1415: Pieter Van Huys sinh ra tại Brugge, Flanders, thuộc Bỉ ngày nay.

1431: Roger de Arras ra đời ở lâu đài Bellesang, tại Ostenburg. Bố ông, Fulk de Arras, là một chư hầu của vua Pháp và có họ hàng với dòng họ Valois đang trị vì. Mẹ ông, không rõ tên, thuộc gia đình công tước xứ Ostenburg, dòng họ Altenhoffen.

1435: Burgundy và Ostenburg xóa bỏ quan hệ chư hầu với Pháp. Ferdinand Altenhoffen, công tước tương lai của Ostenburg, ra đời.

1437: Roger de Arras được nuôi nấng tại triều đình Ostenburg, là bạn cùng chơi cùng học với công tước Ferdinand tương lai. Đến năm mười bảy tuổi, ông tháp tùng bố mình, Fulk de Arras, tham gia cuộc chiến chống lại người Anh do vua Pháp Charles VII phát động.

1441: Beatrice, cháu gái công tước xứ Burgundy là Philip Nhân Từ, ra đời.

1442: Vào khoảng thời gian này Pieter Van Huys vẽ bức tranh đầu tiên của mình sau khi theo học việc anh em danh họa Van Eyck tại Brugge và danh họa Robert Campin tại Tournai[1]. Không tác phẩm nào ông vẽ trong khoảng thời gian kể từ thời kỳ này cho tới năm 1448 còn tồn tại.

1448: Van Huys vẽ bức Chân dung người thợ kim hoàn Guillermo Walhuus.

1449: Roger de Arras tạo lập danh tiếng cho mình khi chiến đấu chống lại người Anh trong cuộc chinh phục Normandy và Guyenne.

1450: Roger de Arras tham chiến trong trận Formigny.

1452: Van Huys vẽ bức Gia đình Lucas Bremer (Tác phẩm đẹp nhất của ông còn tồn tại).

1453: Roger de Arras tham chiến trong trận Castillon. Cùng năm này ông công bố tập Thơ về hoa hồng và hiệp sĩ tại Nuremberg[2] (Có một bản in của tập sách này tại Thư viện Quốc gia Paris).

1455: Van Huys vẽ bức Đức Mẹ Đồng Trinh trong nhà nguyện (Không ghi rõ thời điểm, nhưng các chuyên gia xác định là vào khoảng thời gian này).

1457: Wilhelmus Altenhoffen, công tước xứ Ostenburg, qua đời. Kế vị ông là Ferdinand, con trai công tước, lúc đó vừa bước sang tuổi hai mươi hai. Một trong những hành động đầu tiên của vị công tước mới là cho gọi Roger de Arras về bên mình. Vị hiệp sĩ có lẽ lúc đó vẫn đang lưu lại triều đình Pháp, bị ràng buộc bởi cam kết trung thành với vua Charles VII.

1457: Van Huys vẽ bức Người đổi tiền ở Louvain.

1458: Van Huys vẽ bức Chân dung thương gia Matteo Conzini và vợ.

1461: Vua Pháp Charles VII băng hà. Coi như được giải phóng khỏi lời cam kết trung thành với nhà vua Pháp, Roger de Arras quay về Ostenburg. Cũng vào khoảng thời gian đó, Pieter Van Huys hoàn hoàn thành bức Ban thờ ở Antwerp và chuyển tới sống trong triều đình Ostenburg.

1462: Van Huys vẽ bức Hiệp sĩ và Quỷ dữ. Những bức ảnh chụp lại tranh gốc (đang Lưu giữ tại bảo tàng Rijkmusium, Amsterdam) cho thấy nhiều khả năng người hiệp sĩ ngồi làm mẫu cho bức tranh là Roger de Arras, mặc dù sự giống nhau giữa nhân vật được thể hiện trong bức tranh đó và trong bức Ván cờ không đặc biệt rõ ràng.

1463: Ferdinand, công tước Ostenburg, chính thức đính hôn với Beatrice xứ Burgundy. Trong đoàn sứ giả được cử tới triều đình Burgundy có mặt Roger de Arras và Pieter Van Huys, người họa sĩ được cử đi vẽ chân dung Beatrice, việc này được ông thực hiện trong cùng năm đó. (Bức chân dung, được nhắc tới trong cuốn biên niên sử mô tả đám cưới công tước và trong một bản kê thực hiện năm 1474, không còn tồn tại đến ngày nay).

1464: Đám cưới công tước. Roger de Arras đứng đầu phái đoàn hộ tống cô dâu từ Burgundy về Ostenburg.

1467: Philip Nhân Từ qua đời; con trai ông, Charles Can Đảm, anh họ Beatrice, kế thừa công quốc Burgundy. Sức ép từ Pháp và Burgundy làm nảy sinh các âm mưu bên trong triều đình Ostenburg. Ferdinand Altenhoffen cố duy trì sự cân bằng một cách khó khăn. Phái thân Pháp ủng hộ Roger de Arras, người rất có ảnh hưởng tới công tước Ferdinand. Phái thân Burgundy trông cậy vào ảnh hướng của nữ công tước Beatrice.

1469: Roger de Arras bị ám sát. Một cách không chính thức, những lời buộc tội được đưa ra hướng về phía phái thân Burgundy. Ngoài ra còn có những lời đồn đại về một mối quan hệ tình cảm giữa Roger de Arras và Beatrice xứ Burgundy. Không có bằng chứng nào về việc Ferdinand, công tước Ostenburg, can dự vào vụ ám sát.

1471: Hai năm sau vụ ám sát Roger de Arras, Van Huys vẽ bức Ván cờ. Không rõ vào thời điểm đó họa sĩ còn sống ở Ostenburg hay không.

1474: Ferdinand Altenhoffen qua đời, không có con kế vị. Vua Pháp Louis XI tìm cách áp đặt lại những quyền trước đây của dòng họ mình lên công quốc. Việc này chỉ làm mối quan hệ giữa Pháp và Burgundy xấu đi. Charles Can Đảm tấn công vào công quốc, đánh bại người Pháp trong trận Looven. Burgundy sáp nhập Ostenburg.

1477: Charles Can Đảm tử trận trong trận Nancy, trận đánh cuối cùng trong cuộc chiến Burgundy. Hoàng đế Áo Maximilian I cướp được quyền thừa kế toàn bộ lãnh thổ Burgundy, di sản này sẽ được truyền lại cho cháu ông, Charles (Hoàng đế Charles V tương lai) và cuối cùng thuộc về triều đại Habsburg của Tây Ban Nha.

1481: Pieter Van Huys qua đời ở Ghent, trong khi đang thực hiện một bức tranh ghép bộ ba dự kiến dành cho nhà thờ Thánh Bavon, vẽ lại cảnh đưa Đức Chúa xuống khỏi cây thập tự.

1485: Beatrice xứ Burgundy qua đời trong một tu viện ở Lieges[3].

Trong một hồi lâu, không ai lên tiếng nói gì. Ba người đưa mắt nhìn nhau và nhìn bức tranh. Sau khi bầu không khí im lặng kéo dài tưởng như vô tận, César lắc đầu và khẽ nói, “Tôi phải thú nhận tôi thực sự thấy ấn tượng.”

“Tất cả chúng ta đều thấy thế,” Menchu nói thêm.

Julia đặt tập tài liệu xuống bàn và chống tay xuống đó.

“Tất nhiên Van Huys biết rất rõ Roger de Arras,” cô nói, chỉ tay vào tập tài liệu. “Có khi họ còn là bạn.”

“Và bằng cách vẽ bức tranh này, ông ta muốn tính sổ với kẻ sát nhân,” César nói. “Tất cả đều ăn khớp.”

Julia đi tới chỗ thư viện của cô, bao gồm hai bức tường bị che kín bởi những giá gỗ đang oằn xuống dưới sức nặng của những hàng sách xếp lộn xộn. Cô đứng đó một hồi, hai tay chống nạnh, trước khi chọn ra một cuốn sách dày cộp có hình minh họa, rồi hối hả giở lướt qua các trang sách. Sau đó cô ngồi xuống giữa Menchu và César với cuốn sách, cuốn Bảo tàng Rijksmuseum tại Amsterdam, mở ra đặt trên hai đầu gối. Tấm hình chụp lại không được lớn lắm, song có thể thấy rõ hình một hiệp sĩ mặc áo giáp, đầu để trần, cưỡi ngựa đi qua dưới chân ngọn đồi trên đỉnh có một tòa thành. Bên cạnh người hiệp sĩ, đang chuyện trò thân mật với ông ta, là Quỷ dữ, cưỡi một con ngựa đen gầy giơ xương, tay phải chỉ về phía tòa thành, nơi có vẻ hai người đang hướng đến.

“Có thể là ông ta lắm,” Menchu nói trong lúc so sánh khuôn mặt vị hiệp sĩ trong ảnh minh họa của cuốn sách với kỳ thủ trong bức tranh.

“Và cũng nhiều khả năng không kém là không phải ông ta,” César nói. “Cho dù, tất nhiên, cũng có chút ít tương đồng.” Ông quay sang Julia. “Bức tranh đó được vẽ khi nào vậy?”

“1462.”

“Nghĩa là chín năm trước khi bức Ván cờ được vẽ. Hoàn toàn có thể lý giải được. Người kỵ sĩ đi cùng Quỷ dữ trông trẻ hơn nhiều.”

Julia không nói gì. Cô đang chăm chú xem xét tấm ảnh chụp lại trong sách.

“Có gì không đúng sao?” César hỏi.

Julia chậm chạp lắc đầu, như thể một cử động quá đột ngột sẽ làm những linh hồn dè dặt dễ hoảng hốt bị xua đuổi và không dễ gì mời gọi lại được.

“Đúng vậy rồi,” cô nói, bằng giọng của một người không còn cách nào khác ngoài thừa nhận một điều quá hiển nhiên. “Mọi việc quá mức trùng hợp.” Và cô chỉ vào trang sách.

“Tôi không thấy gì bất thường cả,” Menchu nói.

“Không ư?” Julia mỉm cười. “Hãy nhìn chiếc khiên của vị hiệp sĩ xem. Vào thời Trung cổ, tất cả các nhà quý tộc đều trang trí mặt khiên của họ bằng biểu trưng riêng. Hãy nói cho cháu xem bác đang nghĩ gì, César. Trên chiếc khiên có vẽ gì vậy?”

César thở dài trong lúc đưa một tay lên vuốt trán. Ông cũng kinh ngạc không kém Julia.

“Những ô vuông,” ông nói ngay không do dự. “Những ô vuông trắng và đen.” Ông ngước mắt nhìn lên bức họa Flanders, và giọng nói của ông dường như run rẩy. “Giống như những ô vuông trên một bàn cờ.”

Để cuốn sách đang mở trên xô pha, Julia đứng dậy.

“Đây không phải là một trùng hợp ngẫu nhiên,” cô nói, cầm một chiếc kính lúp có độ phóng đại lớn rồi bước đến bên bức tranh. “Nếu vị hiệp sĩ Van Huys vẽ năm 1462 đi bên Quỷ dữ chính là Roger de Arras, điều đó có nghĩa là, chín năm sau, người họa sĩ đã lựa chọn biểu trưng của vị hiệp sĩ này làm đầu mối chính cho một bức tranh, trong đó chúng ta đang giả thiết rằng ông muốn thể hiện cái chết của vị hiệp sĩ, nếu lưu ý thêm đến chi tiết sàn căn phòng nơi ông thể hiện làm bối cảnh cho các nhân vật trong tranh cũng lát những ô gạch vuông đen và trắng. Chi tiết này, cũng như bản chất đậm tính biểu tượng của bức họa, cho phép khẳng định kỳ thủ ở trung tầm bức tranh chính là Roger de Arras. Và toàn bộ cấu trúc của bức tranh thực sự xoay quanh cờ vua.”

Cô quỳ xuống trước bức tranh, đưa kính lúp lướt qua những quân cờ ở trên bàn cờ hay trên mặt bàn. Cô cũng cẩn thận kiểm tra tấm gương lồi tròn treo trên tường ở góc trên bên trái bức tranh, trong đó phản chiếu bàn cờ và hình bóng của hai kỳ thủ, tất cả đều bị biến dạng đi theo góc phối cảnh. “Bác César.”

“Có bác đây, cô bé yêu quý.”

“Có bao nhiêu quân cờ trong một bộ cờ vua?”

“À… hai lần tám, vậy là mười sáu quân cho mỗi màu, nghĩa là, nếu bác không nhầm, ba mươi hai quân tất cả.” Julia dùng một ngón tay chỉ vào từng quân cờ và đếm. “Cả ba mươi hai quân cờ đều ở đây. Chúng ta có thể thấy chúng rất rõ ràng: những quân tốt, vua, hậu và hiệp sĩ… Một số trên bàn cờ, một số ngoài mặt bàn.”

“Đó là những quân cờ đã bị ăn.” César đã quỳ xuống bên cạnh cô, lúc này ông đang chỉ tay vào quân cờ không nằm trên bàn cờ, quân cờ Ferdinand xứ Ostenburg đang cầm. “Một quân hiệp sĩ đã bị ăn; chỉ duy nhất một. Ba quân còn lại, một trắng và hai đen, vẫn còn trong cuộc. Vậy là dòng chữ Quis necavit equitem hẳn ám chỉ tới quân cờ này.”

“Nhưng quân cờ nào đã ăn nó?”

César cau mày.

“Đó, cô bé thân mến, chính là mấu chốt của vấn đề,” ông nói, mỉm cười đúng như ông vẫn cười khi cô còn là một cô bé con nũng nịu ngồi trên đầu gối ông. “Chúng ta đã khám phá ra khá nhiều thứ: ai đã vặt lông chú gà và ai đã luộc nó lên. Nhưng chúng ta vẫn chưa biết kẻ khốn kiếp nào đã chén chú gà khốn khổ.”

“Bác vẫn chưa trả lời câu hỏi của cháu.”

“Không phải lúc nào bác cũng có sẵn những câu trả lời thông thái.”

“Đã từng là như thế.”

“À phải, nhưng khi đó bác cũng có thể nói dối.” Ông nhìn cô trìu mến. “Cháu đã lớn rồi, và giờ không còn dễ mắc lừa như xưa nữa.”

Julia đặt một bàn tay lên vai ông, như cô vẫn quen làm mười lăm năm trước khi cô đòi ông kể cho cô câu chuyện về một bức tranh hay một món đồ sứ. Trong giọng nói của cô cũng phảng phất một chút âm hưởng nài nỉ trẻ con.

“Nhưng cháu cần biết, bác César.”

“Chưa đầy hai tháng nữa là đến cuộc bán đấu giá rồi,” Menchu nói. “Không còn nhiều thời gian đâu.”

“Quỷ tha ma bắt cuộc bán đấu giá đi,” Julia nói. Cô đang nhìn César như thể ông nắm trong tay lời giải đáp. César lại buông một tiếng thở dài chậm chạp nữa, đưa tay phủi qua loa tấm thảm trước khi ngồi xuống nó, hai tay bó lại quanh đầu gối. Hai hàng lông mày của ông cau lại, ông cắn đầu lưỡi như vẫn luôn làm mỗi khi tập trung suy nghĩ.

“Chúng ta đã có vài đầu mối để bắt đầu,” ông nói sau một lúc trầm ngâm nghĩ ngợi. “Nhưng có đầu mối vẫn chưa đủ; điều quan trọng là việc chúng ta sử dụng chúng như thế nào.” Ông nhìn vào tấm gương lồi trong tranh, nơi cả hai kỳ thủ và bàn cờ đều phản chiếu lên. “Chúng ta vẫn hay tin rằng bất cứ đồ vật nào và ảnh của nó trong gương cũng đều chứa đựng cùng một thực tế, nhưng không phải vậy.” Ông chỉ vào tấm gương vẽ trong tranh. “Thấy không? Chúng ta có thể nói ngay là hình ảnh đã bị đảo ngược. Ý nghĩa của ván cờ đang diễn ra trên bàn cờ cũng bị đảo ngược, và nó đã xuất hiện trong gương đúng như thế.”

“Hai người làm tôi đau đầu quá,” Menchu than vãn. “Tất cả những thứ này đều quá phức tạp với bộ óc yếu ớt của tôi. Tôi đi rót cho mình một ly đây.” Bà rót một ly khá hào phóng thứ vodka của Julia, nhưng trước khi cầm ly lên, bà lấy từ trong túi áo ra một mảnh mã não được mài nhẵn bóng, một ống tuýp bằng bạc và một chiếc hộp nhỏ, rồi bắt đầu chuẩn bị một dải bột cocain mỏng. “Nhà thuốc mở cửa rồi đây. Có ai có hứng thú không?”

Không ai trả lời. César như đang bị bức tranh hút hồn, trở nên hoàn toàn dửng dưng với mọi thứ khác, còn Julia chỉ cau mày không chút tán thưởng. Menchu nhún vai cúi người xuống, hít mạnh hai hơi ngắn. Khi bà đứng thẳng người lên trở lại, một nụ cười đã ngự trị trên khuôn mặt, còn đôi mắt xanh của bà có vẻ sáng và lơ đãng hơn.

César nhích lại gần bức tranh của Van Huys hơn, cầm cánh tay Julia kéo cô theo, như thể khuyên cô nên lờ Menchu đi.

“Chúng ta đã rơi vào bẫy một lần,” ông nói, như thể chỉ có ông và Julia trong phòng, “khi nghĩ rằng thứ này trong bức tranh là thật, trong khi thứ khác lại không phải. Các nhân vật và bàn cờ xuất hiện trong tranh hai lần, trong đó có một lần theo một cách thức có vẻ như ít thật hơn lần kia. Cháu hiểu chứ? Chấp nhận sự thật đó buộc chúng ta phải đặt mình vào bên trong căn phòng, xóa mờ đi ranh giới giữa những gì có thật và những gì được vẽ ra. Cách duy nhất để chúng ta tránh khỏi điều đó là cần giữ đủ khoảng cách để chỉ nhìn thấy các mảng màu và các quân cờ. Nhưng có quá nhiều chi tiết bị đảo ngược giữa hai phiên bản.”

Julia nhìn vào bức tranh, rồi quay lại phía sau, chỉ tay vào tấm gương Venice treo trên bức tường phía đối diện của căn phòng.

“Không hẳn,” cô đáp. “Nếu chúng ta sử dụng một tấm gương nữa để quan sát bức tranh, nhiều khả năng chúng ta có thể tái hiện lại được hình ảnh ban đầu.”

César nhìn cô hồi lâu, im lặng cân nhắc ý kiến cô đề xuất.

“Quả đúng là thế,” cuối cùng ông lên tiếng, và sự tán đồng của ông được thể hiện bằng một nụ cười nhẹ nhõm. “Nhưng công chúa này, bác e rằng cả những bức tranh lẫn các tấm gương đều tạo ra những thế giới chứa đựng quá nhiều điểm mâu thuẫn. Có thể sẽ rất thú vị khi đứng ngoài ngắm nhìn chúng, nhưng thâm nhập vào bên trong lại chẳng dễ chịu chút nào. Để làm được điều đó chúng ta cần đến một chuyên gia; ai đó có khả năng cảm nhận bức tranh khác hơn so với chúng ta. Và bác nghĩ bác biết cần tìm người này ở đâu.”

❀ ❀ ❀

[1] : Vùng đất nay thuộc Bỉ.

[2] : Vùng đất nay thuộc Đức.

[3] : Thành phố nay thuộc Bỉ.