Trong một vài tháng, Gu-li-a đấu tranh với các môn địa lý, lịch sử, đại số, nhưng cái chính là với bản thân mình.

Học thuộc làu bài ngày mai, trả lời xuất sắc một lần thì chẳng khó lắm. Nhưng học bù lại những bài đã mất, đã bỏ qua, cứ đuổi mãi, đuổi mãi, quay trở lại học những cái mà người khác đã học thuộc từ lâu rồi, - để làm việc đó thực ra cần phải có rất nhiều lòng chịu đựng và tính kiên trì.

Kỳ thi đến gần.

Cửa bao lơn và cửa sổ mở toang, hương thơm ngọt ngào của hoa hồng và hoa keo đưa vào tận phòng. Rất gần thôi, chỉ rẽ ngoặt khỏi đường phố yên tĩnh là biển đang rào rạt chuyển động. Thật chẳng dễ dàng gì mà ngồi nhà trong một ngày tuyệt đẹp như thế này, nhất là khi mình chỉ mới lên mười ba tuổi, mà ở ngoài bờ chiếc thuyền con đang đợi.

Nhưng Gu-li-a đặt sách lên bàn, treo tấm bản đồ địa lý trên tường và cùng các bạn gái chuẩn bị thi.

- Tổ quốc ta là nước lớn nhất trên thế giới, - cô trịnh trọng bắt đầu nhắc lại chương đầu của sách giáo khoa địa lý.

Gu-li-a thì cứ kể, còn các bạn gái của cô - mà trước đây cô đã bịa ra những biệt hiệu buồn cười là Li-ô-li-a Bánh rán và Li-na Bánh xèo - thì cũng không chịu bỏ phí thì giờ vô ích: Li-na lấy bút chì xanh tô màu những cây cọ bên bờ Ba-tu-mi trong cuốn giáo khoa địa lý, còn Li-ô-li-a vẽ lên bìa cuốn bài tính đại số chân dung của một người nào đấy.

Gu-li-a nghiêm nghị chằm chằm nhìn Li-ô-li-a và Li-na. Cô nói:

- Sẽ không có môn thi vẽ đâu, còn thi địa lý thì các cậu sẽ trượt đấy. Thậm chí các cậu chả nghe mình kể cái gì cả.

Li-ô-li-a và Li-na đặt bút chì ra một bên.

- Sao nói thế! Sao lại bảo chúng mình không nghe! Cậu kể tiếp đi!

Gu-li-a bước từng bước dài, đi trong phòng từ góc này đến góc kia.

- Muốn đi qua Tổ quốc ta từ biên giới phía Tây đến Vơ-la-đi-vô-stốc bằng tàu lửa tốc hành phải mất mười hai ngày đêm...

- Giá được thế có phải tốt không! - Li-na trầm ngâm nói. - Cứ đi mãi, đi mãi và chẳng cần môn địa lý nào nữa.

- Hừ, nói thế! Không có địa lý thì cậu không đi xa được đâu, - Gu-li-a nói và giở sang trang khác của cuốn giáo khoa. - Bây giờ đến các biển. Cậu có muốn bơi ở biển không, Bánh rán?

- Cứ thế này thì mình sẽ bơi trong kỳ thi đấy. Cậu kể đi, còn mình sẽ nhớ.

Gu-li-a nói rất lâu về các biển, còn Li-ô-li-a và Li-na ngồi chống tay lên bàn, lắng nghe biển thật đang rì rào ngoài cửa sổ.

- Giá bây giờ được đi tắm nhỉ! - Li-na thở dài.

- Hãy gượm đã, còn kịp chán, - Gu-li-a nói. - Bây giờ đến núi, cậu nói đi.

- Mình à? - Li-na sợ hãi, - Mình chỉ biết về giới động vật của đồng bằng thôi, như ngựa, cừu, bò...

- Chính cậu là bò ấy! Nào, đừng lười nữa, kể di.

- Cậu bắt đầu, rồi đến mình...

Thỉnh thoảng nhìn vào sách, cả ba cô đã «vượt qua» được những ngọn núi.

- Nóng quá! - Li-ô-li-a rên rỉ. - Thôi, chúng mình đi tắm một chốc thôi vậy. Đầu óc sẽ tươi tỉnh hơn!

- Không, - Gu-li-a nghiệt ngã đáp. - Đã học thì phải học cho ra trò! Phải qua hết môn địa lý.

—Hết tất à? Một lượt thôi! Thế ngày mai?

- Ngày mai sẽ ôn lại.

- Thế bao giờ thì tắm?

Gu-li-a không trả lời gì cả.

Cô bắt Li-ô-li-a và Li-na ngồi trong phòng cho đến năm giờ chiều. Cuối cùng đến khi cô gập sách lại, cả hai cô kia đều không tin ở điều may mắn của mình.

- Gu-li-a, lẽ nào đã xong rồi à?

- Xong rồi! Bây giờ thì ra biển! Các cậu tưởng rằng mình không muốn tắm sao? Mình còn muốn hơn các cậu nữa kia!

Và cả ba cô bé đua nhau chạy theo ngõ hẻm về phía, mà từ đó vang lên tiếng động rào rạt, ầm ầm của sóng biển. Chiếc thuyền con trắng có sọc đỏ, nhổ sào rời khỏi bờ.

- Mặc cho nó tự trôi, - Gu-li-a nói và cất mái chèo, cô nằm xuống đằng sau lái.

Những làn sóng xanh rờn nhịp nhàng đưa con thuyền lên rồi lại hạ xuống. Gió biển mằn mặn, như một bàn tay mát dịu, vuốt lên má nóng hổi của các cô, vân vê làn tóc và cổ áo.

Gu-li-a say mê hít thở không khí biển ngon lành.

- Các cậu ơi, - cô nói, —sống trên đời này thích làm sao, thú làm sao!

- Ừ, thích thật đấy, nếu không có các kỳ thi, - Li-na thở dài nói.

Gu-li-a trầm ngâm trong giây phút, rồi chậm rãi nói:

- Còn mình thì lại thích thi. Tuy hơi sợ một tí, nhưng lại hay.

- Gu-li-a, cậu nói dối.

- Không, xin lấy danh dự đấy, mình không nói dối đâu. Các cậu có biết không, trước kỳ thi, mình có cảm giác như trước khi nhảy xuống nước. Vừa lạnh vừa sợ, nhưng khi đã nhảy xuống nước rồi, thì thấy nóng và vui ngay.

Li-ô-li-a nhún vai:

- Hừm, với ai thì vui, còn với ai thì chẳng vui lắm.

- Nhưng nếu muốn thật vui thì cái đó tùy cậu thôi.

Và đây rồi, ngày thi đã đến. Buổi sáng hôm ấy thật đặc biệt làm sao, vừa xanh, vừa trong, dường như đã được những làn gió biển làm thoáng và những đợt sóng biển rửa sạch.

Gu-li-a mặc chiếc áo dài trắng vừa mới là xong. Cô cảm thấy dễ chịu trong chiếc áo sáng sủa và sạch sẽ đó, không có một nếp nhăn nhó, một vết bẩn con. Chăm chú ngắm vào gương, cô chải đầu và đi đến trường.

Bà mẹ đứng hồi lâu bên cửa số nhìn theo bóng con. Vẻ mặt của Gu-li-a vừa tập trung, vừa hớn hở thế kia, trước đây chỉ thấy khi cô đi đóng phim mà thôi.

Trong lớp, lúc đó im lặng và trang nghiêm. Trên bảng treo một tấm bản đồ Liên-xô lớn, sặc sỡ những vết màu nâu, xanh và lam.

Bà giáo địa lý Vê-ra Ăng-đơ-rê-ép-na, tóc bạc, trầm tĩnh mặc chiếc áo đẹp, mà Gu-li-a mới thấy lần đầu, đang chấm thi cho cô bạn gái của Gu-li-a là Li-ô-li-a. Những người trong ban chấm thi chăm chú lắng nghe tiếng nói lắp bắp lí nhí, hầu như không nghe của Li-ô-li-a. Thước chỉ trong tay cô chờn vờn trên tấm bản đồ, được hình như nó không biết phải dừng lại ở điểm nào.

- Trượt rồi! - Li-na, cô bạn ngồi bên cạnh, lo sợ rỉ tai Gu- li-a. - Và mình cũng sẽ trượt thôi. Ôi, mình sợ quá chừng. Còn cậu!

Gu-li-a nghĩ bụng: «Mình có sợ không?» và trả lời:

- Không, mình không sợ.

Và khi giọng nói của bà Vê-ra Ăng-đơ-rê-ép-na vang bên tai cô: «Cô-rô-li-ô-va!», thì Gu-li-a rời khỏi chỗ rất nhanh. Trong bọn trẻ con thậm chí có đứa nào đó bật cười. Nhưng cô không ngoái lại nhìn, chạy bổ lên phía bàn ban chấm thi, với dáng điệu hình như đó không phải là cái bàn, mà là cái hàng rào chắn và dù thế nào cô cũng phải vượt qua bằng được.

Cô cảm thấy hình như bà Vê-ra Ăng-đơ-rê-ép-na không nhìn thẳng cô, có vẻ lo lắng và không tin tưởng, và Gu-li-a sực nhớ đến cái ngày rủi ro và đáng xấu hổ khi cô phải đứng cúi đầu cạnh cái bản đồ «câm» ấy, mà không thề chỉ được một con sông, một ngọn núi nào. Thật là lạ: lúc đó, tấm bản đồ địa lý to lớn kia, nó thực sự đã trở thành câm như hến, chẳng nói được gì với Gu-li-a cả; còn bây giờ đây chỉ cần liếc nhìn vào nó, thì mỗi một nét nhỏ, mỗi một đường cong của nó đã gợi cho cô nhớ và thầm nhắc cho cô tất cả.

- Bốc phiếu thi đi, Cô-rô-li-ô-va, - bà Vê-ra Ăng-đơ-rê- ép-na nói.

Tim Gu-li-a như thắt lại và trong nháy mắt ngừng đập. Cô nhìn vào những tờ giấy kẻ ô sẵn hoàn toàn giống nhau.

«Trong số đó, cái nào là của mình đây? Thôi, mặc, cái này, thứ ba từ bên trái».

Cô mở phiếu ra và đọc to:

- «Miền Đông Xi-bê-ri của Liên-xô».

Và bây giờ trí nhớ của cô ngoan ngoãn mở ra trước mắt cô trang sách giáo khoa, trong đó viết như thế này:

«Đất đai nhiều núi của miền Đông Xi-bê-ri nằm giữa sông Ê-ni-xê-i và bờ Thái-bình-dương».

Và cố gắng để không nói nguyên văn theo sách giáo khoa, Gu-li-a không lấy hơi, bắt đầu nói một mạch.

Cái thước chỉ dài, bằng gỗ, theo những lời nói của cô, nhẹ nhàng lướt theo tấm bản đồ, khi thì vẽ theo những đường cong màu đen của các con sông, khi thì vòng theo những chấm màu xanh của các hồ.

Bà Vê-ra Ăng-đơ-rê-ép-na nghe cô nói lúc đầu với vẻ lo lắng, dần dần với vẻ ngạc nhiên và cuối cùng với một nụ cười đặc biệt, trầm ngâm. Khi Gu-li-a bỏ thước chỉ xuống trong giây lát, bà nhìn những người cùng trong ban chấm thi với vẻ mặt tự hào và hình như có ý hỏi: «Các anh thấy không, con bé thế đấy?»

- Tốt lắm! Tốt lắm! Ưu! - những người trong ban chấm thi đồng thanh nói.

Và Gu-li-a đặt thước chỉ lên bàn, nhè nhẹ về chỗ mình. Má cô nóng bừng, còn đôi môi thì tự nó còn tiếp tục mấp máy, có lẽ là chúng còn đang nói thêm gì nữa về miền Đông Xi-bê-ri.

Trên đường về nhà, cô chạy nhanh như gió.

- Mẹ ạ! «Điểm ưu»! - cô kêu lên khi còn ở ngoài ngưỡng cửa.

Và bỗng nhiên, như bị sửng sốt vì một ý nghĩ gì đột ngột, Gu-li-a im lặng và ngồi xuống cạnh bàn, gục đầu vào tay.

- Gu-lênh-ca, con nghĩ gì? - mẹ hỏi.

- Con chẳng biết nói với mẹ thế nào, - Gu-li-a trầm ngâm đáp. - Buồn buồn một tí.

- Buồn? - mẹ ngạc nhiên hỏi. - Vì sao? Nhưng chính hôm nay con thắng lợi kia mà?

- Không, không buồn. Con nói không thật đúng. Hình như trống trải thế nào ấy. Đấy, mẹ có hiểu không, bao nhiêu ngày con vội vã, cố đuổi kịp lớp và luôn luôn sợ là mình sẽ không kịp. Và bây giờ hình như bây giờ con đã nhảy ra cửa tàu, khi nó còn đang chạy. Đã đến nơi rồi! Và bây giờ không còn đâu để đi nữa.

Mẹ lắc đầu.

- Gu-li-a, sao lại thế! Đã đến nơi rồi thế nào được? Đường của con chỉ mới bắt đầu thôi. Lẽ nào tự con không cảm thấy điều đó?

- Vâng, tất nhiên, - Gu-li-a nói. - Mẹ ạ, mẹ có biết không, hôm nay, trong buổi thi, chẳng biết vì sao, con sực nhớ lần con đã vượt qua hàng rào chắn như thế nào. Trong Con gái của người du kích, mẹ có nhớ không? Con Xíp-cô chút nữa thì nó vứt con xuống. Và lúc đó, nó có thể vứt con xuống thật đấy, nếu con không giận nó ra trò.

- Thế bây giờ con giận ai?

- Giận mình... Chẳng phải là chuyện đùa, đến nỗi suýt nữa thì mẹ mời người kèm cho con! Người kèm à!

- Mẹ chỉ dọa con thôi, Gu-li-a ạ.

- Mẹ tinh thật, mẹ biết nên dọa thế nào. Thế là con sợ lắm, mà do sợ lại trở thành can đảm lên. Con đã vượt hàng rào chăn thứ hai rồi đấy.

- Gu-lênh-ca ạ, hàng rào chắn đó cao hơn cái trước một ít. Sau này, hàng rào chắn sẽ càng cao hơn nữa.

- Cả những cái đó con cũng sẽ vượt nốt! - Gu-li-a reo lên và bỗng nhiên tung tấm bản đố cuộn tròn lại lên đến tận trần nhà.

- Gu-li-a, yên đi con, sao lại khinh thường môn địa lý thế?

Gu-li-a khéo léo bắt cuốn bản đồ đang rơi xuống trong tay.

- Không, con kính trọng nó, con yêu mến nó. Nhưng cho đến trước mùa thu, con sẽ giấu tất cả những tấm bản đồ này ở một chỗ nào thật kín! Và cả sách giáo khoa nữa.