Belmonte ở nhà một mình, ông tiếp Julia và Muñoz trong phòng khách, ngồi trên chiếc xe đẩy ngay gần chỗ bức Ván cờ từng được treo. Chiếc đinh nằm trơ trọi cùng dấu vết còn lưu lại trên tường tạo ra một cảm giác thật não nề về một căn nhà hoang phế, bị tước đoạt đi mọi thứ có giá trị. Belmonte nhìn theo hướng nhìn của hai vị khách và mỉm cười buồn bã.

“Tôi vẫn chưa muốn treo thứ gì khác lên đó,” ông giải thích, “lúc này thì chưa.” Ông giơ một bàn tay xương xẩu lên khẽ phác một cử chỉ đượm vẻ cam chịu. “Thật khó có thể quen với…”

“Tôi hiểu,” Julia nói với sự thông cảm chân thành.

Ông già chậm rãi gật đầu.

“Phải, tôi biết cô hiểu.” Ông nhìn Muñoz, hẳn hy vọng tìm thấy vẻ cảm thông tương tự từ người kỳ thủ, song Muñoz vẫn lặng thinh, nhìn lên bức tường trống trải với đôi mắt vô cảm. “Tôi luôn cho rằng cô là một cô gái trẻ thông minh, ngay từ hôm đầu tiên gặp cô.” Ông nhìn sang Muñoz. “Ông không tán thành sao, thưa ông?”

Muñoz chậm rãi đưa mắt rời khỏi bức tường sang ông chủ nhà rồi hơi gật đầu, không nói một lời. Dường như ông đang chìm đắm trong những ý nghĩ xa xăm nào đó.

“Về phần bạn cô,” Belmonte nói, và ông dường như có vẻ bối rối, “tôi muốn cô giải thích với bà ấy… rằng tôi thực sự không có lựa chọn nào khác.”

“Ông đừng lo. Tôi hiểu. Và Menchu cũng sẽ hiểu.”

“Tôi rất mừng. Người ta đã gây sức ép rất nhiều với tôi. Senor Montegrifo cũng đưa ra một đề nghị rất hời. Ông ấy cũng cam kết sẽ quảng bá tối đa về lịch sử của bức tranh.” Ông xoa chiếc cằm được cạo không kỹ càng. “Và, tôi phải thừa nhận, điều đó cũng ít nhiều gây ảnh hưởng tới tôi,” ông khẽ thở dài, “cả điều đó lẫn tiền.”

Julia chỉ về phía chiếc máy quay đĩa.

“Ông có nghe Bach liên tục không, hay đây chỉ là sự trùng hợp tình cờ? Tôi đã nghe đĩa nhạc này vào lần trước tới đây.”

“Bản Musical Offering ư?” Belmonte có vẻ thích thú. “Tôi vẫn hay nghe nó. Một bản nhạc phức tạp và tài tình đến mức thỉnh thoảng tôi vẫn tìm ra điều gì đó không ngờ tới trong nó.” Ông dừng lời, như thể nhớ ra điều gì. “Cô có nhận ra một vài giai điệu âm nhạc dường như gói gọn lại trong đó cả một đời người không? Chúng giống như những tấm gương cô có thể nhìn vào và thấy mình phản chiếu trong đó. Trong bản nhạc này chẳng hạn, một giai điệu chủ đề xuất hiện bằng sự thể hiện của nhiều giọng ca và gam nhạc khác nhau; thực ra, đôi lúc còn ở các nhịp độ khác nhau, với những quãng đảo, hoặc thậm chí những đoạn quay trở lại nổi bật trên nền nhạc.” Ông tựa người lên tay vịn của chiếc xe lăn. “Nghe xem. Cô có nghe thấy không? Nó bắt đầu bằng một giọng duy nhất hát giai điệu chủ đề, rồi sau đó một giọng thứ hai tham gia vào, bắt đầu ở bốn tông cao hơn hay bốn tông thấp hơn, và trở thành giai điệu chủ đề thứ hai. Mỗi giọng ca nhập cuộc ở một thời điểm cụ thể nhất định, cũng giống như những khoảnh khắc khác nhau trong một đời người. Và khi tất cả các giọng ca đã hòa vào hợp xướng, mọi quy luật cũng đều không còn.” Ông dành cho Julia và Muñoz một nụ cười hết cỡ nhưng buồn bã. “Như các vị thấy, đó là một sự tương đồng hoàn hảo với tuổi già.”

Muñoz chỉ lên bức tường.

“Chiếc đinh đó,” ông lên tiếng có phần đột ngột, “dường như cũng đại diện cho rất nhiều thứ.”

Belmonte nhìn Muñoz chăm chú và chậm rãi gật đầu. “Rất đúng,” vị chủ nhà xác nhận với một tiếng thở dài nữa. “Và đôi khi tôi nhận ra chính mình đang nhìn vào khoảng trống nơi bức tranh từng được treo và dường như thấy nó vẫn còn ở đó. Bức tranh đã bị tháo xuống, nhưng tôi vẫn thấy nó. Sau bấy nhiêu năm đã qua, tôi vẫn còn nguyên bức tranh ở trong này.” Ông vỗ nhẹ lên trán. “Các nhân vật và những chi tiết tinh xảo. Phần tôi thích nhất luôn là phong cảnh ta có thể nhìn thấy qua khung cửa sổ và chiếc gương lồi phía bên trái, phản chiếu lại hình các kỳ thủ bị biến dạng theo góc phối cảnh.”

“Và bàn cờ nữa,” Muñoz nói.

“Phải, và cả bàn cờ nữa. Tôi vẫn hay tái hiện lại vị trí của các quân cờ trên chính bàn cờ của tôi, nhất là thời gian đầu khi tôi được thừa kế bức tranh từ Anna tội nghiệp của tôi.”

“Ông có chơi cờ sao?” Muñoz bình thản hỏi.

“Tôi từng chơi. Giờ thì hiếm khi tôi chơi cờ nữa. Nhưng sự thật là, tôi chưa bao giờ ngờ người ta có thể chơi ngược trở lại một ván cờ.” Ông chủ nhà ngừng lời, vỗ hai bàn tay lên đấu gối. “Chơi ngược. Thật lạ lùng. Ông có biết Bach rất ưa thích những đoạn nhạc đảo ngược không? Trong một số luân khúc của mình ông đảo ngược lại giai điệu chủ đề, tạo ra một giai điệu luôn hạ xuống một tông mỗi khi giai điệu nguyên bản lên cao một tông. Hiệu quả đem lại có thể dường như hơi kỳ lạ, nhưng khi ta đã quen với nó, ta sẽ thấy nó thật tự nhiên. Thậm chí trong Musical Offering còn có một luân khúc được chơi ngược lại hoàn toàn so với cách nó được viết ra.” Ông nhìn Julia. “Tôi nghĩ tôi đã nói với cô trước đây rằng Johann Sebastian Bach là một người thích đùa cợt tới mức thâm căn cố đế. Các tác phẩm của ông luôn đầy ắp những trò đánh lừa. Như thể thỉnh thoảng lại có một nốt nhạc, một đoạn thay đổi giai điệu hay một khoảng lặng cố nói với ta: ‘Tôi đang giấu một thông điệp ở đây: hãy tìm nó đi.’ ”

“Giống như trong bức tranh,” Muñoz nói.

“Đúng thế. Với điểm khác biệt là âm nhạc không chứa dựng hình ảnh, vị trí của các quân cờ, hay trong trường hợp này là sự rung động trong không khí, mà nó bao hàm những cảm xúc do sự rung động ấy tạo ra trong bộ óc của mỗi con người. Ông sẽ gặp rắc rối lớn nếu cố gắng áp dụng những phương pháp ông từng dùng để giải ván cờ trong bức tranh để giải thích âm nhạc. Ông cần tìm ra nốt nhạc cụ thể nào đã gây ra hiệu ứng cảm xúc nào. Hay một tập hợp những nốt nhạc nào. Điều đó với ông có khó hơn nhiều so với chơi cờ vua không?”

Muñoz cẩn thận suy nghĩ về câu hỏi.

“Tôi không cho là thế,” cuối cùng ông lên tiếng. “Vì dù có là thứ gì thì các quy luật chung của logic vẫn luôn như vậy. Âm nhạc, giống như cờ vua, cũng tuân theo các nguyên tắc. Tất cả chỉ là việc tập trung nghiên cứu chúng cho tới khi ông tách riêng ra được một biểu tượng, một chiếc chìa khóa.” Một bên miệng người kỳ thủ dường như vừa uốn lên thành một nụ cười. “Giống như phiến đá Rosetta[1] của các nhà Ai Cập học vậy. Một khi ông đã có nó, phần còn lại chỉ là vấn đề phương pháp và làm việc chuyên tâm. Và cả thời gian.”

Belmonte nháy mắt giễu cợt.

“Ông nghĩ vậy sao? Ông thực sự nghĩ mọi thông điệp bị che giấu đều có thể được giải mã? Rằng người ta luôn có thể đi tới một giải pháp cụ thể chỉ bằng cách áp dụng đúng phương pháp?”

“Tôi tin chắc vào điều đó. Vì luôn tồn tại một hệ thống chung nhất và những quy luật tổng quát cho phép người ta giải thích những gì có thể giải thích được và loại trừ những gì không thể.”

Ông già phác một cử chỉ ngờ vực.

“Xin thứ lỗi cho tôi, nhưng về điểm này tôi thực sự không thể đồng ý với ông. Tôi tin rằng mọi cách phân lớp, xếp loại, chia nhóm và hệ thống hóa chúng ta gán cho thế giới này đều là tưởng tượng và tùy tiện. Không có một cách phân loại nào không chứa đựng trong bản thân nó những mâu thuẫn nội tại. Đó là ý kiến của một ông già với ít nhiều kinh nghiệm về những chuyện đó.”

Muñoz hơi cựa quậy trên ghế của mình và đưa mắt nhìn quanh phòng. Ông không mấy thoải mái với ngã rẽ vừa rồi của cuộc trò chuyện, nhưng Julia có cảm giác ông cũng không hề muốn thay đổi chủ đề. Cô biết ông không phải là người phí lời vô ích và cô đi tới kết luận rằng người kỳ thủ chắc chắn đang theo đuổi một ý tưởng nào đó. Có thể Belmonte là một trong những quân cờ Muñoz đang nghiên cứu để tìm ra lời giải cho bí ẩn của bức tranh.

“Điều này còn phải bàn,” cuối cùng Muñoz lên tiếng. “Chẳng hạn, vũ trụ đầy ắp những thứ vô hạn có thể diễn tả được như các số nguyên tố hay những tổ hợp nước đi trong cờ vua.”

“Ông thực sự nghĩ vậy sao? Ý tôi là ông thực sự nghĩ mọi thứ đều có thể giải thích được sao? Với tư cách một nhạc sĩ tôi đã từng là trong quá khứ, hay, đúng hơn, với tư cách một nhạc sĩ tôi vẫn đang là lúc này, bất chấp tất cả chuyện này,” ông chỉ xuống đôi chân vô dụng của mình với vẻ khinh miệt bình thản, “cho phép tôi được nói rằng mọi thứ đều không hoàn chỉnh. Cái suy nghĩ rằng mọi thứ đều có thể giải thích được là một khái niệm yếu ớt hơn nhiều so với sự thật.”

“Sự thật cũng giống như nước đi hoàn hảo trong cờ vua: nó tồn tại, nhưng ông cần phải tìm kiếm nó. Nếu ta dành ra đủ thời gian, ta lúc nào cũng có thể giải thích được nó.”

Nghe tới đây, Belmonte mỉm cười tinh quái.

“Nếu là tôi, tôi sẽ lựa chọn nói rằng nước cờ hoàn hảo mà ông vừa nói đến, cho dù ông gọi nó bằng cái tên này hay gọi nó là sự thật đi nữa, có thể tồn tại. Nhưng không phải lúc nào người ta cũng chứng minh được điều đó. Và bất cứ hệ thống nào cố gắng làm việc này cũng bị giới hạn, đồng thời chỉ mang tính tương đối. Hãy thử đưa bức tranh của tôi do Van Huys vẽ lên sao Hỏa hay hành tinh X bí ẩn, rồi xem ở đó có ai giải quyết được thách thức ông đặt ra không. Tôi sẽ đi xa hơn: hãy gửi tới cho họ đĩa nhạc ông đang nghe lúc này, hoặc, để làm cho thử thách thêm khó khăn, hãy bẻ chiếc đĩa ra và gửi các mảnh vỡ cho họ. Giờ thì chúng sẽ chứa đựng ý nghĩa gì đây? Và vì ông có vẻ thích thú với các quy luật chính xác đến thế, tôi xin nhắc lại với ông là tổng số đo ba góc của một tam giác bằng một trăm tám mươi độ trong hình học Euclide, nhưng lại nhiều hơn trong hình học Elip và ít hơn trong hình học Hyperbol. Và nguyên nhân gây ra sự khác biệt đó là vì không tồn tại một hệ thống, một tiên đề phổ quát nào cho toàn vũ trụ này hết. Các hệ thống đều hỗn độn không đồng nhất, ngay cả trong nội tại của chúng. Ông có thích lý giải các nghịch lý không? Không chỉ âm nhạc thôi đâu, cả hội họa và, theo như tôi hình dung, cờ vua nữa cũng đầy ắp các nghịch lý.” Vị chủ nhà cầm bút chì và giấy trên mặt bàn, viết vài dòng rồi đưa cho Muñoz xem. “Hãy xem qua cái này một chút, ông sẵn lòng chứ?”

Muñoz đọc lên thành tiếng.

“Câu bây giờ tôi đang viết chính là câu bây giờ anh đang đọc.” Vị kỳ thủ nhìn Belmonte với vẻ ngạc nhiên. “Vậy thì sao?”

“Tất cả là thế đấy. Câu này được tôi viết ra một phút rưỡi trước và ông đọc nó chỉ cách đây bốn mươi giây. Như thế để nói rằng, việc tôi viết và ông đọc tương ứng với những khoảnh khắc khác nhau trong tiến trình thời gian, song trên mảnh giấy ‘bây giờ’ và ‘bây giờ’ không nghi ngờ gì nữa đều chỉ là một ‘bây giờ’. Do đó, một mặt câu này đúng, nhưng mặt khác nó lại thiếu hoàn toàn sự hợp lý. Hay đó là do khái niệm thời gian mà chúng ta đã quên không tính đến? Ông không nghĩ đây là một ví dụ hay về một nghịch lý sao? Tôi có thể thấy ông không có câu trả lời nào cho nó. Được thôi, ông sẽ gặp phải thách thức tương tự trong các bí ẩn do bức họa Van Huys của tôi hay bất kỳ thứ gì đặt ra. Ai dám chắc giải pháp ông đưa ra để giải quyết vấn đề là đúng? Trực giác và hệ thống của ông chăng? Được lắm, nhưng ông sẽ dựa vào hệ thống cao hơn nào để chứng minh rằng trực giác và hệ thống kia của mình là đúng? Và còn hệ thống nào khác ông có thể viện đến để minh chứng cho hai hệ thống vừa nêu không? Với tư cách một kỳ thủ cờ vua, tôi hình dung ông sẽ thấy những câu thơ dưới đây đáng quan tâm.”

Belmonte đọc, ngừng lại giữa mỗi câu thơ:

Bản thân kỳ thủ cũng là tù nhân của sự thất thường

(Những lời này là của Omar) trên một miền đất khác

Nơi những đêm đen thay phiên cùng ngày trắng

Chúa điều khiển người chơi cờ, người chơi di chuyển các quân cờ

Nhưng vị thần nào ở trên Chúa đã khởi động ván cờ

Của cát bụi, thời gian, giấc ngủ và sự thống khổ?[2]

“Thế giới chỉ đơn thuần là một nghịch lý khổng lồ,” ông già kết luận. “Và tôi thách ông chứng minh điều ngược lại.” Julia đưa mắt nhìn Muñoz và thấy ông đang khẽ lắc đầu, đôi mắt lại trở nên đờ đẫn. Dường như ông đang bối rối.

❀ ❀ ❀

[1] : Phiến đá Rosetta là một tấm bia Ai Cập cổ đại, trên đó có khắc một sắc lệnh viết bằng ba loại chữ: chữ tượng hình Ai Cập cổ đại, ký tự Demotic và chữ Hy Lạp cổ đại. Do ba đoạn văn bản được trình bày theo cùng một kiểu nên các nhà khoa học đã rất dễ dàng giải mã được chữ tượng hình Ai Cập.

[2] : Trích bài thơ Ván cờ của nhà văn Argentina Jorge Luis Borges.