Một giáo sĩ vùng Bắc Ý — Zirclaere là một ngôi làng thuộc công quốc Friuli cũ — người đã viết một chuyên luận bằng thơ về cung cách, luân lý, giáo dục, vân vân. Ông viết trước bằng tiếng Wälsch, tức tiếng Ý, hoặc có lẽ là tiếng Pháp nhiều hơn, rồi sau đó mới viết bằng tiếng Đức. Tựa đề tiếng Đức của ông, Der wälsche Gast, là một lời mời chào để cuốn sách của người ngoại quốc được đón nhận nồng nhiệt tại Đức. Và tác phẩm đã được đón nhận tốt đẹp, bằng chứng là nó đã được đọc rộng rãi trong suốt hai thế kỷ. Bài thơ gồm 14.752 câu chia làm mười quyển và được sáng tác vào năm 1215. Không có chất thơ nào trong đó, nhưng nó lại thú vị như một mẫu mực của văn chương giáo huấn thời Trung cổ.

Nông dân muốn làm gã ở hèn,

Khi thấy đời mình quá nhọc nhen;

Gã ở ước mong làm nông nổi,

Khi thấy đời mình lắm đắng cay.

Giáo sĩ muốn làm bậc hiệp sĩ,

Khi đã chán ngấy đọc sách vở;

Hiệp sĩ rất thèm làm giáo sĩ,

Khi nhường yên ngựa đổi ngọn giáo.

Chàng thương gia, lúc gặp hoạn nạn,

Liền kêu: “Than ôi, ước gì chết quách!

Ta mang một số phận khốn cùng.

Người thợ thủ công sống sung sướng biết bao;

Anh ta ở nhà, đúng là kẻ diễm phúc,

Trong khi ta, kẻ chẳng biết làm nghề thợ,

Cứ phải bôn ba mãi đây mai đó

Và chịu đựng muôn vàn cơ cực đắng cay.”

Người thợ thủ công liền than thở:

“Thương gia sống sướng nhường nào!

Trong lúc ta quằn quại làm lụng vất vả ban đêm,

Thì thương gia lại đang say giấc nồng nếu hắn muốn.”

Điều người này ưa thích lại là nỗi buồn của kẻ khác;

Đó chính là do sự bất định mà ra.

Ví như con chó muốn kéo xe,

Còn con bò lại đi săn thỏ,

Thì chúng ta hẳn thấy thật kỳ quặc.

Nhưng còn tệ hại hơn biết mấy

Khi trước cảnh ngộ của người này hay người khác

Lại đi ganh tị với địa phận của kẻ kia,

Gã ở ganh nông dân và ngược lại;

Điều đó hoàn toàn sai trái ở cả đôi bên.

Giáo sĩ thành hiệp sĩ, hiệp sĩ thành giáo sĩ,

Thì ai nấy đều xử sự như con khỉ,

Chẳng màng điều đó có đúng đắn hay không,

Mà cứ muốn ôm đồm mọi chức vụ.

155

Sự việc hoàn toàn là giả dối;

Ta nói cho các ngươi hay, và đó là sự thật:

Chẳng ai muốn đổi thứ mình đang có,

Nếu họ thực sự thấu hiểu cuộc đời của kẻ khác.

Nỗi nhọc nhằn của kẻ nghèo và người giàu,

Cả hai điều đó hoàn toàn giống hệt nhau.

Ai có trí tuệ sẽ nhìn thấy rõ ràng

Rằng người nghèo không hề chịu phần thua thiệt hơn.

Nỗi nghèo khổ gây đau khổ cho kẻ nghèo,

Còn người giàu thì dằn vặt vì tài sản của chính mình.

Nếu người ta nợ tôi, tôi lấy làm tiếc

Vì chẳng có sẵn tiền mặt trong tay;

Còn nếu tôi là kẻ nợ, tôi chịu đựng đớn đau

Vì chẳng có gì trong tay để trả nợ.

Người ta thấy rõ, giữa kẻ nghèo và người giàu

Mọi thứ đều được cân nhắc ngang bằng nhau.

Người nghèo khao khát có được của cải,

Còn người giàu lại cần phải canh chừng nó.

Ước ao của cải là nỗi khổ của người nghèo,

Và kẻ có của rồi cũng rơi vào hoàn cảnh

Phải đi cất lời cầu xin sự giúp đỡ;

Bước chân của các người ở trên cùng một bậc.

Kẻ nghèo vất vả vì muốn có của cải,

Còn người giàu thì tâm trạng bứt rứt không yên,

Bởi vì hắn mãi vẫn chưa thấy thỏa mãn;

Sự sở hữu chưa từng xua tan được nỗi lo âu.

Ai có đủ mà vẫn muốn có nhiều hơn nữa,

Thì của cải có ích cho hắn chẳng khác nào

Làn khói xộc thẳng vào đôi mắt;

Điều đó luôn luôn là sự thật ở mọi thời điểm.

Kẻ rất nghèo dẫu đang có của cải lớn,

Là kẻ trong thâm tâm vẫn khát khao nhiều hơn.

Kẻ có nhiều từ những điều nhỏ nhặt,

Mới là kẻ đã đủ đầy và chẳng muốn gì thêm.

Nếu ai đó có một tâm hồn sung túc,

Hắn chẳng hề nghèo dẫu tài sản có ít ỏi.

Kẻ nào không thấy thỏa mãn với những gì mình có,

Thì chẳng có phương thế nào cứu chữa cho sự nghèo khó của hắn:

Tâm can tham lam của kẻ xấu xa

Chẳng bao giờ thỏa mãn dẫu với khối tài sản lớn nhất.

Kẻ keo kiệt sẽ luôn có sự dư dả,

Nếu như không vướng phải ý đồ xấu xa của hắn.

Ai không thể sống với những thứ ít ỏi,

Thì buộc phải dâng hiến cả thể xác làm nô lệ.

Người dũng cảm luôn biết rõ phải làm gì

Cả trong cảnh giàu sang lẫn khi nghèo túng.

Chúng ta dồn nhiều công sức và sự mưu mô

Vào những thứ vốn chẳng hề cần thiết đối với mình,

Thậm chí còn nhiều hơn cả những thứ thiết yếu:

156

Bản chất ấy thật là kỳ lạ biết bao.

Người ta bỏ lại vợ con ở nhà

Và đày đọa thể xác mình trong lao nhọc,

Mà lợi ích thu được đôi khi thật nhỏ nhoi;

Mọi chuyện hẳn sẽ tốt đẹp hơn rất nhiều

Nếu người ta chỉ dùng một chút ít công sức

Để mưu cầu đức hạnh; nhờ vậy mà

Của cải và tài sản lớn sẽ đến với chúng ta

(Ta muốn nói là trong một tâm hồn giàu có).

Người ta rất hay bán đi thể xác chính mình,

Tự do, linh hồn, vợ và con cái

Chỉ vì những thứ cỏn con, và nếu ngay lúc này

Chúng ta phải mua lại chúng bằng một bảng Anh,

Chúng ta sẽ bỏ mặc chẳng thèm động tới.

Kẻ ngu ngốc đem ra chợ buôn bán

Chính bản thân mình mà chẳng hề hay biết,

Để đổi lấy toàn những âu lo, hối tiếc và nhọc nhằn,

Hắn dùng chính bản thân để mua về một thứ,

Và tưởng rằng thứ đó nay đã thuộc về mình;

Nhưng rồi theo thời gian hắn mới vỡ lẽ ra

Rằng chính hắn mới là kẻ thuộc về thứ đó.

Hắn đã là của mình, nếu không vướng bận của cải;

Hắn đã trót trao đi tâm can của mình,

Và dâng hiến cả tâm trí cho vật chất mất rồi,

Nên đành phải sống như một kẻ nô lệ.

Kẻ nào đem bán đi tâm hồn tự do của mình,

Sẽ chẳng bao giờ nhận lại được một món quà tương xứng.

Kẻ nào bị sự giàu sang bỏ chạy trước mặt,

Lại cứ ngu ngốc đuổi theo sau nó.

Kẻ nào dùng của cải làm điều trái quấy,

Chính là đã bắt tâm can mình phải phục tùng nó,

Và kẻ nào không thể sai khiến được của cải,

Thì chính là đầy tớ của đồng xu cắc bạc.

Giờ đây xin nói về sự bất định:

Từ tình yêu lớn lao sinh ra nỗi đau lớn lao.

Những gì người ta vất vả lắm mới kiếm được,

Rồi cũng phải bỏ lại tất cả khi chết đi.

Sự giàu sang chẳng thể làm cho ai khỏe mạnh lên,

Dẫu người ta có gọi đến nó trong giờ phút ốm đau.

Kẻ nào yêu mến nó với lòng ganh tị sục sôi,

Thì khi rời bỏ nó cũng mang theo nỗi đau khổ lớn;

Và dù hắn có xoay sở thế nào đi nữa,

Thì mọi chuyện cũng phải kết thúc bi thảm với hắn.

Và đau khổ có thể nảy sinh từ tình yêu,

Ngay cả trước khi ngày chết kề cận:

157

Kẻ thù, lửa hỏa hoạn, cờ bạc, cái chết và trộm cắp,

Chính là những thứ có thể biến tình yêu thành đau khổ.

Thế nên ta cho rằng người giàu sẽ làm

Điều khôn ngoan nhất nếu hắn chịu từ bỏ của cải

Để đổi lấy một thứ tốt đẹp hơn nhiều, đó chính là

Ân huệ của Chúa, thứ mang lại lợi ích lớn nhất

Và ban cho hắn sự giàu có ngày càng sinh sôi vĩnh cửu,

Thứ mà tâm hồn trong sáng của người nghèo đã mua lấy;

Đó là lý do họ có được một phần phúc đức ngang nhau.

Người nghèo đạt đến đích của mình

Nhanh chóng hơn biết bao, miễn là họ muốn.

Kẻ giàu di chuyển với tư cách bề thế của hắn,

Còn người nghèo đi với gánh nặng nhẹ nhàng

Và chẳng chút bận tâm, tùy theo ý thích;

Kẻ giàu mang theo gánh nặng của sự giàu sang,

Đi kèm với nỗi sợ hãi và ảo tưởng quái gã.

Chỉ cần nghe thấy chút tiếng động là hắn khựng lại.

Nếu có con chuột nào vô tình cựa quậy,

Hắn liền tưởng rằng có kẻ trộm đột nhập vào nhà,

Và liền thét lên: “Trộm kìa!”

Tất cả những điều đó chỉ vì lòng ham mê tiền bạc.

Trong khi đó, người nghèo lại tiến bước vượt qua

Cả người giàu để đến trước cổng nhà của Chúa.

Ai muốn mãi mãi giữ gìn được của cải của mình,

Thì hãy phó thác nó vào sự bảo bọc của người nghèo;

Bởi vì người nghèo sẽ mang nó đến nơi

Mà nó sẽ ở lại với hắn như một kho báu vĩnh hằng.

Ai muốn xây dựng phòng khuê của mình ở nơi trần thế này,

Dù hắn có canh gác nó kỹ lưỡng thế nào đi nữa,

Thì ta xin khẳng định chắc chắn rằng hắn sẽ mất đi kho báu,

Cả ở thế gian này lẫn nơi cõi vĩnh hằng.

Kẻ keo kiệt mãi mãi là kẻ không bao giờ biết đủ:

Địa ngục cũng có bản chất y như vậy;

Thế nên ta cho rằng cả hai kẻ đó

Nên gắn kết chặt chẽ với nhau đến muôn đời.

Kẻ nào tỏ ra giống hệt như địa ngục,

Thì chắc chắn không thuộc về vương quốc của Chúa.