nhạnh, đều giàu nhiệt lượng".

Cũng chính vì thế, việc khai thác mỏ luyện sắt tại Lợi Quốc đã được đưa vào nghị trình. Nếu không, chỉ dựa vào quy mô sản xuất của xưởng sắt nhỏ Thanh Giang, hoàn toàn không thể đáp ứng nhu cầu của Giang Bắc, ngay cả sắt dùng để đúc pháo cũng không đủ, huống chi là chế tạo binh khí, tàu thuyền.

Cũng chính vì mỏ sắt Lợi Quốc liên quan đến huyết mạch của Giang Bắc, nên Chu Minh Trung mới đích thân đến đây.

Dưới nhịp chèo của tay chèo, con thuyền nhanh chóng đến đích. Những chiếc guồng nước dùng để chạy bễ lò, rèn sắt lúc này đã lộ ra hình dáng sơ khai, phân bố dọc theo bờ sông, có đến hơn mười chiếc. Dù cách cảng, vẫn có thể thấy người đang bận rộn trên bờ. Những phu phen đang làm việc đều là tù binh, dưới làn roi da thậm chí là lưỡi dao, họ dĩ nhiên không dám có chút nào lười biếng.

Con lăn đá cao tới một người dưới sự kéo của mấy con bò đang san phẳng mặt đất cho xưởng sắt. Hàng ngàn phu phen đeo gông cùm như lũ kiến, dưới sự đốc thúc của roi da đang xây dựng xưởng sắt này. Mặc dù quy mô của xưởng sắt này thậm chí không bằng một khu dân cư sau hơn ba trăm năm nữa, nhưng đứng ở trong đó, vẫn không tránh khỏi cảm thấy chấn động.

"Lợi ích của Lợi Quốc đều nằm ở sắt. Quặng sắt khắp núi đầy đồng, có thể gọi là lấy dùng không hết. Nếu thực sự có thể dùng than tại chỗ để luyện sắt tại chỗ, lợi nhuận có thể lên tới hàng chục lần."

Mặc dù lời của Tôn Minh Dược có chút khoa trương, nhưng Chu Minh Trung rất rõ, dựa vào năng suất 30 tấn mỗi ngày của lò cao luyện sắt bằng gạch mà ông thiết kế, quặng sắt ở Lợi Quốc này thực sự là lấy dùng không hết.

"Lò luyện sắt số Giáp tháng này có thể xây xong không?"

Sở dĩ đến Lợi Quốc, chính là vì quan tâm đến việc xây dựng lò cao luyện sắt. Dù không tốt nghiệp chuyên ngành luyện kim, nhưng dựa vào sự hiểu biết lơ mơ về kỹ thuật luyện sắt, lại tham khảo kết cấu thân lò của lò luyện sắt kiểu Trung Hoa, Chu Minh Trung đã thiết kế ra một lò cao luyện sắt thân xây bằng gạch có trình độ kỹ thuật tương đương với đầu thế kỷ 19 ở châu Âu. Mặc dù thân lò của nó được xây bằng gạch đá, nhưng kết cấu của nó lại là kết cấu lò cao luyện sắt tiêu chuẩn của thế kỷ 20.

Có lẽ theo tiêu chuẩn của thế kỷ 21 mà nói, lò cao luyện sắt này ngay cả lò đất cũng không tính là, nhưng ở thời đại này, Chu Minh Trung tin rằng, dựa vào kết cấu buồng lò tiên tiến cũng như thiết bị thổi gió tiên tiến của nó, đủ để khiến lò cao luyện sắt này trở thành "công nghệ đen" của thời đại này, khiến nó trở thành xưởng sắt có thiết bị tiên tiến nhất thời bấy giờ.

Tuy nhiên cho dù khá tự phụ, nhưng lò sắt số một đang được xây dựng tại xưởng sắt hiện nay vẫn là một lò thử nghiệm quy mô nhỏ với sản lượng hàng ngày chỉ khoảng 5000 cân. Sở dĩ xây dựng lò thử nghiệm, chính là để kiểm chứng xem kỹ thuật này có khả thi hay không.

"Kinh lược, hiện tại nền móng của lò Giáp đã cơ bản hoàn thành, tuy nói tháng này lò Giáp chắc chắn có thể ra sắt..."

Giọng điệu của Tôn Minh Dược tỏ ra rất tự tin. Ông vốn là học sinh của Thanh Hà thư viện, tuy là một thư sinh, nhưng xuất thân từ hộ làm thợ, suốt triều Minh gia đình đều sống bằng nghề luyện sắt, đối với việc khai thác mỏ, luyện sắt, dĩ nhiên vô cùng am hiểu. Cũng chính vì vậy, ông mới được tiến cử vào chủ trì việc thăm dò mỏ sắt Lợi Quốc cũng như xây dựng xưởng sắt.

"Có thể sớm một ngày ra sắt, thì có thể sớm một ngày giải quyết nhu cầu của Trung Nghĩa quân ta!"

Đứng trên công trường của xưởng sắt, Chu Minh Trung cả người đều tỏ ra đầy hứng khởi. Dù sao đây cũng là "doanh nghiệp lớn" đầu tiên mà ông sáng lập sau khi đến thời đại này, đặc biệt là nhiều thiết bị của doanh nghiệp lớn này đều do một tay ông thiết kế, tất nhiên là trên cơ sở kết hợp với trình độ kỹ thuật của thời đại, đưa vào những "quan niệm" của tương lai, ví dụ như hệ thống thổi gió của lò cao.

"Luyện sắt quan trọng nhất là nhiệt độ lò, sử dụng gió lạnh luyện sắt, tiêu hao nhiên liệu rất cao, năng suất thấp. Nếu sử dụng 'gió nóng' luyện sắt, có thể giảm đáng kể lượng than cốc tiêu thụ..."

Dù không theo học chuyên ngành luyện kim, nhưng Chu Minh Trung cũng từng tìm hiểu từ sách vở về những thay đổi mà "gió nóng" luyện sắt mang lại cho ngành luyện sắt. Trước những năm 20 của thế kỷ 19, lò cao sử dụng gió lạnh để luyện sắt, tiêu hao nhiên liệu rất cao, năng suất thấp. Năm 1828, Neilson người Anh đề nghị sử dụng "gió nóng" luyện sắt trên lò cao, và năm sau đó lần đầu tiên thực hiện đề nghị này tại nhà máy Clyde ở Scotland. Nhiệt độ gió tuy chỉ chưa đầy 150 độ, nhưng hiệu quả mà nó mang lại thực sự kinh người. Lượng tiêu thụ nhiên liệu mỗi tấn gang từ 8 tấn giảm đột ngột xuống còn 5,16 tấn, lượng tiêu thụ nhiên liệu giảm hơn 30%, mà sản lượng tương ứng tăng 46%, còn nhiên liệu dùng để làm nóng gió chỉ tốn không quá 0,4 tấn/tấn sắt. Vài năm sau, nhà máy đó lại nâng nhiệt độ gió lên hơn 300 độ, tiêu hao nhiên liệu giảm xuống hơn 50%, còn sản lượng tăng gấp đôi so với khi dùng gió lạnh luyện sắt.

Mặc dù ở thời đại này, không thể đạt được nhiệt độ gió hơn một ngàn độ của thế kỷ 21, nhưng đạt được nhiệt độ gió một hai trăm độ lại rất dễ dàng. Hơn nữa kỹ thuật cũng rất đơn giản, chỉ là thêm đoạn gia nhiệt vào trong ống gió. Mặc dù không thể đo được nhiệt độ của lò, nhưng trong các cuộc thử nghiệm tại xưởng sắt Thanh Hà, lượng than cốc tiêu thụ đã giảm khoảng 25%.

"Lời Kinh lược nói rất đúng, trước đây tuy biết luyện sắt cần thổi gió, nhưng không ngờ bên trong việc thổi gió này lại có nhiều học vấn như vậy."

Mặc dù gần như xuất thân từ thế gia luyện sắt, nhưng Tôn Minh Dược vẫn khó mà tưởng tượng được trong việc luyện sắt này lại có nhiều học vấn như vậy. Chưa nói đến những thứ khác, chỉ nói riêng về nhiên liệu, từ rửa than, phối than cho đến luyện cốc, trong quá trình luyện cốc tưởng chừng đơn giản, từ việc chọn than ban đầu đã có rất nhiều thứ phải lưu ý. Dùng loại than nào, than ở đâu, đều cần phải trải qua nhiều lần thử lò mới có thể xác định. Than này nhìn có vẻ giống nhau, nhưng than ở mỗi nơi đều có công dụng khác nhau, nếu dùng sai loại than có thể dẫn đến lượng than cốc dùng luyện sắt tăng vọt, cũng có thể dẫn đến gang bị giòn. Vì vậy, việc luyện cốc ở xưởng sắt hiện nay, chỉ chỉ định một vài nơi cung cấp than cốc.

"Chính vì có nhiều học vấn, nên mới bắt anh phải ghi chép cẩn thận, đem những kinh nghiệm này chỉnh lý thành sách, làm rõ nguyên nhân, đạo lý trong đó, như vậy việc luyện sắt này mới có thể trở thành một môn học vấn. Đừng lo sợ dạy được trò mà đói chết thầy. Giống như việc gia nhiệt gió lò này, bản quan đã đề ra tiền bản quyền, mỗi sản xuất một ngàn cân sắt sẽ trích ra 2 cân, sau này đây chính là lệ thường cho phát minh sáng tạo. Nếu có người khác có thể cải tiến kỹ thuật luyện sắt, có thể nâng cao sản lượng, giảm giá thành, nếu được nhà máy áp dụng, đương nhiên cũng có thể được trích tiền bản quyền..."

Trong khi lấy chính mình làm ví dụ, Chu Minh Trung lại giơ tay chỉ về phía xưởng rửa than bên bờ sông. Khác với xưởng than cốc Thanh Hà trước đây sử dụng phương pháp rửa than thủ công do Chu Minh Trung phát minh, hiện nay lại mượn sức nước để rửa than, mà người phát minh ra cách rửa than bằng sức nước chính là một công nhân của xưởng than cốc.

"Giống như sư phụ Hồ phát minh ra cách rửa than bằng sức nước đó, phát minh này của ông đã tiết kiệm được rất nhiều nhân lực. Tuy nói kỹ thuật này đã được mua đứt một lần, nhưng dù sao cũng có 180 lạng bạc. Theo ta thấy thì có chút ít, ban đầu ít nhất cũng có thể bán được ba trăm lạng, nhưng dù sao cũng là một khởi đầu. Đợi đến tương lai sẽ càng ngày càng quy phạm, mà kỹ thuật này tự nhiên cũng sẽ càng ngày càng có giá trị. Chỉ có như vậy, họ mới sẵn lòng đem tuyệt kỹ của mình ra chia sẻ, trao đổi với người khác..."

Nhắc đến bằng sáng chế rửa than bằng sức nước bán được 180 lạng kia, Chu Minh Trung tỏ ra rất phấn khích. Dù sao đây cũng là "bằng sáng chế công nghiệp" đúng nghĩa đầu tiên của Giang Bắc. Thậm chí ông cũng chính lấy đây làm cơ hội, bắt đầu suy nghĩ đến việc ban hành một điều lệ bảo hộ bằng sáng chế. Sở dĩ coi trọng bằng sáng chế, là vì chế độ bằng sáng chế chính là chìa khóa dẫn đến sự khác biệt to lớn giữa Trung Quốc và châu Âu cận đại trong mô hình tích lũy tri thức và tiến bộ kỹ thuật, từ đó dẫn đến cuộc cách mạng công nghiệp xảy ra ở châu Âu chứ không phải ở Trung Quốc. Trước khi châu Âu thiết lập chế độ bằng sáng chế, tiến bộ kỹ thuật của cả Trung Quốc và châu Âu đều được thúc đẩy bởi bí mật kỹ thuật, mà nguyên tắc nguyên thủy và hiệu quả nhất để thợ thủ công bảo vệ bí quyết kỹ thuật chính là càng ít người biết càng tốt. Vì vậy, bí mật kỹ thuật hầu hết đều áp dụng phương thức sử dụng và truyền thừa dựa trên sự phụ thuộc thân thể vào người sáng tạo.

"Trước đây, rất nhiều bí phương tuyệt kỹ của thợ thủ công đều là phương thức truyền thừa 'đời đời đơn truyền', 'truyền nam không truyền nữ', 'truyền trưởng không truyền ấu'. Phương thức truyền thừa này có thể giảm thiểu rủi ro tiết lộ bí quyết kỹ thuật, nhưng lại cản trở sự chia sẻ tri thức giữa mọi người, và sẽ làm tăng đáng kể rủi ro thất truyền bí quyết kỹ thuật. Từ xưa đến nay, không biết bao nhiêu tuyệt kỹ đã biến mất như vậy. Duy Tài, anh xuất thân từ thế gia thợ thủ công, đối với điều này, tự nhiên hiểu rõ hơn tôi một chút."

Nếu như đối với những nhược điểm của phương thức truyền thừa kỹ thuật nguyên thủy này, Chu Minh Trung chỉ hiểu được từ những đúc kết của người đời sau, thì đối với Tôn Minh Dược, người xuất thân từ thế gia thợ thủ công, lại cảm nhận vô cùng sâu sắc.

"Kinh lược nói rất đúng. Thanh Hà này có hơn vạn hộ thợ thủ công, mấy trăm năm qua, không biết bao nhiêu kỹ nghệ vì không có người kế thừa hoặc thiên tai nhân họa mà thất truyền. Giống như Giáp Thân thiên biến, thiên hạ ly loạn, không nói gì khác, chỉ nói nhà họ Tôn giỏi chế thép vì cha của ông ấy bị loạn binh giết chết, khiến cho thuật chế thép thất truyền, còn có gương đồng của Lý Lão Tam... Một nơi như Thanh Hà còn như vậy, huống chi là những nơi khác?"

Trong lúc Tôn Minh Dược cảm thán về những kỹ nghệ thất truyền đó, Chu Minh Trung gật đầu nói.

"Từ thời Tiên Tần cho đến nay, hàng ngàn năm qua, phàm là kỹ nghệ đều được giữ làm của riêng, khó mà chia sẻ lẫn nhau, không thể lấy sở trường bù sở đoản, thế nên người ta thường chỉ đơn giản lặp lại công việc của người đi trước, đôi khi còn không làm tốt bằng người trước. Cho dù có lúc thông minh tài trí, cho dù có bái sư học nghệ, thường thì đối phương vì sợ dạy được trò mà đói chết thầy, thường giữ lại một tay, thường cần phải tích lũy kinh nghiệm mười mấy năm thậm chí mấy chục năm sau, mới có được sở đắc, mà không thể 'đứng trên vai người đi trước' để tiến hành đổi mới tích lũy. Như vậy thì còn bàn gì đến tiến bộ?"

Ưu thế dân số của Trung Quốc đối với phương Tây suốt hàng ngàn năm qua đã trực tiếp dẫn đến ưu thế kỹ thuật của Trung Quốc đối với phương Tây, đây cũng là lý do tại sao Trung Quốc trong một thời gian dài đều dẫn đầu xa so với châu Âu về tổng lượng kỹ thuật. Nhưng khi chế độ bằng sáng chế được xác lập đầu tiên ở châu Âu vào cuối thế kỷ 15, phương thức tích lũy tri thức và tiến bộ kỹ thuật của xã hội châu Âu đã xảy ra thay đổi mang tính căn bản. Do chế độ bằng sáng chế đã giải quyết được mâu thuẫn nội tại giữa mở rộng thị trường và khả năng chiếm hữu kỹ thuật dưới sự bảo hộ bí mật thương mại, mà với tư cách là một loại tài sản vô hình, mức lợi nhuận mà người ta thu được từ quyền bằng sáng chế tỷ lệ thuận với quy mô thị trường. Từ đó mang lại sự thay đổi long trời lở đất cho cuộc cách mạng kỹ thuật ở châu Âu.

"Kinh lược, điều mà ngài đã ban bố trong 'Bằng sáng chế lệnh' trước đây: 'Trong thời hạn 10 năm, nếu không có sự đồng ý và cho phép của người phát minh, nghiêm cấm bất kỳ người nào khác chế tạo thiết bị giống hoặc tương tự với phát minh đó. Nếu người khác mạo muội bắt chước, sẽ phải bồi thường cho người sở hữu bằng sáng chế một ngàn lạng bạc, sản phẩm làm giả sẽ lập tức bị tiêu hủy', chẳng phải chính là bảo vệ lợi ích của người thợ, khiến họ không còn phải như trước đây, giấu giếm tuyệt kỹ trong tay trong nhà xem như của quý sao? Như vậy, tương lai thợ thủ công Giang Bắc ta tự nhiên sẽ được hưởng lợi vô cùng!"

Lời tán dương của Tôn Minh Dược khiến Chu Minh Trung chỉ mỉm cười nhẹ. Người thời đại này căn bản sẽ không biết sự thúc đẩy của bảo hộ bằng sáng chế đối với kỹ thuật. Họ căn bản không biết chế độ bằng sáng chế có lẽ là nhân tố mấu chốt thúc đẩy cách mạng công nghiệp. Trong thời gian này, tri thức kỹ thuật được công khai tiết lộ ngày càng tích lũy, dần dần hình thành một kho tri thức công cộng khổng lồ, đặt nền móng tri thức vững chắc cho sự xảy ra của cách mạng công nghiệp; mà đặc trưng bài trừ của bảo hộ bằng sáng chế cũng cung cấp sự bảo đảm thể chế cần thiết cho kết quả của kỹ thuật và thị trường. Từ đó khiến các nhà đầu tư mạo hiểm sẵn lòng đầu tư cho người phát minh kỹ thuật, từ đó thu được lợi nhuận. Giống như máy hơi nước, chính là vì có bằng sáng chế máy hơi nước, Watt mới có được "đầu tư mạo hiểm" của các doanh nghiệp gia như Ba Lạc Khắc, Bác Nhĩ Đốn..., điều này lại thúc đẩy quá trình thương mại hóa kỹ thuật máy hơi nước — những doanh nghiệp gia đó cuối cùng vì để thu hồi vốn đầu tư, lại sẽ tích cực quảng bá máy hơi nước.

Có lẽ, hiện tại họ sẽ không hiểu, nhưng khi bảo hộ bằng sáng chế đưa sự phát triển kỹ thuật của Trung Quốc lên làn đường cao tốc, đến lúc đó, ai có thể ngăn cản bước tiến của nó được chứ?