Mặc chiếc áo lông cộc, trắng xóa vì cái rét bốn mươi độ dưới không, Gu-li-a chạy trên đường phố.

Nhà, cây, đá - tất cả mọi vật xung quanh, như ở Xứ băng tuyết trong các truyện cổ tích, đều bị những hoa tuyết lấp lánh dưới ánh mặt trời phủ kín. Cả những hàng lông mi của Gu-li-a cũng trắng xóa. Thu hai bàn tay lạnh cóng trong ống tay áo lông thú, cô chạy mỗi lúc một nhanh hơn. Đúng ba giờ sau, cô phải trở về nhà để cho Nhím Con bú.

Lần đầu tiên sau những tháng dài dằng dặc, Gu-lì-a cảm thấy nhẹ nhõm và phấn khởi trong lòng. Sáng sớm hôm nay, đài phát thanh đã truyền đi một tin mừng. Các đơn vị quân ta dã giành được thắng lợi ở ngoại vi Mát-scơ-va. Bọn Đức đã bị đánh bật đi, bỏ lại nhiều xe tăng bẹp dúm và cháy trụi, hàng nghìn tên bị giết và bị thương.

Mát-scơ-va...

Trong âm ầy chứa đầy bao ý nghĩa

Đối với trái tim người Nga!

Mà trong đó biết bao lời đáp vọng! —

trên đường đi, Gu-li-a nhẩm đi nhẩm lại những dòng thơ của Pu- sơ-kin. Hôm nay, cô cảm thấy sức mạnh dạt dào chưa từng thấy.

Cô nhẹ nhàng chạy một mạch trên những bậc của cầu thang bệnh viện quân y. Đã hai tháng nay, cô làm việc ở đấy.

Đoàn thanh niên cộng sản gửi cô đến đây thật là tốt! Lần đầu tiên khi Gu-li-a đến bệnh viện này, cô nói với đồng chí ủy viên quân vụ rằng cô sẵn sàng hoàn thành bất cứ công việc gì, dù chỉ là lau sàn nhà. Cô muốn làm việc gì thật nặng đề chịu đựng, dù là một phần nhỏ tí ti, nỗi đau khổ mà những người nằm trên giường bệnh kia đã phải chịu đựng. Nhưng lúc này, người ta chỉ giao cho cô đọc báo cho các thương binh nghe và viết hộ thư cho họ.

«Ừ, tất nhiên, - cô mỉm cười nghĩ bụng, - mình chẳng có tài cán gì hơn, nên chỉ đọc báo và viết thư...»

Chiều hôm qua, cô đọc to bài Tổ quốc của A-lếch-xây Tôn-stôi trong phòng bệnh viện.

«Không sao, chúng ta sẽ được trận». Những chữ đó làm Gu-li-a rất thích.

- «Tổ quốc chúng ta, - Gu-li-a đọc to, - ngày càng mờ rộng và củng cố, không có một sức mạnh nào lay chuyển được. Cũng như trước đây, nó sẽ nuốt chửng sạch sành sanh cả bầy lũ giặc Đức kia. Việc đó đã xảy ra và nhất định sẽ xảy ra».

«Không sao, chúng ta sẽ được trận».

Đặt tờ báo lên đầu gối, Gu-li-a nhìn quanh. Từ bốn phía, mọi người nhìn cô, mắt hơi láu lỉnh.

- Chúng ta sẽ được trận! - một người nào đấy nói.

- Rõ ràng là chúng ta sẽ được trận! - từ góc khác có những tiếng đáp lại.

Điều đó do những người đã chịu đựng biết bao đau đớn cả ở ngoài mặt trận, cả ở trong bốn bức tường trắng của bệnh viện nói lên.

Gu-li-a lặng im nhìn họ và nghĩ bụng:

«Nếu họ đã nói như thế, nghĩa là thực sự chúng ta sẽ được trận! »

Việc đó xả ra chiều hôm qua - lúc còn chưa có tin chiến thắng ở ngoại vi Mát-scơ-va.

Những thính giả hôm qua của cô đã biết tin mừng này chưa nhỉ?

Trong phòng bệnh viện có những người đau nặng, ở đó không phải bao giờ cũng mở đài phát thanh được.

Trong bệnh viện thật ấm cúng. Những người thương binh chống nạng đón Gu-li-a ở đầu cầu thang. Họ đợi cô đến từ lâu rồi. Và khi Gu-li-a, cả người trắng xóa, tươi tỉnh vì giá lạnh, bị những thương binh «đi được» xúm quanh, bước vào phòng, thì những thương binh nằm ở giường cũng cố ngóc đầu dậy để nhìn cô và nghe giọng nói vui vẻ của cô được rõ hơn.

Không kịp ngồi, Gu-li-a vội đọc rành rọt từng lời bản thông báo cuối cùng, chép vội bằng bút chì.

Chừng vài giây, ở trong phòng im phăng phắc. Rồi người ta bắt đầu nói ồn ào hẳn lên. Mọi người bắt Gu-li-a đọc lại bản thông báo một lần nữa, rồi lại một lần nữa.

Và đến đây bắt đầu câu chuyện - câu chuyện đàn ông, câu chuyện chiến đấu về tình hình chiến lược, về những điều gì có thể chờ đợi trong thời gian tới. Gu-li-a nghe một tí, rồi lại gần cửa sổ, ở đó, trên chiếc giường ngoài cùng, trung úy Xa-sa Cơ-li-mốp, một sĩ quan trẻ tuổi nhất trong phòng, đang nằm. Đó là một thanh niên khoảng hai mươi tuổi, mắt xám màu tro, trán rộng dô ra. Thấy Gu-li-a, anh trở nên vui vẻ, mỉm cười, và Gu-li-a hiểu ngay rằng đã lâu rồi anh chờ phút cô đến gần giường anh.

- Thế nào, Xa-sa? - Gu-li-a hỏi. - Đang khỏi dần đấy chứ? Cô cố không nhìn vào chăn, ở dưới đó hằn rõ lên chỗ cụt ở chân Xa-sa. Hai chân anh và những ngón tay đều bị cắt cụt.

- Vâng, hình như tôi sẽ qua được đấy, - Xa-sa đáp. - Hơn nữa lại có những tin mừng thế kia... Không chân cũng nhảy múa được.

- Vâng, Xa-sa ạ, ta đánh tan hoàn toàn! - Gu-li-a vui vẻ nói. - Quân ta đã nện cho bọn Đức, nện chí tử!

- Đã bắt đầu rồi đấy! - Xa-sa nói khẽ. - Tôi nghĩ rằng bây giờ mọi việc sẽ cứ như thế mà tiến! Cái chính ở đây là làm được một bước ngoặt... Ôi, giá mà được sống đến tận cùng, đến ngày hoàn toàn thắng lợi!

- Chúng ta sẽ sống, - Gu-li-a nói. - Tất nhiên sẽ sống đến lúc ấy.

Xa-sa thở dài.

- Đời tôi còn có thể làm được việc gì đấy. Hừ, chằng còn chân, song vẫn còn đầu. Bây giờ nằm ở đây, mà trong óc tôi thì cứ thấp thoáng hiện ra những công thức toán học. Và thật là lạ - tôi nhớ rõ lắm, hình như là trang sách đang mở trước mắt.

Và Xa-sa kể cho Gu-li-a nghe rằng anh vẫn giữ được cuốn nhật ký mà khi còn ở trong đơn vị du kích, anh đã ghi chép các bài giải toán học và những ý nghĩ khác nhau - về đời sống, về lòng dũng cảm, về tình bạn chân chính.

- Cuốn nhật ký này giúp tôi nhiều lắm đấy, - Xa-sa nói. - Phải nói rằng giữ được nó thật là tuyệt. Lạ thật, nó vào sinh ra tử với tôi trong mọi lúc gian nan! Đấy chúng nó đã làm tôi như thế này, thế mà cuốn nhật ký vẫn còn nguyên vẹn.

Xa-sa lặng im một lát, rồi nói thêm:

- Đấy, cuốn nhật ký, nó đây, ở dưới gối tôi. Chị lấy mà xem.

- Được chứ? - Gu-li-a vui mừng hỏi.

Cô thận trọng nâng góc gối lên và kéo cuốn nhật ký bìa bằng vải sơn đen ra. Cả cuốn nhật ký chi chít viết đầy những dòng chữ, những con số li ti như những chuỗi hạt cườm con.

Trên trang đầu, Gu-li-a đọc những dòng thơ của Pu-sơ-kin:

Khi trong ta lửa tự do rực cháy,

Khi tim ta còn sống cho thanh danh,

Người bạn hỡi, hiến dâng cho tổ quốc

Những ngọn triều kỳ diệu của lòng anh![1]

Xa-sa nhìn Gu-li-a bằng đôi mắt rớm lệ và cảm động. Rõ ràng là việc đọc cuốn nhật ký đó đem lại cho anh một niềm vui chua xót nào đấy.

- Chị đọc tiếp đi! - anh nói.

Và Gu-li-a lại đọc:

Nước Nga sẽ chứng tỏ:

Nó có những con người,

Nó có tương lai.

Nê-cơ-ra-xốp.

«Vâng, Gu-li-a nghĩ thầm, - đúng là có những con người, chẳng phải tìm đâu xa...»

Cô âu yếm nhìn Xa-sa và thận trọng đưa bàn tay vuốt ve tóc trên đầu anh đã cắt ngắn như một chú bé.

- Tóc đã mọc rồi đấy, - Gu-li-a nói. - Chẳng bao lâu sẽ chải đường ngôi được, như trên tấm ảnh mà anh đã đưa tôi xem ấy.

- Hừ, không tóc cũng vẫn sống được, - Xa-sa mỉm cười và lại thở dài. - Mong sao chóng bình phục để về nhà. Gu-li-a, nào chúng ta hãy viết thư cho bố mẹ già của tôi đi.

- Ừ, chúng ta viết, - Gu-li-a nói và mở cái cặp con của mình ra.

Một phút sau, trên chiếc bàn con đầu giường cạnh Xa-sa, đã để lọ mực, và Gu-li-a đặt tay lên tờ giấy trước mặt mình, viết thư theo lời Xa-sa đọc. Xa-sa tựa lưng trên gối, nhắm mắt chậm rãi đọc:

- «Bố mẹ và em Vê-ra thân yêu! Con đang bình phục, chẳng bao lâu sẽ ra bệnh viện. Theo như người ta nói, việc mổ xẻ được tiến hành khá tốt. Tất nhiên con bây giờ không còn được như trước, nhưng dù sao vẫn còn sống, và chúng ta sẽ lại gặp nhau. Bố mẹ hãy gửi thư cho con nhanh lên nhé... »

Xa-sa đã thấy mệt.

- Thôi, chị tự viết tiếp hộ những điều biết về tôi. Và bảo rằng đừng gửi bưu kiện gì đến. Tôi ở đây có đủ mọi thứ rồi...

Gu-li-a đắp cho Xa-sa ấm hơn và nhè nhẹ bước ra khỏi phòng mang theo bức thư viết dở dang.

Ngay ngày hôm đó, cô đà viết nốt và gửi thư đi.

Bức thư ấy thật là khó! Phải viết tất cả sự thật không giấu giếm gì về việc Xa-sa phải chịu đựng mổ xẻ như thế nào, mà đồng thời lại phải động viên được tinh thần ông cụ, bà cụ. Gu-li-a đã nghe Xa-sa kể nhiều về họ. Cô cảm thấy hình như cô đã đến thăm họ nhiều lần trong túp nhà nhỏ không xa ga xép lắm, - bố Xa-sa là nhân viên hỏa xa, - hình như cô đã được nghe em gái của Xa-sa là Vê-ra chơi đàn ghi-ta, đã thấy bố Xa-sa, trước đây vốn là dân đánh cá ở vùng Vôn-ga, xe chỉ câu như thế nào. Gu-li-a viết rằng cả gia đình có thể tự hào về người con trai như thế, về người anh như thề, rằng Xa-sa, khi ở ngoài mặt trận cũng như ở trong bệnh viện, xử sự rất tốt, rằng bây giờ cái khó khăn lớn nhất đã qua rồi. Chẳng bao lâu, Xa-sa sẽ khỏe mạnh, người ta sẽ làm cho anh bộ chân giả, và anh có thể trở về nhà.

Nhưng Xa-sa đã không trở về nhà được.

❀ ❀ ❀

[1] Thúy Toàn dịch A.X. Puskin. Thơ trữ tình. Nhà xuất bản Văn học. Hà Nội, 1966. - BT. c43