Khi họ đang hoan hỉ thưởng thức tiệc tùng, người cha không thể kiềm chế được nữa, bèn cất lời hỏi con trai về phép tắc chốn cung đình, rằng giờ đây nó đã học hỏi được những gì nơi vương phủ:
“Hỡi con trai, hãy kể cho ta nghe về những lề thói ấy, để ta cũng sẵn sàng giãi bày về cách mà ta từng thấy người đời cư xử trong những năm tháng tuổi trẻ xa xưa.”
“Cha ơi, hãy để chuyện đó lại sau,” đáp lời, “con sẽ trả lời tất cả những câu hỏi của cha về phép tắc cung đình sau cùng.”
“Thuở trước, khi ta còn làm tôi tớ nhà bên suốt mấy năm trời — người mà con vẫn gọi là ông nội — lão thường sai ta vào cung mang theo phô mai và trứng, như tục lệ của những tá điền vẫn làm ngày nay. Ở đó, ta từng ngắm nhìn các hiệp sĩ và quan sát mọi thứ vô cùng tỉ mỉ. Họ cao quý, dũng cảm và trung thực, hoàn toàn không có sự dối trá hay tâm địa thấp hèn, điều mà thật đáng tiếc, ngày nay hiếm thấy ở các hiệp sĩ và phu nhân quyền quý. Các hiệp sĩ biết chơi nhiều trò chơi khiến các quý bà vô cùng thích thú. Một trò gọi là buhurt, được một triều thần giới thiệu cho ta khi ta hỏi tên của trò chơi làm ta vô cùng phấn khích ấy. Họ lao đi tứ tung như những kẻ cuồng loạn — khiến ai nấy đều hết lời ca ngợi — kẻ tiến người lùi. Hết người này rồi đến người khác lao tới như thể muốn hất văng đối phương xuống ngựa. Ở chốn thôn quê của ta hiếm khi thấy những cảnh tượng như vậy, hệt như những gì ta từng chứng kiến nơi triều đình.
Khi họ đã dứt cuộc phi ngựa, ta thấy họ sải bước trong điệu nhảy cùng những lời ca phơi phới; điều đó mang lại niềm vui sướng khôn tả; chẳng mấy chốc, một người hát rong vui tính cũng tới và bắt đầu kéo đàn vĩ cầm theo lệ thường. Bấy giờ các quý bà liền đứng dậy, trông thật duyên dáng và đáng yêu. Các hiệp sĩ bước đến nắm lấy tay họ; khi ấy tràn ngập niềm hạnh phúc khôn cùng nơi các phu nhân và đoàn tùy tùng hiệp sĩ trước khung cảnh đẹp đến nao lòng. Các thanh niên và thiếu nữ, tất cả cùng nhau nhảy múa vui tươi chẳng màng chi sang hèn, nghèo khó.
Khi vũ điệu kết thúc, một người trong đám quý tộc bước ra và đọc về một nhân vật tên là Ernst; và bất kỳ trò tiêu khiển nào mà mỗi người ưa chuộng nhất, họ đều tìm thấy ở đó: người ta bắn cung rất nhiều vào các tấm bia mục tiêu; những kẻ khác chơi các trò chơi khác, họ tận hưởng niềm vui săn bắn. Ôi chao, vào thời đại chúng ta ngày nay, kẻ tệ hại nhất ở chốn ấy thực chất lại là kẻ xuất sắc nhất, đó là sự thật. Lúc ấy ta thừa biết điều gì mang lại vinh quang, trước khi thói gian dối tồi tệ tàn phá nó.
Những kẻ giả dối, lêu lổng, những kẻ mang tâm địa độc ác và chẳng màng đến luật pháp lẫn lễ nghĩa — chẳng ai thèm dung túng cho chúng được ngồi ăn những món ăn của triều đình. Ngày nay, kẻ được xem là khôn ngoan chốn hoàng cung là kẻ biết ăn uống phè phởn và lừa lọc; kẻ đó mới là nhân vật thực thụ ở triều đình, và quả thực hắn luôn có nhiều tiền tài, của cải và danh vọng hơn hẳn một kẻ sống lương thiện và hằng tha thiết mưu cầu ân huệ của Chúa Trời.
Bấy nhiêu đó là những điều ta biết về lề thói cổ xưa; giờ đây, hỡi con trai, ta xin con hãy bày tỏ sự kính trọng mà kể cho ta nghe về những lề thói mới.”
“Thưa cha, con xin thành thực làm điều đó. Giờ đây chốn triều đình chỉ vang lên những lời: Cứ uống đi hỡi anh em, uống nữa đi, cạn ly đi! Uống cái này đi rồi ta nốc cái kia, hoan hô! Còn niềm vui nào lớn hơn thế nữa chứ? Giờ hãy nghe con nói đây: Xưa kia người ta tìm thấy rất nhiều hiệp sĩ cao quý bên cạnh những phu nhân xinh đẹp, đáng kính. Ngày nay người ta chỉ có thể nhìn thấy họ ở những nơi rượu chảy tràn trề không bao giờ cạn. Và từ chiều đến sáng, họ chẳng mải miết bận tâm hay đau khổ điều gì, ngoài một nỗi lo duy nhất là khi rượu sắp cạn, liệu chủ quán có chu đáo lo liệu và mang đến thứ rượu mới với chất lượng y hệt hay không. Đó là lúc họ tìm kiếm sức mạnh cho tâm hồn mình. Khúc ca tình yêu của họ đại loại thế này:
Hỡi người rót rượu, hãy mau mang cốc tới đây!
Nhanh lên hỡi cô nương ngọt ngào, hãy làm đầy vại!
Vẫn còn khối kẻ khờ khạo và ngu ngốc ngoài kia,
Những kẻ thay vì uống rượu lại đày đọa thể xác
Một cách thảm hại vì một ả đàn bà.
Kẻ nào biết nói dối thì đích thị là anh hùng, lừa lọc là thứ được lòng chốn triều đình, và kẻ nào giỏi vu khống thì được xem là một quý ông đúng mực nơi cung điện. Kẻ tài năng nhất ở khắp mọi nơi chính là kẻ biết dùng những lời lẽ tục tĩu nhất để chửi rủa. Kẻ nào sống lỗi thời như cha, hãy tin con đi, sẽ bị trừng phạt và đặt vào vòng pháp ngoại nghiêm ngặt. Và chẳng người phụ nữ hay đàn ông nào đoái hoài đến hắn, chẳng khác gì đao phủ hay kẻ hành quyết. Mà lệnh trừng phạt hay sự tước đoạt ấy thì chỉ đáng trẻ con cười chê.”
Người già thở dài: “Xin Chúa rủ lòng thương! Ta hằng ngày lại than thở với Ngài về nỗi đau khi thấy bất công hoành hành khắp chốn. Vẻ rực rỡ của các cuộc thi đấu kỵ mã nay đã lùi vào dĩ vãng, thay vào đó người ta bày ra những thứ mới mẻ. Xưa kia người ta hào hứng hô vang câu này khi xung trận: Tiến lên hỡi các ngài hiệp sĩ, hiên ngang và tươi vui lên! Nhưng giờ đây, vang lên suốt những ngày là tiếng gọi: Hussa, hỡi các ngài hiệp sĩ, mau lên đường săn bắn, hãy đâm chỗ này và đánh chết kẻ kia, hãy làm mù kẻ nào có đôi mắt quá tinh tường. Kẻ đằng kia, hãy cứ chém phăng lấy chân nó, kẻ nọ thì hãy chặt đứt đôi tay. Hãy treo cổ kẻ đó lên cái cây gần nhất, còn tên giàu có kia thì hãy bắt lấy, chắc chắn hắn sẽ vui vẻ nộp cho chúng ta một trăm bảng.”
“Con đây thấu rõ mọi thói đời, thưa cha, và con có thể kể lể nhiều hơn nữa về phong tục và lối sống mới mẻ này, nhưng nay thì không thể nữa; con đã cưỡi ngựa đi khắp nơi suốt cả ngày, và giờ đây con đang khao khát được nghỉ ngơi.”
Bất cứ nơi nào hắn đặt chân đến trong cuộc hành trình lang thang của mình, nông dân người này lại chỉ trỏ hắn cho người kia, rồi hét vào mặt hắn và tên đầy tớ: “Ha ha! Đồ khốn nạn trộm cắp, Helmbrecht kia, nếu mày vẫn là một tên nông dân giống tao, thì người ta đã chẳng dẫn mày đi như một kẻ mù lòa thế này.”
Suốt một năm trời hắn phải chịu đựng cảnh khốn cùng đó, cho đến khi hắn phải tìm cái chết trên đoạn đầu đài. Giờ đây ta sẽ kể cho các ngươi nghe chuyện đó diễn ra thế nào.
Một người nông dân nhìn thấy hắn từ đằng xa, khi một ngày nọ hắn lang thang qua khu rừng để kiếm sống. Người nông dân nọ đang cùng những người khác bổ củi; bấy giờ lão thấy Helmbrecht đang đi tới, chính là kẻ từng cướp đi của lão một con bò, khi con vật đã tròn bảy tuổi. Ngay lập tức lão nói với những người bạn thân thiết của mình, rằng họ hãy hợp sức lại để trả thù.
“Quả thực,” một kẻ liền chen vào, “ta sẽ xé xác hắn ra thành từng mảnh nhỏ như hạt bụi bay trong ánh nắng mặt trời, nếu không có kẻ nào khác tóm lấy hắn trước. Bởi vì hắn đã cướp sạch khỏi người ta và vợ ta bộ y phục cuối cùng mà chúng ta có; thế nên hắn thuộc về ta trọn vẹn cả thể xác lẫn tâm hồn.”
Một kẻ thứ ba đứng gần đó lên tiếng: “Và cho dù hắn có tự xẻ thân thành ba mảnh đi nữa, ta vẫn sẽ một mình tiêu diệt hắn. Tên khốn đó từng phá ổ khóa lẫn cửa ra vào, rồi ngang nhiên khoắng sạch cả những dự trữ cuối cùng trong bếp lẫn dưới hầm của ta.”
Người thứ tư, kẻ đang đốn củi, tức giận đến mức nghẹn lời:
“Ta sẽ vặn cổ hắn ngay lập tức, và ta cho rằng mình hoàn toàn có lý do. Hắn từng nhét đứa con của ta vào một chiếc bao tải, trong lúc nó vẫn đang ngủ say sưa. Hắn nhồi nhét nó cùng với cả chăn nệm, để lại một mình ta trong đêm tối lạnh lẽo. Và khi đứa trẻ thét lên vì đau đớn, hắn liền ném phăng nó vào tuyết lạnh. Thảm cảnh của con bé chắc chắn đã mạng vong, nếu ta không mau chóng bế nó vào nhà.”
Người thứ năm liền nói: “Đúng vậy, thề có lòng trung thành của ta, ta mới mừng làm sao khi hắn có mặt ở đây lúc này! Trái tim ta hôm nay sẽ thỏa thuê phỉ nhả biết bao trước những đớn đau và thống khổ của hắn! Hắn từng giở trò bạo ngược với con ta; và cho dù hắn có mù lòa gấp ba lần đi chăng nữa, ta vẫn sẽ treo cổ hắn lên cái cây gần nhất. Bản thân ta suýt chút nữa đã chẳng giữ được mạng sống khi rơi vào tay hắn, tay trắng trần trụi. Này nhé, cho dù hắn có to lớn như một ngôi nhà đi nữa, thì hôm nay hắn vẫn phải trả giá cho những gì đã gây ra, nay khi hắn đã lẻn trốn vào chốn rừng sâu rậm rạp này.”
“Mau lại đây, hãy mau đến đây nào!” Bọn họ cùng hô lên, và chẳng mấy chốc toàn bộ đám đông liền đổ dồn về phía Helmbrecht.
Trong khi những đòn roi liên tiếp giáng xuống người hắn, những lời lăng mạ vang rền bên tai:
“Helmbrecht, hãy cẩn thận cái mão đội đầu của mày nhé!”
Những gì mà bàn tay đao phủ chưa kịp hoàn tất trên tác phẩm đầy trang sức và lộc lẫy này, thì chẳng mấy chốc đã được thực hiện xong xuôi ngay tại nơi đây.
Một cảnh tượng hãi hùng: chẳng còn lại nổi một mảnh vải nào rộng bằng đồng xu. Những con vẹt và chim sơn ca xinh xắn trông gần như sống động, những con chim ưng và chim bồ câu, cùng tất cả những thứ từng được thêu thùa lên chiếc mão, giờ đây nằm vương vãi khắp mọi nơi. Chỗ này là chùm lọn tóc rối bời, chỗ kia là lụa là và mái tóc vàng óng. Cho dù mọi lời ta nói trước đây có là giả dối đi chăng nữa, các ngươi vẫn có thể tin vào những gì ta kể về chiếc mão ấy.
Nó đã bị xé rách thảm hại làm sao! Các ngươi muốn biết về một kẻ đầu trần ư? Chẳng có kẻ trần đầu nào từng được thấy thảm hại hơn thế. Mái tóc xoăn vàng óng và xinh đẹp của hắn giờ đây nằm rẻ rúng và vương vãi khắp nơi trên mặt đất xa rộng.
Lũ nông dân chẳng màng đến điều đó, chúng vẫn để cho kẻ khốn khổ tội nghiệp được xưng tội; ngay khoảnh khắc ấy, một kẻ nhét vào miệng Helmbrecht một nhúm đất nhỏ để làm bùa hộ mệnh bảo vệ hắn khỏi ngọn lửa nóng bỏng của địa ngục. Rồi chúng treo cổ hắn lên cây.
