Ai nấy đều tự hào nhận Homer và Hesiod, hai bậc thi hào thần thánh nhất, là người đồng hương của mình. Hesiod quả thực đã nêu rõ quê hương để chấm dứt mọi tranh chấp, khi ông viết rằng cha mình «đã định cư gần đỉnh Helicon, tại một chòm xóm nghèo nàn tên là Ascra — nơi mùa đông khắc nghiệt, mùa hạ oi bức, và chẳng mùa nào đáng sống». Song với Homer, người ta có thể nói rằng bất cứ thành phố nào cũng nhận ông làm con. Đi đầu là người dân Smyrna; họ cho rằng ông là con của sông Meles, con sông chảy qua thành phố họ, sinh bởi nữ thần nước Cretheis, và thuở ban đầu mang tên Melesigenes. Mãi về sau, khi bị mù, ông mới được gọi là Homer — vốn là từ thông dụng mà họ dùng để chỉ những người khuyết tật ấy. Ngược lại, người Chios đưa ra bằng chứng cho thấy ông là đồng hương của họ, minh chứng bằng việc hiện vẫn còn dòng dõi của ông sinh sống tại đây, được gọi là dòng họ Homeridae. Thậm chí, người Colophon còn chỉ ra chốn mà họ quả quyết ông đã bắt đầu sự nghiệp sáng tác khi còn làm thầy giáo, và cho rằng tác phẩm đầu tay của ông là cuốn *Margites*.
Về phần cha mẹ của Homer, sự bất đồng cũng diễn ra vô cùng gay gắt ở khắp mọi nơi.
Hellanicus và Cleanthes cho rằng cha ông là Maeon, nhưng Eugaeon lại bảo là Meles; Callicles thì quả quyết là Mnesagoras, còn Democritus xứ Troezen lại chọn Daemon, một thương gia. Lại có người bảo ông là con của Thamyras, trong khi người Ai Cập cho là Menemachus, một tư tế kiêm thư lại; thậm chí có ý kiến còn gán cho Telemachus, con trai của Odysseus, làm cha ông. Về phần người mẹ, tên bà cũng được gọi theo nhiều cách khác nhau: Metis, Cretheis, Themista, và Eugnetho. Kẻ khác lại bảo bà là một phụ nữ người Ithaca bị người Phố-ni-xi (Phoenician) bán làm nô lệ; kẻ khác nữa cho là nữ thần thơ ca Calliope; số khác lại khẳng định đó là Polycasta, con gái của Nestor.
Bản thân Homer từng được gọi là Meles, hoặc theo các dị bản khác là Melesigenes hay Altes. Một số tài liệu ghi nhận ông mang tên Homer là vì cha ông từng bị người Síp (Cyprus) bắt làm con tin cho người Ba Tư; số khác lại cho rằng cái tên ấy xuất phát từ đôi mắt mù lòa của ông, bởi trong tiếng Aeolia, những kẻ mù lòa đều được gọi như vậy. Dẫu sao, chúng ta hãy cùng lắng nghe những gì được truyền lại về lời phán của nhà tiên tri Pythia liên quan đến Homer vào thời kỳ của vị Hoàng đế tối thiêng Hadrian. Khi nhà vua hỏi Homer xuất thân từ thành phố nào và là con của ai, nữ tư tế đã cất lời xướng theo thể thơ lục-hành (hexameter) như sau:
«Ngươi hỏi ta về giống nòi và xứ sở mờ mịt của bận nữ thần quyến rũ từ chốn thiên thai?
Ithaca là quê hương, Telemachus là cha, và Epicasta — con gái của Nestor — là người mẹ đã sinh ra ông, một con người thông thái bậc nhất trong cõi phàm nhân.»
Chúng ta phải hết sức tin tưởng điều này, xét về thân thế của người đặt câu hỏi lẫn người đáp lời — nhất là khi bản thân nhà thơ đã tôn vinh ông ngoại của mình một cách vô cùng lớn lao trong các tác phẩm của ông.
Lại có người cho rằng Homer sinh trước Hesiod, trong khi số khác lại bảo ông trẻ hơn và có họ hàng với dòng dõi của vị này. Họ vạch ra phả hệ như sau: Apollo và Aethusa — con gái của Poseidon — sinh hạ một người con tên là Linus, và Linus sinh ra Pierus. Từ Pierus và nữ thần nước Methone sinh ra Oeager; từ Oeager và Calliope sinh ra Orpheus; từ Orpheus sinh ra Dres, rồi đến Eucles. Phả hệ cứ thế tiếp tục qua Iadmonides, Philoterpes, Euphemus, Epiphrades và Melanopus — người sinh hạ hai người con là Dius và Apelles. Dius kết hợp cùng Pycimede — con gái của Apollo — sinh hạ hai con trai là Hesiod và Perses; trong khi Apelles sinh ra Maeon, vị cha đẻ của Homer từ ái nữ của dòng sông Meles.
Theo một truyền thuyết, hai người sống cùng thời và thậm chí từng thi tài tại Chalcis xứ Euboea. Chuyện kể rằng, sau khi sáng tác xong cuốn *Margites*, Homer đã đi khắp nơi như một thi ca sĩ, rồi khi đến Delphi, ông cất lời hỏi xem mình là ai và từ đâu tới. Nữ thần Pythia đáp:
«Hòn đảo Ios là quê mẹ của ngươi và nơi đó sẽ đón nhận cái chết của ngươi;
nhưng hãy cẩn thận trước câu đố của những đứa trẻ thơ.»
Nghe vậy, người ta kể rằng ông đã chần chừ không dám đến Ios và tiếp tục ở lại vùng đất mình đang dừng chân. Vừa hay vào thời điểm ấy, Ganyctor đang tổ chức tang lễ cho cha mình là Amphidamas, vua xứ Euboea, và đã gửi lời mời đến buổi lễ không chỉ những kẻ nổi danh về sức vóc và sự dẻo dai, mà cả những bậc tài hoa xuất chúng trong thi ca, hứa hẹn trao cho họ những phần thưởng lớn. Thế là, theo lời đồn, cả hai đã đến Chalcis và tình cờ gặp nhau. Các bậc quyền quý xứ Chalcis đứng ra làm giám khảo cùng với Paneides, người em trai của vị tiên vương quá cố; và người ta kể rằng sau một cuộc thi tài kỳ diệu giữa hai nhà thơ, Hesiod đã giành chiến thắng theo cách thức sau: ông bước lên giữa hội trường và lần lượt đưa ra những câu hỏi để Homer đối đáp. Hesiod mở lời trước:
«Hỡi Homer, con trai của Meles, người được phú bẩm trí tuệ từ thiên đường,
hãy đến đây và nói cho ta hay điều gì là tốt đẹp nhất cho cõi phàm nhân?»
HOMER đáp:
«Đối với con người trên mặt đất, tốt nhất là chẳng bao giờ sinh ra trên đời;
hoặc nếu đã sinh ra, hãy vượt qua cổng âm phủ Hades thật nhanh chóng.»
Hesiod lại cất lời hỏi tiếp:
«Hãy nói cho ta nghe điều này nữa, hỡi Homer tựa thần linh:
trong tâm tưởng, ngươi nghĩ điều gì mang lại niềm vui sướng nhất cho con người?»
Homer đáp:
«Khi tiếng cười vui ngập tràn thành phố, và những kẻ dự tiệc ngồi ngay ngắn trong nhà để lắng nghe thi ca sĩ;
khi những chiếc bàn bày biện đầy bánh mì cùng thịt thắt, và người rót rượu múc thứ thức uống ngọt ngào từ vò pha trộn để làm đầy những chiếc chén:
đó là điều mà trong tâm tưởng, ta cho là vui sướng nhất.»
Người ta kể rằng khi Homer ngâm xong những câu thơ ấy, chúng đã khiến người Hy Lạp ngưỡng mộ đến mức gọi chúng là "những vần thơ bằng vàng", và cho đến tận ngày nay, trong các buổi tế lễ công khai, toàn bộ khách dự vẫn thành kính ngâm lại chúng trước mỗi bữa tiệc và lễ rót rượu thanh tẩy. Tuy nhiên, Hesiod cảm thấy khó chịu trước tài năng thiên bẩm của Homer nên đã vội vã tung ra những câu hỏi hóc búa. Thế là ông cất giọng với những dòng thơ sau:
«Hỡi Nữ thần; xin chớ hát cho ta nghe về những gì đang tồn tại, hay sẽ diễn ra, hay đã có từ thuở xa xưa;
mà hãy nghĩ về một khúc ca khác.»
Bấy giờ Homer, muốn thoát khỏi tình thế tiến thối lưỡng nan bằng một câu đáp khôn ngoan, liền ứng khẩu:
«Những cỗ chiến xa với tiếng móng ngựa khua vang sẽ chẳng bao giờ bị đập vỡ,
dù tranh giành chiến thắng quanh ngôi mộ của Zeus.»
Tại đây, một lần nữa Homer đã đối đáp vô cùng xuất sắc trước Hesiod, khiến nhà thơ sau đành phải chuyển sang những câu văn mang ý nghĩa mơ hồ: ông ngâm rất nhiều dòng thơ và yêu cầu Homer phải hoàn thiện ý nghĩa của từng câu một cách thỏa đáng. Câu đầu tiên trong các cặp câu dưới đây là của Hesiod và câu tiếp theo là của Homer; tuy nhiên, đôi khi Hesiod lại đưa ra câu hỏi kéo dài hai dòng.
HESIOD: «Rồi họ dùng bữa trên phần thịt của loài bò và trên cổ những con ngựa của họ—»
HOMER: «—những con vật thẫm đẫm mồ hôi, khi chúng đã thỏa thuê với chiến trận.»
HESIOD: «Và những kẻ Phrygia, những người khéo léo nhất trong thiên hạ về chuyện tàu thuyền—»
HOMER: «—để hớt tay trên bữa tối của bọn cướp biển trên bờ cát.»
HESIOD: «Để giương cung bắn vào các bộ tộc của lũ người khổng lồ bị nguyền rủa bằng chính đôi tay mình—»
HOMER: «—Heracles liền tháo chiếc cung cong khỏi đôi vai.»
HESIOD: «Kẻ này là con của một người cha dũng mãnh và một người mẹ—»
HOMER: «—yếu ớt; bởi chiến tranh là điều quá khắc nghiệt đối với bất kỳ người phụ nữ nào.»
HESIOD: «Nhưng về phần ngươi, cha ngươi và người mẹ quý phái đã nằm bên nhau trong tình ái—»
HOMER: «—khi họ sinh ra ngươi với sự trợ giúp của nữ thần vàng ngọc Aphrodite.»
HESIOD: «Nhưng khi nàng đã bị khuất phục bởi tình yêu, Artemis — vị thần ưa chuộng cung tên—»
HOMER: «—đã bắn hạ Callisto bằng một phát tên từ cây cung bạc.»
HESIOD: «Thế là họ yến tiệc suốt cả ngày dài, chẳng mang theo thứ gì—»
HOMER: «—từ chính ngôi nhà của mình; bởi Agamemnon, vị vua của muôn dân, đã cung cấp tất cả cho họ.»
HESIOD: «Khi đã yến tiệc xong xuôi, họ tụ tập quanh đống tro tàn rực hồng để nhặt xương của vị thần Zeus quá cố—»
HOMER: «—đứa con trai Sarpedon, con người dũng cảm và tựa thần linh ấy.»
HESIOD: «Giờ đây khi chúng ta đã nán lại quá lâu bên vùng đồng bằng Simois, hãy rời khỏi những chiếc thuyền để lên đường, trên đôi vai—»
HOMER: «—mang theo những thanh gươm có chuôi và những ngọn giáo cán dài.»
HESIOD: «Rồi những người anh hùng trẻ tuổi bằng đôi tay mình từ dưới biển—»
HOMER: «—đã vui sướng và nhanh chóng kéo con tàu lướt sóng của họ lên.»
HESIOD: «Rồi họ đặt chân đến Colchis và gặp nhà vua Aeetes—»
HOMER: «—nhưng họ đã tránh mặt; bởi họ biết hắn là kẻ vô tình và vô pháp.»
HESIOD: «Giờ đây khi họ đã rót rượu thanh tẩy và uống cạn chén sầu, làn sóng biển cuồn cuộn—»
HOMER: «—là thứ mà họ quyết tâm vượt qua trên những con tàu vững chãi.»
HESIOD: «Đứa con của Atreus đã cầu nguyện thiết tha cho họ để tất cả bọn họ đều phải bỏ mạng—»
HOMER: «—vào một thời điểm không tưởng giữa biển khơi: và ngài cất lời phán rằng:»
HESIOD: «Hãy ăn đi, hỡi những vị khách của ta, và hãy uống đi, và mong sao chẳng một ai trong các ngươi trở về được quê hương thân yêu—»
HOMER: «—trong nỗi muộn phiền; mà mong sao tất cả các ngươi đều trở về nhà một cách bình an vô sự.»
Khi Homer đã đối đáp hoàn hảo trong mọi tình huống, Hesiod liền cất giọng:
«Chỉ cho ta biết điều này thôi: Đã có bao nhiêu người Achaeans tiến đánh Ilium cùng với những người con của Atreus?»
Homer liền đáp lại bằng một bài toán đố như sau:
«Có năm mươi lò lửa, và tại mỗi lò có năm mươi chiếc xiên, trên mỗi chiếc xiên có năm mươi thân thú, và cứ mỗi phần thịt lại có ba trăm nhân ba người Achaeans.»
Đây là một con số khổng lồ đến mức khó tin; bởi vì có năm mươi lò lửa, số lượng xiên là hai nghìn năm trăm; và số thân thú là một trăm hai mươi nghìn...
Thế là, khi thấy Homer chiếm ưu thế về mọi mặt, Hesiod đâm ra ganh tị và lại bắt đầu:
«Hỡi Homer, con trai của Meles, nếu quả thật các Nữ thần — những người con gái của vị thần tối cao Zeus vĩ đại — tôn vinh ngươi như lời đồn đại, hãy nói cho ta nghe đâu là chuẩn mực vừa tốt nhất vừa tồi tệ nhất cho cõi phàm nhân; bởi ta rất khao khát được biết điều đó.»
Homer đáp:
«Hỡi Hesiod, con trai của Dius, ta sẵn lòng nói cho ngươi nghe những gì ngươi sai bảo, và ta sẽ đáp lời ngươi một cách vô cùng hào phóng. Việc mỗi người tự làm chuẩn mực cho chính mình là điều tuyệt vời nhất đối với người tốt, nhưng lại là điều tồi tệ nhất trong mọi thứ đối với kẻ xấu. Và giờ đây, hãy cứ hỏi ta bất cứ điều gì mà tâm can ngươi khao khát.»
HESIOD: «Làm thế nào để con người có thể sinh sống trong các thành phố một cách tốt đẹp nhất, và với những nghi lễ nào?»
HOMER: «Bằng cách khinh miệt việc thu lợi bất chính, và khi người tốt được tôn vinh còn công lý giáng xuống đầu kẻ bất lương.»
HESIOD: «Điều gì là tuyệt vời nhất trong tất cả để con người cầu xin các vị thần trong lời cầu nguyện?»
HOMER: «Đó là việc luôn giữ được sự bình yên trong tâm hồn mình mọi lúc mọi nơi.»
HESIOD: «Ngươi có thể cho ta biết bằng những lời ngắn gọn nhất đâu là điều tuyệt vời nhất không?»
HOMER: «Một tâm trí sáng suốt trong một thân thể tráng kiện, theo như ta tin tưởng.»
HESIOD: «Sự chính trực và lòng dũng cảm mang lại tác dụng gì?»
HOMER: «Làm gia tăng lợi ích chung thông qua những nhọc nhằn riêng tư.»
HESIOD: «Dấu hiệu của sự khôn ngoan chốn nhân gian là gì?»
HOMER: «Là biết thấu suốt hiện tại và hành động nhịp nhàng theo thời thế.»
HESIOD: «Trong loại vấn đề nào thì ta mới nên đặt trọn niềm tin vào con người?»
HOMER: «Ở nơi mà chính hiểm nguy bám sát ngay sau hành động.»
HESIOD: «Điều mà con người hằng khao khát gọi là hạnh phúc nghĩa là gì?»
HOMER: «Cái chết đến sau một cuộc đời ít đau thương và nhiều hoan lạc nhất.»
Sau khi những câu thơ này được cất lên, toàn bộ người Hellenes đều đồng thanh hô vang yêu cầu trao vương miệng cho Homer. Nhưng nhà vua Paneides lại buộc mỗi người phải ngâm một đoạn thơ xuất sắc nhất từ chính tác phẩm của mình. Do đó, Hesiod đã mở lời như sau:
«Khi nhóm sao Pleiads — những người con gái của Atlas — bắt đầu mọc, hãy khởi sự mùa gặt, và hãy bắt đầu cày bừa trước khi chúng lặn. Trong suốt bốn mươi đêm ngày, chúng ẩn mình, rồi lại hiện ra khi vòng quay của năm trúng mùa, lúc lưỡi liềm được mài sắc lần đầu tiên. Đó là luật lệ của những vùng đồng bằng, của những kẻ cư ngụ gần biển hay sinh sống trong những thung lũng màu mỡ, cách xa biển sâu cuồn cuộn sóng: hãy cởi trần để gieo hạt, hãy cởi trần để cày bừa, và hãy cởi trần để thu gặt khi mọi thứ đều đúng mùa vụ.»
Rồi đến lượt Homer:
«Các hàng ngũ đứng vững vàng quanh hai vị tướng Aiantes, đến mức ngay cả Ares cũng chẳng mủi lòng khinh miệt nếu ngài giáp mặt họ, hay thậm chí cả Athena — vị nữ thần bảo hộ các đạo quân. Bởi nơi ấy, những chiến binh ưu tú nhất đang chờ đợi cuộc tấn công của người Troia và vị anh hùng Hector cao cả, tạo nên một hàng rào bằng giáo và những chiếc khiên khít rịt vào nhau. Khiên áp sát khiên, nón giáp áp sát nón giáp, người kề vai người, và chóp của những chiếc mũ chiến chạm vào nhau với những chiếc mào làm bằng lông ngựa khi họ cúi đầu: họ đứng sát bên nhau đến thế. Trận chiến đẫm máu tua tủa những ngọn giáo dài xé thịt trên tay họ, và thứ ánh sáng lóe lên từ đồng thau của những chiếc mũ giáp được đánh bóng, những bộ giáp ngực mới tinh cùng những chiếc khiên ngời sáng đã làm lóa cả mắt. Kẻ nào có thể nhìn thấy cuộc giao tranh ấy với niềm hân hoan mà chẳng hề cảm thấy một nhói đau trong tim, kẻ đó hẳn phải là kẻ có trái tim vô cùng sắt đá.»
Tại đây, một lần nữa người Hellenes lại vỗ tay tán thưởng Homer đầy ngưỡng mộ, bởi những vần thơ ấy vượt xa mức bình thường; và họ đòi hỏi phải phán quyết cho ông giành chiến thắng. Thế nhưng nhà vua lại trao vương miện cho Hesiod, tuyên bố rằng kẻ nào kêu gọi con người hướng tới hòa bình và nghề làm ruộng thì xứng đáng nhận giải thưởng hơn là kẻ chỉ ca ngợi chiến tranh và sự chém giết. Cứ như thế, người ta kể rằng Hesiod đã giành chiến thắng và nhận được một chiếc vạc bằng đồng; ông đã dâng cúng nó cho các Nữ thần thơ ca kèm theo dòng khắc này:
«Hesiod đã dâng cúng chiếc vạc này cho các Nữ thần Helicon sau khi ông đánh bại Homer thần thánh tại Chalcis trong một cuộc thi thi ca.»
Sau khi đám đông tản đi, Hesiod băng qua đất liền để đến Delphi thỉnh cầu thần linh ban ơn và dâng lễ vật đầu mùa của chiến thắng lên vị thần. Người ta kể rằng khi ông đang tiến đến ngôi đền, nữ tiên tri bỗng nhập định và cất lời:
«Phúc thay con người này — kẻ phụng sự đền đài của ta — Hesiod, người được tôn vinh bởi các Nữ thần bất tử: chắc chắn tiếng tăm của ông sẽ vang xa như ánh bình minh lan tỏa. Nhưng hãy cẩn thận trước khu vườn tươi mát của vị thần Zeus xứ Nemea; bởi định mệnh đã an bài rằng cái chết của ngươi sẽ chấm dứt tại đó.»
Khi Hesiod nghe được lời sấm truyền này, ông đã tránh xa vùng Peloponnesus vì cho rằng vị thần ám chỉ vùng Nemea ở đó; và khi đến Oenoe thuộc vùng Locris, ông ở lại nhà của Amphiphanes và Ganyetor — các con trai của Phegeus — qua đó vô tình ứng nghiệm lời sấm truyền; bởi toàn bộ vùng đất ấy từng được gọi là chốn linh thiêng của thần Zeus xứ Nemea. Ông tiếp tục ở lại Oenoe một khoảng thời gian khá dài, cho đến khi những người trẻ tuổi, vì nghi ngờ Hesiod đã quyến rũ em gái mình, liền ra tay sát hại ông và quăng xác xuống vùng biển ngăn cách giữa Achaea và Locris. Thế nhưng vào ngày thứ ba, thi thể ông đã được loài cá heo đưa vào bờ đúng lúc người dân đang tổ chức một lễ hội địa phương kính viếng Ariadne. Ngay lập tức, tất cả mọi người đổ xô ra bờ biển, nhận ra thi thể, khóc thương rồi chôn cất ông, sau đó bắt đầu lùng sục những kẻ sát nhân. Nhưng những kẻ này, vì sợ hãi cơn thịnh nộ của đồng hương, đã hạ thủy một chiếc thuyền đánh cá và chèo ra khơi hướng về đảo Crete: khi chúng đi được nửa hải đường thì bị thần Zeus đánh chìm bằng một tia sét, đúng như lời Alcidamas đã thuật lại trong cuốn sách *Museum* của ông. Tuy nhiên, Eratosthenes lại viết trong tác phẩm *Hesiod* rằng Ctimenus và Antiphus — các con trai của Ganyetor — đã giết ông vì lý do đã nêu trên, và chúng đã bị nhà tiên tri Eurycles đem tế thần hiếu khách. Ông còn bổ sung rằng người thiếu nữ — em gái của những kẻ vừa nêu — đã thắt cổ tự vẫn sau khi bị cưỡng hiếp, và kẻ quyến rũ nàng là một người lạ mặt tên là Demodes, kẻ đang đồng hành cùng Hesiod và cũng đã bị mấy người anh giết chết sau đó. Về sau, người dân xứ Orchomenus đã cho di dời di hài của ông theo chỉ dẫn của một lời sấm truyền và chôn cất ông tại quê hương họ, nơi họ khắc dòng chữ này trên mộ phần:
«Ascra với những cánh đồng lúa mì bạt ngàn là quê hương của ông; nhưng nơi cõi chết, vùng đất của những tráng sĩ Minyan giỏi ngự trị trên lưng ngựa lại đang gìn giữ hài cốt của Hesiod — người có tiếng tăm lẫy lừng nhất trong thiên hạ trong số những bậc tài hoa được phán định qua các cuộc thi.»
Đó là câu chuyện về Hesiod. Về phần Homer, sau khi thua cuộc, ông đã lang thang qua khắp các vùng miền để ngâm thơ của mình, trước hết là tác phẩm *Thebais* dài bảy nghìn câu bắt đầu bằng câu: «Hỡi Nữ thần, hãy ca ngợi thành Argos khô cằn nơi các vị vua...», và tiếp đó là cuốn *Epigoni* dài bảy nghìn câu bắt đầu với lời: «Và giờ đây, hỡi các Nữ thần, chúng ta hãy cất lời ca ngợi những con người của thời đại sau»; bởi có người cho rằng những bài thơ này cũng do một tay Homer sáng tác. Khi ấy, Xanthus và Gorgus — con trai của vua Midas — đã lắng nghe những sử thi của ông và mời ông soạn một bài điếu văn cho ngôi mộ của vua cha, nơi có đặt một bức tượng bằng đồng khắc hình một người thiếu nữ đang khóc thương cho cái chết của Midas. Ông đã viết những dòng sau:
«Ta là một thiếu nữ bằng đồng, ngồi trên lăng mộ của Midas. Khi dòng nước còn tuôn chảy, những tán cây cao còn đơm lá, các dòng sông còn dâng trào và sóng biển còn vỗ vào bờ; khi mặt trời còn mọc và chiếu rọi cùng ánh trăng sáng ngời, ta sẽ mãi mãi túc trực trên ngôi mộ tang thương này để nhắn nhủ với những kẻ qua đường rằng Midas đang được chôn cất nơi đây.»
Để đổi lấy những vần thơ này, họ đã tặng ông một chiếc bát bạc và ông đã dâng cúng nó cho thần Apollo tại Delphi kèm theo lời khắc: «Hỡi Chúa tể Phoebus, ta — Homer — xin dâng lên ngài một món quà cao quý để đền đáp trí tuệ mà ta nhận được từ ngài: xin hãy ban cho ta tiếng tăm muôn thuở.»
Sau đó, ông sáng tác sử thi *Odyssey* dài mười hai nghìn câu, trước đó từng viết cuốn *Iliad* dài mười lăm nghìn năm trăm câu. Từ Delphi, theo lời kể, ông đi đến Athens và được tiếp đón bởi Medon, vua của thành Athens. Có một hôm, khi đang ở trong hội trường vào một ngày trời lạnh giá có nhóm lửa sưởi ấm, ông đã cất lên những vần thơ sau:
«Con cái là vương miện của người đàn ông, là những tòa tháp của thành phố; ngựa là niềm kiêu hãnh của đồng bằng, tàu bè là của biển khơi; và thật tốt đẹp biết bao khi ngắm nhìn một cộng đồng quây quần trong hội nghị. Nhưng với một ngọn lửa bập bùng rực sáng, ngôi nhà trông sẽ càng trang trọng hơn vào một ngày đông giá khi đứa con của thần Cronos trút những bông tuyết rơi xuống.»
Từ Athens, ông tiếp tục hành trình đến Corinth, nơi ông ngân nga từng khúc thơ của mình và được đón tiếp một cách vô cùng trân trọng. Kế đến, ông đến Argos và tại đó đã ngâm những vần thơ này từ bộ sử thi *Iliad*:
«Những người con của Achaeans — những kẻ chiếm giữ Argos, Tiryns có tường thành bao bọc, Hermione và Asine nằm dọc theo vùng vịnh sâu, Troezen, Eiones, vùng Epidaurus ngập tràn vườn nho, hòn đảo Aegina cùng Mases — tất cả bọn họ đã đi theo vị tướng hùng biện Diomedes, con trai của Tydeus — người mang trong mình khí phách của người cha là con của Oeneus — và Sthenelus, đứa con yêu dấu của vị danh tướng Capaneus. Và đi cùng hai người họ là một thủ lĩnh thứ ba, Eurypylus — một con người tựa thần linh, con trai của chúa công Mecisteus, dòng dõi Talaus; nhưng hùng biện Diomedes mới chính là vị thủ lĩnh tối cao của họ. Những người này sở hữu tám mươi chiến thuyền tối màu, nơi bố trí những binh sĩ am hiểu chiến trận, những tráng sĩ Argos mặc áo giáp lanh, những kẻ vốn là ngọn giáo sắc nhọn của chiến tranh.»
Lời ca ngợi về dòng giống của họ từ vị thi sĩ nổi danh nhất muôn đời đã khiến các bậc quyền quý xứ Argos vô cùng thích thú, đến mức họ ban thưởng cho ông những món quà đắt giá và dựng lên một bức tượng bằng đồng tôn vinh ông, đồng thời ban hành sắc lệnh rằng các lễ vật cúng tế phải được dâng lên Homer hằng ngày, hằng tháng và hằng năm; và một lễ vật khác phải được gửi đến đảo Chios cứ mỗi năm năm một lần. Đây là dòng chữ mà họ đã khắc trên bức tượng của ông:
«Đây là vị Homer thần thánh — người bằng nghệ thuật ca hát ngọt ngào đã tôn vinh toàn bộ xứ Hellas kiêu hãnh, nhưng đặc biệt nhất là người Argos, những kẻ đã san bằng những bức tường thành do thần linh xây dựng tại thành Troy để rửa hận cho nàng Helen mái tóc bồng bềnh. Vì lý do ấy, người dân của một thành phố lớn đã đặt bức tượng của ông tại nơi đây và phụng sự ông với những vinh dự dành cho các vị thần bất tử.»
Sau khi lưu lại Argos một thời gian, ông vượt biển đến đảo Delos dự đại hội quần đảo, và tại đây — khi đứng trên bàn thờ làm bằng sừng — ông đã ngâm bài *Khúc ca kính thần Apollo*, bắt đầu với câu: «Ta sẽ ghi nhớ và không bao giờ quên vị thần bắn xa Apollo». Khi bài ca kết thúc, người dân xứ Ionia đã suy tôn ông làm công dân của từng thành bang trong số họ, còn người dân Delos thì chép lại bài thơ lên một tấm bảng được quét vôi trắng và dâng cúng nó trong đền thờ nữ thần Artemis. Sau khi đại hội kết thúc, nhà thơ giương buồm đến đảo Ios để hội ngộ Creophylus, và lưu lại đó một thời gian khi tuổi đã xế chiều. Người ta kể rằng, khi đang ngồi bên bờ biển, ông đã cất tiếng hỏi mấy đứa trẻ đang trên đường trở về từ buổi đánh cá:
«Hỡi những người anh em, những thợ săn của loài vật dưới biển sâu, chúng ta có bắt được gì không?»
Lũ trẻ liền đáp:
«Tất cả những gì chúng cháu bắt được thì chúng cháu đã bỏ lại, còn thứ gì không bắt được thì chúng cháu mang theo.»
Homer không hiểu câu trả lời này nên đã gặng hỏi ý nghĩa của chúng. Lúc ấy bọn trẻ mới giải thích rằng chúng chẳng bắt được con cá nào khi thả lưới, mà thay vào đó chúng đang bắt chấy rận trên người; và những con chấy nào bắt được thì chúng bỏ lại, còn những con không bắt được thì chúng mang theo trên quần áo của mình. Ngay lúc đó, Homer chợt nhớ lại lời sấm truyền và nhận thức được rằng hồi kết của cuộc đời mình đã cận kề, nên ông đã tự soạn bia mộ cho chính mình. Và khi đang bước lùi khỏi nơi đó, ông trượt chân ngã quỵ xuống một vũng đất sét sang một bên, và người ta kể rằng ông đã qua đời vào ngày thứ ba sau đó. Ông được an táng tại đảo Ios, và đây chính là văn bia khắc trên mộ ông:
«Nơi đây đất mẹ đang bao bọc lấy vương đầu linh thiêng của vị Homer thần thánh — bậc ca tụng những người anh hùng.»
