Ông bước tránh sang bên để hai vị khách bước vào, có vẻ không hề lúng túng trước cuộc tới thăm bất ngờ của họ. Dấu hiệu bên ngoài duy nhất là một nụ cười có vẻ gì đó bối rối mà Julia thoáng nhận ra khi ông đóng cửa lại sau lưng họ. Trên chiếc giá treo áo khoác bằng gỗ óc chó bịt đồng thời Edward[1] có treo một chiếc áo mưa, mũ và ô vẫn còn đang nhỏ nước.

Ông dẫn họ qua một lối đi dài có trần cao và trang trí tao nhã, với các bức tường được trang hoàng bằng những bức tranh phong cảnh thế kỷ 19 từ thành phố Seville. Ông đi trước hai người, chốc chốc lại quay ra sau với vẻ ân cần của một chủ nhà hiếu khách. Julia cố tìm kiếm trong vô vọng đầu mối của con người khác mà giờ đây cô đã biết đang nằm ẩn kín bên trong ông, như một bóng ma luôn lơ lửng quanh họ, và cô sẽ không bao giờ có thể lờ đi sự hiện diện của nó được nữa. Bất chấp việc ánh sáng của lý trí đã xua tan đi mọi dấu tích nghi ngờ cuối cùng trong tâm trí cô, bất chấp những sự kiện thực tế giờ đây đã ăn khớp vào nhau vừa khít như các miếng ghép của một bộ ghép hình, làm hiện lên từ các hình ảnh trong bức Ván cờ những đường nét, trong cả những mảng sáng và mảng tối, của những bi kịch khác giờ đây đã hòa lẫn vào tấn bi kịch được thể hiện trong bức họa theo trường phái Flemish – bất chấp tất cả những điều đó cùng cảm giác đau đớn sắc buốt đang dần dần thay thế sự sững sờ ban đầu, Julia vẫn không thể căm ghét người đàn ông đang bước đi phía trước họ, nửa quay lại với vẻ lịch sự niềm nở, luôn tao nhã cho dù cả ở chốn riêng tư, với một chiếc áo choàng mặc trong nhà bằng lụa màu xanh da trời, mặc trùm lên chiếc quần được cắt may rất khéo, cùng một chiếc khăn quàng được thắt trên cổ áo sơ mi để mở, mái tóc bạc trắng hơi lượn sóng ở phía sau gáy và hai bên thái dương, đôi lông mày hơi cong lên với vẻ dửng dưng hoàn toàn tương xứng với một người đàn ông có tuổi thích ăn diện bảnh bao, nhưng mỗi khi Julia có mặt, thái độ ấy luôn được làm dịu đi bằng một nụ cười buồn, dịu dàng, trìu mến như lúc này đang hé lộ trên đôi môi mỏng nhợt nhạt của ông.

Không ai trong ba người nói gì cho đến khi họ vào tới gian phòng khách lớn có trần cao được trang trí bằng những bức họa vẽ các chủ đề cổ điển. Cho tới tối hôm đó, bức họa Julia ưa thích nhất vẫn là cảnh Hector[2] trong bộ giáp trụ sáng ngời đang từ biệt Andromache và con trai mình. Căn phòng khách, với các bức tường bị lấp kín sau những tấm thảm thêu và những bức tranh, chứa đựng những tài sản đáng giá nhất của César, những thứ ông chọn giữ lại cho riêng mình, cho dù người ta có trả giá cao đến đâu đi nữa. Julia biết rõ tất cả như thể chúng là của chính cô: chiếc xô pha bọc lụa kiểu đế chế[3], mà lúc này Muñoz, khuôn mặt nghiêm nghị như hóa đá, hai bàn tay đút trong túi áo mưa, đang e dè không dám ngồi xuống dù César đã giục ông làm thế; bức tượng nhỏ bằng đồng thau tạc hình một thầy dạy kiếm có chữ ký của triết gia người Áo Steiner, mô tả một người đàn ông điển trai đứng thẳng, chiếc cằm kiêu hãnh hơi ngẩng lên, ngạo nghễ trên tấm đế, nổi bật lên trong căn phòng từ vị trí của nó trên mặt chiếc bàn viết Hà Lan có niên đại cuối thế kỷ 18 nơi, như Julia còn nhớ, César luôn ngồi viết các bức thư của ông; chiếc tủ kiểu nhiếp chính[4] kê trong góc phòng có bày một bộ sưu tập tuyệt đẹp những món đồ bạc mà ông luôn tự tay đánh bóng mỗi tháng một lần; và những bức tranh ưa thích của ông: một bức Thiếu nữ được cho là của Lorenzo Lotto, một bức Loan báo rất đẹp của Juan de Soreda, một Thần Chiến tranh vạm vỡ gân guốc của Luca Giordano, một bức Chiều hôm sầu muộn của Thomas Gainsborough[5]; bộ sưu tập đồ sứ Anh; những tấm thảm trải sàn, thảm treo tường và những chiếc quạt. Đây là những món đồ có lịch sử riêng đã được César tỉ mỉ gom góp, tìm tòi cho tới những chi tiết nhỏ nhặt nhất về phong cách, nguồn gốc và phả hệ để tạo ra một bộ sưu tập đầy chất cá nhân, vô cùng gần gũi với sở thích và tính cách đậm vẻ duy mỹ của chính con người ông, như thể ông là một phần không thể thiếu của mỗi hiện vật cũng như của toàn bộ chúng.

Muñoz vẫn đứng, ông tỏ ra điềm tĩnh và yên lặng, cho dù ở ông có điều gì đó, có lẽ là cách hai bàn chân ông đặt bên rìa tấm thảm hay cách hai khuỷu tay ông nhô ra trên hai bàn tay đút vào túi áo, cho biết ông đang cảnh giác, sẵn sàng đối đầu với bất cứ diễn biến bất ngờ nào. Về phần mình, César nhìn người kỳ thủ với vẻ thú vị thản nhiên và lịch sự, chỉ thỉnh thoảng mới đưa mắt nhìn sang Julia, như thể, vì cô coi đây như nhà mình, Muñoz, người lạ mặt duy nhất trong nhà lúc này, cần đưa ra lời giải thích về lý do ông xuất hiện đột ngột vào lúc muộn như hiện giờ. Julia, người biết rõ César cũng như chính bản thân mình – cô thầm chữa lại trong đầu: người mà cho tới tận tối hôm ấy cô từng nghĩ cô biết rõ như chính bản thân mình – đã thấy rõ, từ khoảnh khắc César mở cửa, rằng ông hiểu cuộc thăm viếng của họ hàm chứa một ý nghĩa nào khác chứ không chỉ đơn thuần là ghé qua để gặp người đồng hành thứ ba trong cuộc phiêu lưu. Dưới vẻ niềm nở chịu đựng bên ngoài của ông, cô nhận ra, trong cách ông mỉm cười và trong cái nhìn vô tư lự trên đôi mắt màu xanh sáng của ông, có bóng dáng tâm trạng chờ đợi một cách thận trọng kèm thêm một chút hứng thú. Giống hệt như cách ông vẫn nhìn cô khi bế cô ngồi trên đầu gối mình, chờ đợi cô nói ra những từ thần diệu, câu trả lời cho những câu đố trẻ con cô luôn thích mê mỗi khi ông đặt ra cho cô: Nó giống như vàng, và nó không phải bạc… Hay: Con gì buổi sáng đi bốn chân, buổi trưa đi hai chân, và buổi chiều đi ba chân?… Và, câu hỏi tuyệt hơn tất cả: Người yêu tuyệt vời biết rõ tên vị phu nhân và màu áo của nàng…

Thế nhưng trong buổi tối kỳ lạ này, dưới ánh sáng được khuếch tán qua khung chụp giấy của chiếc đèn bàn kiểu Anh, với chân đèn hình một chiếc máy nén sách đang hắt những cái bóng lạ lùng lên các đồ vật khác, César không mấy để tâm đến cô. Ông không hề lẩn tránh cái nhìn của cô, vì mỗi lần đưa mắt về phía cô, ông đều nhìn thẳng vào mắt cô, thẳng thắn và trực diện, cho dù chỉ trong thoáng chốc, như thể giữa hai người không hề có gì bí mật, như thể mọi thứ giữa ông và cô đều đã có một câu trả lời, một câu trả lời chính xác, đầy thuyết phục, hợp lý và rõ ràng, có lẽ là lời giải đáp cho mọi câu hỏi cô từng đặt ra cho ông trong suốt cuộc đời mình. Nhưng đầy là lần đầu tiên Julia không muốn lắng nghe. Sự tò mò của cô đã được thỏa mãn hoàn toàn khi cô đứng trước bức Chiến thắng của Thần chết của Brueghel Cha. Giờ đây cô không còn cần đến ai nữa, kể cả ông. Và điều đó đã diễn ra từ trước khi Muñoz mở một tập sách cũ về cờ vua ra và chỉ cho cô thấy một bức ảnh trong đó. Tối nay, việc cô có mặt tại đây, tại nhà César, hoàn toàn xuất phát từ sự tò mò, một sự tò mò về thẩm mỹ, chắc César sẽ nói như vậy. Bổn phận của cô buộc cô phải có mặt, vừa là giọng ca chính vừa là ban đồng ca, vừa là diễn viên vừa là khán giả trong tấn bi kịch ấn tượng nhất trong những vở bi kịch cổ điển. Tất cả họ đều hiện diện: Oedipus, Orestes, Medea[6] cũng như những người bạn cũ thân thuộc khác của cô. Nói cho cùng, màn trình diễn là dành cho cô.

Dẫu vậy, nó vẫn có vẻ gì đó hư ảo. Julia ngồi trên xô pha, gác tréo hai chân và đặt một cánh tay lên lưng ghế. Hai người đàn ông đứng phía trước mặt cô, vậy là họ tạo thành một tổng thể rất giống với bối cảnh trong bức tranh đã mất. Muñoz, bên trái, đang đứng bên mép một tấm thảm Pakistan cổ, những sợi chỉ đã bạc màu trên tấm thảm càng làm nổi bật tông đỏ và nâu vàng tuyệt đẹp của nó. Người kỳ thủ – giờ thì cả hai người họ đều là kỳ thủ, Julia thầm nghĩ với vẻ hài lòng pha chút tinh quái – vẫn không cởi áo mưa ra. Ông đang nhìn César, đầu hơi ngả sang một bên, khuôn mặt đậm chất Sherlock Holmes đem đến cho ông vẻ nghiêm nghị khác thường. Nhưng không phải ông đang nhìn César với tâm trạng tự mãn của một kẻ chiến thắng. Không có chút thù hận nào, thậm chí cả chút e dè hoàn toàn có thể hiểu được trong hoàn cảnh hiện tại cũng không, chỉ có vẻ căng thẳng tột độ hiện rõ trong đôi mắt và những múi cơ căng cứng trên hàm ông. Thái độ này, theo nhận định của Julia, xuất phát từ việc Muñoz hiện đang nghiên cứu dáng vẻ thực tế của kẻ thù sau khi đã phải nghiên cứu tìm hiểu quá lâu chỉ với hình dung về dáng vẻ lý tưởng của hắn. Hẳn ông đang soát lại những sai lầm trước đây, mường tượng lại từng nước đi hay cân nhắc các ý định. Đó là dáng vẻ ương bướng, lơ đãng của một người mà sau khi thắng một ván cờ bằng một loạt nước đi tài tình, lúc này chỉ còn băn khoăn muốn tìm ra lý do bằng cách nào đối thủ của anh ta lại ăn được một quân tốt nằm tại một ô bàn cờ vô nghĩa bị lãng quên.

César đứng phía bên phải, với mái tóc bạc trắng và chiếc áo choàng mặc trong nhà bằng lụa, trông ông giống như một nhân vật lịch thiệp trong một vở hài kịch đầu thế kỷ: bình thản và nổi bật, ý thức được ông là người sở hữu tấm thảm đã hai trăm năm tuổi mà Muñoz đang đứng lên. Julia quan sát ông lấy ra một bao thuốc lá đầu lọc mạ vàng rồi gắn một điếu lên chiếc đót ngà. Cảnh tượng trước mắt hẳn sẽ hằn sâu mãi mãi trong tâm trí cô: hậu cảnh là những món đồ cổ lấp lánh những tia sáng sẫm màu, những nhân vật cổ điển tinh tế được vẽ trên trần nhà; và hai người đàn ông đang đứng mặt đối mặt với nhau, một ông già chải chuốt, với dáng vẻ tao nhã và đầy mâu thuẫn, và một người đàn ông gầy gò ăn mặc xoàng xĩnh với chiếc áo mưa nhàu nhĩ còn khoác nguyên trên người, họ nhìn nhau trong im lặng, như thể đang chờ ai đó, có lẽ là một người nhắc vở đang ẩn kín sau một trong những món đồ nội thất cổ, ra lệnh bắt đầu màn cuối.

Từ lúc Julia nhận ra vẻ gì đó quen thuộc trên khuôn mặt cậu thiếu niên đang nhìn thẳng vào ống kính máy ảnh với toàn bộ sự nghiêm túc của tuổi mười lăm hay mười sáu, cô đã đoán trước màn cuối ít nhiều sẽ giống như thế này, cũng như nó sẽ kết thúc ra sao. Cô đưa mắt nhìn hai nhân vật ưa thích của mình trong lúc ngồi trên chiếc xô pha tiện nghi của César, thả cho dòng suy nghĩ của mình lười biếng trôi dạt vẩn vơ. Hẳn không bao giờ cô có được một chỗ ngồi lý tưởng đến thế trong nhà hát. Thế rồi một hồi ức chợt quay về với cô, một hồi ức cũng vừa mới xảy ra. Cô đã nhìn qua một lượt kịch bản. Cũng chỉ mới vài giờ trước, trong phòng 12 của bảo tàng Prado: bức tranh của Brueghel, những chiếc trống đang rền vang làm nền cho hơi thở hủy diệt của một kết cục không sao tránh khỏi, quét sạch mọi thứ khi nó lướt qua ngọn cỏ cuối cùng còn tồn tại trên mặt đất, và tất cả bị cuốn vào một vòng xoáy khổng lồ, bị chìm nghỉm trong tiếng cười sằng sặc của một vị thần say khướt vì dư vị một thứ rượu nặng tại Olympia, nằm đâu đó phía sau những ngọn đồi u ám, những đống đổ nát nghi ngút khói và những quầng lửa. Pieter Van Huys, một người vùng Flanders khác, vị họa sư già của triều đình Ostenburg, cũng đã mô tả tất cả những điều đó theo cách riêng của ông, có lẽ theo một cách tao nhã và tế nhị hơn, kín đáo vòng vo hơn Brueghel tàn nhẫn, nhưng mục đích thì vẫn là một. Tựu trung lại, mọi bức tranh đều là sự họa lại cùng một bức tranh, cũng như mọi tấm gương đều đem lại hình ảnh phản chiếu của cùng một hình ảnh phản chiếu, và mọi cái chết đều là cái chết của cùng một Thần Chết.

“Tất cả thứ này là một tấm bảng chia ô của Đêm và Ngày

Nơi Số Mệnh dùng Con Người làm Quân Cờ cho ván đầu…”

Cô thầm tự nhẩm lại những từ đó trong lúc nhìn César và Muñoz. Mọi thứ đã sẵn sàng. Họ có thể bắt đầu. Ánh sáng vàng vọt từ cây đèn kiểu Anh tạo nên một quầng sáng hình nón bao lấy hai nhân vật chính. César hơi cúi đầu xuống để châm điếu thuốc lá của mình. Như thể đây là tín hiệu để bắt đầu cuộc hội thoại, Muñoz khẽ gật đầu rồi lên tiếng:

“Tôi hy vọng ông có sẵn một bàn cờ, César.”

Không phải là khúc dạo đầu sáng chói nhất, Julia thầm nghĩ, thậm chí cũng không phải phù hợp nhất. Một người viết kịch bản giàu ý tưởng hơn hẳn sẽ tìm ra những từ hay hơn làm lời thoại cho Muñoz. Song kẻ viết nên tấn bi hài kịch này, Julia buồn bã thầm nghĩ, nói cho cùng cũng thảm hại chẳng khác gì thế giới do ông ta tạo ra.

“Tôi không nghĩ chúng ta cần đến một bàn cờ,” César đáp, và cùng với câu trả lời đó, màn đối thoại khá hẳn lên. Không phải vì lời thoại, mà vì âm điệu trong đó chúng được nói ra, một giọng nói hoàn hảo, đặc biệt là chút chấm phá chán chường César dành cho câu nói. Một giọng nói đặc trưng của riêng ông, giọng nói ông có thể sẽ sử dụng khi ngồi quan sát một cảnh diễn ra phía xa từ một chiếc ghế kê trong vườn, một chiếc ghế khung sắt uốn sơn trắng, trên tay là một ly martini nặng. César đã nâng các cử chỉ suy đồi của ông lên thành một thứ nghệ thuật, cũng như ông vẫn làm với bản chất đồng tính luyến ái và lối sống phóng túng buông thả của mình, và Julia, người yêu ông cũng vì cả những điều đó, có thể thưởng thức hết giá trị của phong cách được thực hiện một cách nghiêm khắc, hoàn hảo tới từng chi tiết ấy. Và điều đáng kinh ngạc nhất là ông đã lừa dối cô trong suốt hai mươi năm. Mặc dù, nói cho công bằng, người phải chịu trách nhiệm về sự lừa dối đó không phải ông, mà chính là cô. Chưa từng có gì thay đổi trong con người César. Giờ đây ông không hề cảm thấy ân hận hay bất an vì những gì đã làm. Cô hoàn toàn biết chắc được điều này. Trông ông vẫn đường hoàng chỉn chu như khi Julia nghe ông kể những câu chuyện về các người tình và chiến binh, về Long John Silver[7], Wendy, Lagardère[8], ngài Kenneth – hiệp sĩ Báo Nằm[9]. Thế nhưng cũng chính ông là kẻ đã hạ sát Alvaro dưới vòi hoa sen, nhét một chai rượu gin vào giữa hai chân Menchu. Julia nhấm nháp hơi hưởng cay đắng trong chính bản thân mình. Nếu ông vẫn là chính ông, cô thầm nghĩ, và rõ ràng là như thế, vậy thì người thay đổi chính là tôi. Và đó là lý do tại sao tối nay tôi nhìn ông theo một cách khác, với con mắt khác: tôi nhìn thấy một kẻ đê tiện, giả dối, một tên sát nhân. Ấy thế mà tôi vẫn ngồi đây, chăm chú dõi theo từng lời ông nói một cách mê mẩn. Trong vài giây nữa thôi, thay vì kể cho tôi nghe một câu chuyện phiêu lưu trên biển Caribe, ông sẽ nói với tôi ông đã làm tất cả những điều đó vì tôi hay điều gì đại loại như thế. Và tôi sẽ lắng nghe ông, như tôi vẫn luôn lắng nghe, bởi vì chuyện này đáng chú ý hơn tất cả những câu chuyện khác mà ông từng kể. Nó vượt chúng xa cả về trí tưởng tượng lẫn mức độ ghê sợ.

Cô nhấc cánh tay khỏi lưng ghế và cúi người ra trước thêm một chút, không muốn bỏ sót bất cứ chi tiết nhỏ nào của màn kịch. Cử chỉ đó dường như là tín hiệu để cuộc đối thoại tiếp tục. Muñoz, hai tay đút túi áo, đầu nghiêng sang một bên, đưa mắt nhìn thẳng vào César.

“Chỉ cần ông làm rõ cho tôi một việc,” ông nói. “Sau khi giám mục đen ăn tốt trắng ở ô a6, quân trắng quyết định di chuyển vua từ ô d4 tới ô e5, mở đường cho hậu trắng chiếu vua đen. Vậy tiếp theo quân đen sẽ làm gì?”

Đôi mắt César dường như đang tự mình mỉm cười, hoàn toàn độc lập với vẻ dửng dưng vô cảm hiện diện trên phần còn lại của khuôn mặt.

“Tôi không biết,” ông đáp sau một lát. “Ông mới là đại kiện tướng, ông bạn thân mến. Ông phải biết mới đúng.”

Muñoz phác một cử chỉ mơ hồ, như thể gạt sang bên danh xưng César vừa gán cho mình.

“Tôi nhắc lại,” ông chậm rãi nói, nhấn mạnh vào từng từ, “tôi muốn biết phiên bản chính thức.”

Đến lúc này nụ cười trước đó chỉ giới hạn trong đôi mắt César bắt đầu lan xuống đôi môi ông.

“Trong trường hợp đó, tôi sẽ bảo vệ vua đen bằng cách đưa giám mục tới ô c4.” Ông nhìn Muñoz với vẻ quan tâm lịch thiệp. “Ông thấy vậy có được không?”

“Vậy tôi sẽ ăn quân giám mục đó,” Muñoz nói, giọng nói gần như cộc cằn, “bằng giám mục trắng của tôi ở ô d3. Và sau đó ông sẽ chiếu vua của tôi bằng cách đi quân hiệp sĩ của ông tới ô d7.”

“Tôi sẽ không làm thế đâu, ông bạn thân mến.” César đón nhận ánh mắt người kỳ thủ không chút nao núng. “Tôi không biết ông đang nói về chuyện gì. Và bây giờ không phải lúc để diễn kịch.”

Muñoz cau mày, khuôn mặt ông vụt trở nên bướng bỉnh.

“Ông sẽ chiếu vua của tôi từ ô d7,” ông khăng khăng lặp lại. “Đừng giả vờ nữa mà hãy tập trung vào bàn cờ đi.”

“Sao tôi lại phải làm thế?”

“Bởi vì bây giờ ông còn rất ít đường tháo thân. Tôi tránh nước chiếu của quân đen bằng cách chuyển vua trắng sang ô d6.”

Nghe đến đây, César thở dài, đôi mắt xanh của ông dừng lại ở Julia. Trong thứ ánh sáng dịu, dường như chúng trở nên rất nhạt, gần như không màu. Sau khi cắn chiếc đót thuốc lá giữa hai hàm răng, ông gật đầu hai lần, trên khuôn mặt thoáng hiện chút nuối tiếc.

“Nếu vậy, tôi lấy làm tiếc phải nói” – và ông có vẻ thực sự phiền muộn – “tôi sẽ phải ăn quân hiệp sĩ trắng thứ hai, ở ô b1.” Ông nhìn Muñoz đầy ân hận. “Thật đáng tiếc, ông không nghĩ thế sao?”

“Có. Nhất là từ góc độ của quân hiệp sĩ.” Muñoz cắn môi dưới. “Và ông sẽ ăn nó bằng quân tháp hay quân hậu?”

“Quân hậu, tất nhiên rồi.” César dường như cảm thấy bị xúc phạm. “Có một số quy luật nhất định…” Ông bỏ lửng câu nói, đồng thời phác một cử chỉ với bàn tay phải. Một bàn tay đẹp, trắng trẻo, trên mu bàn tay có thể thấy những đường ven xanh mờ, một bàn tay giờ đây Julia biết rõ rằng nó hoàn toàn có thể giết người, thậm chí tung ra cú đánh chết người cũng bằng cử chỉ lịch thiệp đó.

Thế rồi, lần đầu tiên kể từ lúc họ đến, Muñoz mỉm cười, vẫn nụ cười mơ hồ, xa xăm không bao giờ mang bất cứ ý nghĩa nào, như một câu trả lời cho những suy tưởng toán học kỳ lạ trong đầu ông hơn là hiện thực xung quanh.

“Ở tình thế của ông tôi sẽ đưa hậu tới ô c2, nhưng giờ thì chuyện đó không còn quan trọng nữa,” ông hạ giọng nói. “Điều tôi muốn biết lúc này là ông nghĩ sẽ giết tôi như thế nào.”

“Đừng nói vớ vẩn,” César đáp, và dường như ông thực sự bị sốc. Rồi sau đó, như thể kêu gọi ý thức lịch sự của Muñoz, ông chỉ về phía chiếc xô pha nơi Julia đang ngồi, song không hề nhìn cô. “Ở đây đang có một cô gái trẻ…”

“Vào lúc này,” Muñoz lên tiếng, nụ cười vẫn lưu lại trên khóe môi, “cô gái trẻ đang có mặt, theo tôi hình dung, cũng tò mò muốn biết không kém gì tôi. Nhưng ông vẫn chưa trả lời câu hỏi của tôi. Có phải ông đang nghĩ tới việc một lần nữa dùng đến một cú đánh vào họng hay sau gáy, hay ông định dành một hồi kết cổ điển hơn cho tôi? Ý tôi là thuốc độc, một con dao hay thứ gì đó tương tự… Nói theo cách của ông là như thế nào nhỉ?” ông ngước mắt nhìn lên các hình vẽ trên trần nhà, tìm kiếm cách diễn đạt phù hợp. “À, phải rồi, thứ gì đó ‘kiểu Venice’.”

“Tôi sẽ nói là ‘kiểu Florence’,” César đính chính lại, vẫn tỉ mỉ kỹ tính như mọi khi, cho dù lần này không giấu được ít nhiều ngưỡng mộ. “Tôi không hề nghĩ ông lại có khiếu hài hước trong những chủ đề như thế.”

“Tôi không có khiếu hài hước đó,” Muñoz đáp. “Không hề có.” Ông nhìn Julia và chỉ tay về phía César. “Kia chính là hắn: kẻ có được niềm tin của cả vua và hoàng hậu. Nếu cô muốn hư cấu mọi thứ, ông ta chính là viên giám mục đầy mưu mô, gã tể tướng phản phúc ngấm ngầm bày mưu tính kế trong bóng tối, bởi vì ông ta, trên thực tế, chính là Hậu Đen trá hình.”

“Kịch bản này có thể làm nên một bộ phim truyền hình rẻ tiền hạng nhất,” César giễu cợt nhận xét, vỗ hai bàn tay vào nhau trong sự tán thưởng im lặng và chậm rãi. “Nhưng ông vẫn chưa cho tôi biết quân trắng sẽ làm gì sau khi mất hiệp sĩ. Nói thực lòng, ông bạn thân mến, tôi nóng lòng muốn biết lắm rồi.”

“Giám mục tới ô d3, chiếu. Và quân đen thua.”

“Phải, thật dễ dàng.”

César tiếp tục ngẫm nghĩ trong lúc bỏ điếu thuốc cũ khỏi đót và đặt xuống chiếc gạt tàn, sau khi đã kiểu cách gõ hết tàn thuốc xuống.

“Rất thú vị,” ông nói rồi bước tới chỗ chiếc bàn chơi bài kiểu Anh kê bên cạnh xô pha một cách chậm rãi, như thể để tránh không làm Muñoz bị kích động không cần thiết. Sau khi dùng chiếc chìa khóa nhỏ bằng bạc mở khóa một chiếc rương bằng gỗ xymalos, ông lấy ra những quân cờ màu đen và trắng ngả vàng của một bộ cờ bằng ngà voi rất cũ mà Julia chưa bao giờ trông thấy trước đây.

“Rất thú vị,” ông lặp lại. Những ngón tay mảnh dẻ của ông, với các móng tay được cắt ngắn bắt đầu sắp xếp các quân cờ lên bàn cờ. “Nếu vậy, tình thế ván cờ sẽ như thế này.”

“Chính xác,” Muñoz nói, trong lúc đứng cách xa một quãng quan sát bàn cờ. “Giám mục trắng, khi rút lui từ ô c4 về ô d3, cho phép một nước chiếu kép: hậu trắng chiếu vua đen trong khi bản thân quân giám mục chiếu hậu đen. Vua đen không còn lựa chọn nào khác ngoài rút chạy từ ô a4 tới ô b3 và bỏ mặc hậu đen cho số phận. Hậu trắng khi đó sẽ thực hiện một nước chiếu nữa sau khi đi tới ô c4, buộc vua của đối phương phải rút lui, trước khi giám mục trắng ăn hậu đen.”

“Quân tháp đen sẽ ăn quân giám mục đó.”

“Phải, nhưng điều đó không quan trọng. Không có hậu, quân đen coi như chấm hết. Hơn nữa, khi quân cờ này biến mất khỏi bàn cờ, ván cờ chẳng còn lý do nào để tiếp tục nữa.”

“Có thể ông đúng.”

“Tôi chắc chắn đúng. Ván cờ, hay những gì còn lại của nó, được quyết định bởi quân tốt trắng ở ô d5, sau khi ăn tốt đen ở ô c6 nó sẽ tiến lên, không còn bị ai cản lại cho tới khi nó được thăng cấp[10]. Việc này sẽ xảy ra trong vòng sáu, hay nhiều nhất là chín nước đi nữa.” Muñoz cho một bàn tay vào túi áo và lấy ra một tờ giấy có ghi đầy những ký tự bằng bút chì. “Như thế này chẳng hạn.”

César cầm tờ giấy lên, bình thản quan sát bàn cờ, chiếc đót hút thuốc rỗng vẫn ngậm giữa hai hàm răng. Nụ cười trên khuôn mặt ông là nụ cười của một người chấp nhận một thất bại đã được định sẵn. Ông lần lượt di chuyển các quân cờ cho tới khi chúng thể hiện tình thế cuối cùng. “Ông nói đúng. Không còn lối thoát nào cả,” cuối cùng ông lên tiếng. “Đen thua cuộc.”

Muñoz đưa mắt từ bàn cờ sang César.

“Ăn quân hiệp sĩ thứ hai,” ông khẽ nói với giọng hoàn toàn bình thản, “là một sai lầm.”

César nhún vai, vẫn mỉm cười.

“Đến một thời điểm nào đó quân đen không còn lựa chọn nào khác. Ông có thể nói quân đen cũng là tù nhân của chính sự linh hoạt, sự năng nổ tự nhiên của nó. Quân hiệp sĩ đó đã hoàn tất ván cờ.” Trong phút chốc, Julia bắt gặp trong đôi mắt César tia sáng đầy tự hào. “Trên thực tế, mọi việc gần như hoàn hảo.”

“Nếu xét về phương diện cờ vua thì không,” Muñoz khô khan nói.

“Cờ vua ư? Ông bạn thân mến của tôi ơi” – César khinh khỉnh chỉ về phía các quân cờ.

“Tôi muốn nói tới điều còn hơn cả một bàn cờ đơn thuần.” Đôi mắt xanh của ông trở nên tối sầm, như thể một thế giới vốn được ẩn kín dưới bề mặt chúng đang hé lộ. “Tôi đang nói tới chính cuộc sống, tới sáu mươi tư ô vuông của đêm đen và ngày trắng mà các thi sĩ thường nhắc tới. Hay cũng có thể là ngược lại, có thể phải là đêm trắng và ngày đen. Tất cả phụ thuộc vào việc chúng ta chọn bên nào để đặt các hình ảnh… hay, vì chúng ta đang nói tới các khái niệm mang tính biểu tượng, phụ thuộc vào việc chúng ta đặt tấm gương ở vị trí nào.”

Julia có cảm giác những lời ông nói là dành cho cô. “Làm thế nào ông biết đó là César?” cô hỏi Muñoz, và César dường như vừa giật mình. Có điều gì đó bất ngờ thay đổi trong thái độ của ông, như thể Julia, khi lên tiếng chia sẻ lời buộc tội của Muñoz, đã phá vỡ một lời thề giữ im lặng. Thái độ chừng mực ban đầu của vị chủ nhà lập tức biến mất, và nụ cười của ông trở nên chua chát, mỉa mai.

“Phải đấy,” ông nói với Muñoz, và đó là lời thừa nhận tội trạng chính thức đầu tiên của ông, “hãy nói cho cô ấy biết bằng cách nào ông biết thủ phạm là tôi.”

Muñoz hơi nghiêng đầu hướng về phía Julia.

“Ông bạn cô đã phạm phải một số sai lầm.” Ông do dự một giây để ngẫm nghĩ chính xác ý nghĩa của những từ mình vừa nói, sau đó đưa mắt nhìn César, có lẽ để xin lỗi. “Mặc dù tôi đã sai khi gọi chúng là ‘sai lầm’, vì ông ấy luôn biết chính xác mình đang làm gì và đối diện với nguy cơ nào. Thật trớ trêu, chính cô đã làm ông ấy sơ hở.”

“Tôi ư? Nhưng tôi chẳng hề biết gì cho tới khi…”

César lắc đâu, gần như trìu mến, Julia thầm nghĩ, đồng thời cũng hoảng sợ trước cảm xúc của mình.

“Ông bạn Muñoz của chúng ta đang nói một cách ẩn dụ, công chúa.”

“Làm ơn đừng gọi tôi là công chúa.” Julia không nhận ra giọng nói của mình nữa. Nó có vẻ cứng rắn và xa lạ. “Không phải tối nay.”

César nhìn cô một lát trước khi gật đầu đồng ý.

“Được thôi.” Dường như ông cảm thấy khó khăn trong việc nối tiếp mạch đối thoại. “Điều Muñoz đang cố giải thích là sự hiện diện của cháu trong ván cờ đem đến cho ông ấy một cái nền tương phản, cho phép quan sát các dự định của đối thủ. Ông bạn của chúng ta là một kỳ thủ giỏi, nhưng hóa ra ông ấy còn là một tay thám tử cừ khôi hơn nhiều so với những gì bác trông đợi. Không giống như gã Feijoo dần độn, kẻ nhìn vào đầu mẩu thuốc lá nằm trong gạt tàn và từ đó chỉ có thể suy luận ra nhiều lắm là ai đó đã hút thuốc.” Ông nhìn Muñoz. “Chính việc dùng giám mục ăn tốt thay vì hậu ăn tốt ở ô d5 đã khiến ông cảnh giác, phải vậy không?”

“Đúng thế. Hay ít nhất đó cũng là một trong những chi tiết khiến tôi nghi ngờ. Trong nước đi thứ tư của mình, quân đen đã bỏ qua một cơ hội để ăn hậu trắng, một nước đi đáng ra đã cho phép kết thúc ván cờ có lợi cho nó. Thoạt đầu, tôi nghĩ đối thủ của chúng ta chỉ đơn thuần đang chơi trò mèo vờn chuột, hoặc Julia còn cần thiết cho trò chơi, nên cô chưa thể bị loại khỏi bàn cờ, hay bị sát hại, cho tới tận sau đó hơn. Nhưng khi kẻ thù của chúng tôi, cũng chính là ông, chọn giám mục ăn tốt thay vì dùng hậu ăn tốt ở ô d5, một nước đi dứt khoát sẽ dẫn tới đổi hậu, tôi nhận ra đối thủ bí ẩn kia chưa bao giờ có ý định ăn hậu trắng, rằng thậm chí hắn còn sẵn sàng chấp nhận thua cuộc thay vì thực hiện nước đi ấy. Và mối liên hệ giữa nước đi này với bình khí bị bỏ lại trên xe của Julia ở chợ Rastro, thông điệp đầy tự phụ đó: ‘Ta có thể giết mi nhưng ta không làm thế’, rõ ràng đến mức tôi không còn chút nghi ngờ nào về việc mối đe dọa tới hậu trắng chỉ là một màn nghi binh.” Ông nhìn sang Julia. “Bởi vì, trong toàn bộ câu chuyện này, cô chưa bao giờ thực sự gặp nguy hiểm cả.” César gật đầu như thể điều đang được bàn tới không phải là những hành động chính ông đã làm mà là của một kẻ thứ ba nào đó, một kẻ ông hoàn toàn dửng dưng với số phận của hắn.

“Ông cũng hiểu ra,” ông nói, “rằng kẻ thù không phải là vua đen mà là hậu đen.”

Muñoz nhún vai.

“Cũng không có gì khó khăn. Mối liên hệ với các vụ án mạng đã quá rõ ràng: chỉ các quân cờ bị hậu đen ăn mới thực sự đại diện cho một vụ án mạng. Tôi tập trung vào nghiên cứu các nước đi của quân cờ này và rút ra được vài kết luận thú vị. Chẳng hạn, vai trò bảo vệ của nó, nếu xét tới cách chơi của quân đen nói chung, thậm chí vai trò ấy còn mở rộng tới tận quân hậu trắng, kẻ thù chính của nó, song lại được nó tôn trọng như thể quân cờ này là thiêng liêng bất khả xâm phạm. Dù có vị trí gần gũi với quân hiệp sĩ trắng, tức là tôi, hai quân nằm trên hai ô kề nhau, gần như hai người láng giềng tốt, thế nhưng hậu đen đã lựa chọn không hướng đòn tấn công chết chóc của nó vào quân cờ này cho tới tận sau đó, khi không còn lựa chọn nào khác.” Ông vẫn đang nhìn César với đôi mắt mơ hồ. “Ít nhất tôi cũng được an ủi khi biết ông sẽ giết tôi mà không hề căm ghét, thậm chí còn dành cho tôi mức độ tinh tế nhất định và tình cảm thân thiết, với một lời xin lỗi trên môi, mong tôi thông cảm. Rằng ông phải làm thế chỉ hoàn toàn bởi ván cờ yêu cầu ông phải làm vậy.”

César đưa tay phác một cử chỉ đậm chất sân khấu thế kỷ 18 rồi cúi đầu, như thể biết ơn sự chính xác trong phân tích của Muñoz.

“Ông hoàn toàn đúng,” ông nói. “Nhưng hãy cho tôi biết, làm thế nào ông biết mình là quân hiệp sĩ chứ không phải quân giám mục?”

“Nhờ vào một loạt đầu mối, một số khá vặt vãnh, một số khác quan trọng hơn. Manh mối mang tính quyết định là vai trò biểu tượng của quân giám mục, như tôi từng nhắc tới trước đây, là quân cờ có được sự tin cậy của cả vua và hậu. Ông, César, đóng một vai thật kỳ lạ trong ván cờ này: giám mục trắng giả trang thành hậu đen, hành động từ cả hai phía của bàn cờ. Và chính điều kiện đó đã đẩy ông tới thất bại trong một ván cờ mà, thực sự rất kỳ lạ khi ông khởi đầu chính xác vì mục đích đó, để bị đánh bại. Và ông đã nhận cú đòn kết liễu do chính tay mình giáng xuống: giám mục trắng ăn hậu đen, ông bạn bán đồ cổ của Julia để lộ danh tính của kỳ thủ vô hình do chính những nước đi của ông ta, giống như một con bọ cạp dùng đuôi đốt chính nó. Tôi có thể cam đoan với ông đây là lần đầu tiên trong đời tôi từng chứng kiến một cuộc tự sát trên bàn cờ được thực hiện hoàn hảo đến thế.”

“Xuất sắc,” César nói, và Julia không dám chắc ông đang nói về lập luận phân tích của Muñoz hay về ván cờ do chính ông bày ra. “Nhưng hãy cho tôi biết một điều. Trong suy đoán của mình, bằng cách nào ông lý giải được sự hiện diện của tôi trong cả hậu đen và giám mục trắng?”

“Tôi cho rằng một lời giải thích chi tiết sẽ làm chúng ta mất cả đêm, còn cuộc bàn luận tiếp theo chắc phải mất vài tuần. Lúc này tôi chỉ có thể nói về những gì tôi nhận ra trên bàn cờ, và đó là một nhân cách bị chia đôi: cái ác và César, trong tất cả sự tối tăm của nhân cách ấy. Mặt nữ tính của ông, ông nhớ chứ? Ông từng yêu cầu tôi phân tích một trường hợp: một người bị giam hãm, o ép bởi môi trường xung quanh, luôn thách thức trước uy quyền, bị thôi thúc bởi sự thù địch và xu hướng đồng tính luyến ái. Tất cả những tính cách ấy hiện diện bên dưới bộ đồ đen của Beatrice xứ Burgundy, hay nói cách khác, quân hậu đen trên bàn cờ. Và đối lập với nó, cũng khác biệt như ngày và đềm, là tình yêu ông dành cho Julia. Một nửa khác của con người ông, cái nửa mang đến sự đau đớn dằn vặt cho chính ông: nửa nam tính, với một vài biến đổi; khía cạnh duy mỹ thể hiện trong thái độ nghĩa hiệp của ông; điều ông muốn trở thành nhưng không thể. Roger de Arras hiện diện không phải trong quân hiệp sĩ mà lại là trong quân giám mục trắng tao nhã sang trọng. Ông nghĩ thế nào?”

César tái nhợt, bất động, lần đầu tiên trong đời Julia thấy ông đờ đẫn vì bất ngờ như thế. Rồi sau quãng thời gian tưởng dài như vô tận, chỉ có tiếng tích tắc của một chiếc đồng hồ treo tường đánh dấu mỗi thời khắc trôi qua, cuối cùng César cũng nở được một nụ cười gượng gạo ở một bên khóe môi nhợt nhạt của ông. Nhưng đó chỉ là một phản ứng máy móc, một cách để đối diện với bản mổ xẻ chính xác không thể nào phản bác về tính cách của chính ông mà Muñoz vừa nói thẳng vào mặt ông, như thể vừa ném xuống một chiếc găng[11].

“Hãy nói cho tôi nghe về quân giám mục,” ông nói với giọng khàn khàn.

“Vì ông đã yêu cầu, tôi sẽ nói.” Lúc này đôi mắt Muñoz sáng bừng lên nhờ những nước cờ quyết định xuất sắc của ông. Ông đang trả lại cho đối thủ toàn bộ cảm giác ngờ vực hoài nghi mà vị chủ nhà đã buộc ông phải trải qua trên bàn cờ; đây là màn báo thù nhà nghề của ông. Và khi hiểu ra điều đó, Julia biết từng có thời điểm trong quá trình trải qua ván cờ đó, Muñoz chắc chắn đã nghĩ ông sẽ thua. “Quân giám mục, với những nước đi chéo dài của nó,” ông nói, “là quân cờ tượng trưng tốt nhất cho sự đồng tính luyến ái. Phải, ông đã dành cho mình một vai tuyệt vời nữa là vị giám mục che chở cho hậu trắng đang tuyệt vọng, chính quân giám mục vào giây phút cuối cùng, một khoảnh khắc quyết định tối hậu đã được lên kế hoạch ngay từ đầu, sẽ giáng đòn chí tử vào chính nửa giấu kín của bản thân mình, đồng thời dành cho hậu trắng mà ông ta tôn thờ một bài học đáng giá và ghê sợ. Tôi chỉ có thể dần dần nhận ra tất cả những điều đó, khi tôi từng bước ghép các suy nghĩ của mình lại với nhau. Nhưng ông lại không chơi cờ. Thoạt đầu, chi tiết này khiến cho các nghi vấn của tôi không tập trung vào ông. Và thậm chí cả khi tôi đã gần như chắc chắn, chi tiết đó vẫn khiến tôi băn khoăn. Kết cấu của ván cờ quá hoàn hảo với trình độ của một kỳ thủ bình thường, và không thể có được ở một người chơi cờ nghiệp dư, dù rất có năng khiếu đi nữa. Nói đúng ra, tới lúc này nó vẫn làm tôi băn khoăn.”

“Luôn có một lời giải thích cho mọi thứ,” César đáp. “Nhưng tôi không có ý ngắt lời ông, ông bạn thân mến. Mời ông tiếp tục.”

“Cũng không còn nhiều nữa để nói. ít nhất không phải ở đây, vào tối nay. Alvaro Ortega nhiều khả năng bị giết bởi một người ông ta quen biết, nhưng tôi không hoàn toàn chắc chắn về điều đó. Tuy nhiên, Menchu Roch sẽ không bao giờ mở cửa cho một người lạ, nhất là trong bối cảnh như Max đã kể. Tối hôm trước, trong quán cà phê ông từng nói gần như chẳng còn kẻ tình nghi nào nữa, và ông hoàn toàn đúng. Tôi cố tiếp cận các vụ án mạng này bằng lập luận phân tích, theo từng bước kế tiếp nhau. Lola Belmonte không phải đối thủ của tôi; chỉ vừa gặp cô ta tôi đã biết ngay điều đó. Chồng cô ta cũng vậy. Về phần don Manuel Belmonte, những nghịch lý lạ lùng về âm nhạc của ông ấy đã làm tôi phải tốn không ít công suy nghĩ… Nhưng kẻ tình nghi chúng ta đang tìm kiếm là một kẻ mất cân bằng. Khả năng chơi cờ của Belmonte, nếu tôi có thể gọi như vậy, không đạt được trình độ của hắn. Hơn nữa, ông ấy lại là người tàn tật, hoàn toàn không có khả năng thực hiện những hành vi bạo lực nhằm vào Alvaro và Menchu. Giả thiết về sự kết hợp giữa ông bác và cô cháu gái, nếu chúng ta không quên người phụ nữ tóc vàng mặc áo mưa, cũng không đứng vững khi được phân tích chi tiết: tại sao họ phải đánh cắp thứ gì đó vốn đã thuộc về họ? Về phần Montegrifo, tôi đã thử tìm hiểu, và tôi biết anh ta không có bất cứ mối liên hệ nào với cờ vua. Thêm vào đó, không bao giờ có chuyện Menchu mở cửa cho anh ta vào sáng hôm đó.”

“Vậy là chỉ còn lại tôi.”

“Như ông biết đấy, khi người ta đã loại bỏ hết những khả năng không thể xảy ra, khả năng còn lại, cho dù khó tin đến mức nào đi nữa, chắc chắn phải là sự thật.”

“Tất nhiên tôi nhớ, ông bạn thân mến. Và tôi xin chúc mừng ông. Tôi rất vui khi thấy rằng mình đã không đánh giá sai về ông.”

“Đó là lý do tại sao ông chọn tôi, phải không? Ông biết tôi sẽ thắng ván cờ. Ông muốn bị đánh bại.”

Với một nụ cười mỉm thờ ơ, César như muốn nói chuyện đó giờ không còn quan trọng nữa.

“Đúng là tôi trông đợi sẽ bị đánh bại. Tôi mượn đến tài năng của ông vì Julia cần một người hướng đạo trong chuyến đi xuống địa ngục này… Bởi vì lần này tôi cần chú tâm vào diễn vai Quỷ dữ. Cô bé cần một người bạn đồng hành. Vậy là tôi tìm cho cô bé một người như thế.”

Mắt Julia lóe sáng khi nghe tới đó. Giọng nói của cô sắc lạnh với âm hưởng của kim loại.

“Không phải ông đang đóng vai Quỷ dữ, mà là vai Chúa. Đưa ra phán quyết về thiện và ác, về sự sống và cái chết.”

“Đó là ván cờ của cháu, Julia.”

“Ông nói dối. Nó là của ông. Tôi chẳng qua chỉ là một cái cớ.”

César nhìn cô với vẻ trách cứ.

“Cháu chẳng hiểu gì cả, cô bé yêu quý. Nhưng giờ điều đó cũng không quan trọng nữa. Hãy nhìn vào bất cứ tấm gương nào; có thể khi đó cháu sẽ đồng ý với bác.”

“Ông có thể giữ lại những tấm gương của ông, César.”

Ông thực sự bị tổn thương, giống như một chú chó hay một đứa trẻ bị mắng oan. Lời trách móc câm lặng, đượm vẻ trung thực đến lố bịch, dần dần mờ đi khỏi đôi mắt ông, và còn lại trong chúng chỉ là một cái nhìn chăm chú, gần như rưng rưng nước mắt, đăm đăm hướng vào không gian vô định. Rồi ông từ tốn quay đầu lại nhìn về phía Muñoz.

“Ông vẫn chưa nói cho tôi biết,” ông lên tiếng, và dường như đang gặp khó khăn trong việc tìm lại giọng điệu đã sử dụng lúc trước để nói chuyện với Muñoz, “bằng cách nào cuối cùng ông thiết lập được chiếc bẫy cho phép các giả thiết suy đoán của ông trở nên khớp với thực tế. chẳng hạn tại sao ông lại cùng Julia tới tìm gặp tôi tối nay, mà không phải là hôm qua?”

“Bởi vì hôm qua ông chưa từ bỏ cơ hội ăn hậu trắng lần thứ hai. Và cũng vì cho tới tận chiều nay tôi vẫn chưa tìm được thứ tôi tìm kiếm: một cuốn tạp chí về cờ vua xuất bản vào quý bốn năm 1945. Trong đó có một bức ảnh chụp các kỳ thủ vào chung kết giải thiếu niên, và ông có mặt ở đó, César, họ tên của ông được in rõ ở trang tiếp theo. Điều khiến tôi ngạc nhiên là ông không phải người chiến thắng. Tôi cũng rất bối rối trước việc sau đó không hề có ai nhắc tới ông với tư cách một kỳ thủ. Ông đã không bao giờ chơi cờ trước công chúng nữa.”

“Có một điều tôi không hiểu,” Julia nói. “Hay, nói cho đúng, còn một điều nữa tôi không hiểu, ngoài rất nhiều điều vốn tôi đã không tài nào hiểu được trong câu chuyện điên rồ này. Tôi đã quen ông từ rất lâu, từ khi tôi bắt đầu có ký ức, César. Tôi lớn lên bên cạnh ông, và tôi từng nghĩ mình biết rõ mọi góc cạnh của cuộc đời ông. Nhưng ông không bao giờ nhắc tới cờ vua, dù chỉ một lần. Không bao giờ. Tại sao?”

“Đó là một câu chuyện dài.”

“Chúng ta có thời gian,” Muñoz nói.

❀ ❀ ❀

[1] : Thời kỳ vua Edward VII trị vì tại Anh (1901-1910).

[2] : Một nhân vật trong thần thoại Hy Lạp, vợ là Andromache.

[3] : Phong cách thịnh hành thời Napoleon I (1804-1815).

[4] : Phong cách thời công tước d’Orléans còn làm nhiếp chính Pháp (1715-1723).

[5] : Lorenzo Lotto, Juan de Soreda, Lucca Giordano, Thomas Gainsborough: các danh họa châu Âu thế kỷ 15-17.

[6] : Các nhân vật trong thần thoại Hy Lạp. Theo đó, Oedipus đã giết chính cha ruột và cưới mẹ ruột của mình làm vợ theo đúng như một lời tiên đoán, Orestes đã giết mẹ và người tình của mẹ để trả thù cho cha, còn Medea đã giết chính các con mình để trả thù người chồng bội bạc.

[7] : Nhân vật cầm đầu cuộc nổi loạn trên tàu trong tiểu thuyết Đảo kho báu của Robert Louis Stevenson.

[8] : Nhân vật chính trong tiểu thuyết Le Bossu của Paul Féval.

[9] : Nhân vật chính trong tiểu thuyết The Talisman của Sir Walter Scott.

[10] : Khi quân tốt tới được hàng thứ tám phía đối diện của bàn cờ, người chơi có quyền đổi quân tốt đó bằng quân hậu, hiệp sĩ, giám mục hay tháp tùy ý. Quân cờ được đổi sẽ thay vào đúng vị trí quân tốt trước đó.

[11] : Theo phong tục châu Âu thời trước, khi một người đàn ông ném một chiếc găng xuống trước mặt người khác, có nghĩa là anh ta thách người này quyết đấu. Nếu không muốn mất danh dự, người bị thách thức chỉ còn cách nhận lời thách đấu qua việc nhặt chiếc găng lên.