Sub conservatione formæ specificæ salva anima.

—Raymond Lully.

Tôi vốn xuất thân từ một dòng dõi nổi tiếng với trí tưởng tượng mãnh liệt và những cảm xúc nồng nhiệt. Người ta gọi tôi là kẻ điên; nhưng vấn đề vẫn chưa ngã ngũ rằng điên rồ có phải hay không là trí tuệ đỉnh cao — rằng liệu phần lớn những gì vinh quang — liệu tất cả những gì sâu sắc nhất — có phải đều bắt nguồn từ bệnh lý của tư duy — từ những trạng thái tâm trí được tôn cao phải đánh đổi bằng lý trí thông thường hay không. Những kẻ mơ mộng ban ngày nhận thức được nhiều điều mà những kẻ chỉ mơ mộng về đêm bỏ lỡ. Trong những tầm nhìn mờ ảo, họ thoáng bắt gặp cõi vĩnh hằng, và rúng động khi bừng tỉnh, nhận ra rằng bản thân vừa đặt chân đến thềm cửa của đại bí mật. Từng chút một, họ học được đôi điều về sự khôn ngoan thuộc về thiện lương, và nhiều hơn thế về thứ tri thức thuần túy thuộc về cái ác. Dù vậy, họ vẫn lao đầu vào đại dương bao la của thứ “ánh sáng khôn tả” mà không có lấy một mái chèo hay chiếc la bàn nào, để rồi lại giống như những cuộc phiêu lưu của nhà địa lý học người Nubia: “agressi sunt mare tenebrarum, quid in eo esset exploraturi.”

Vậy thì, chúng ta cứ cho là tôi điên đi. Ít nhất tôi thừa nhận rằng trong đời sống tinh thần của mình có hai trạng thái rõ rệt — một trạng thái của lý trí minh mẫn, là điều không thể chối cãi, thuộc về ký ức về những sự kiện cấu thành nên thời kỳ đầu tiên của đời tôi — và một trạng thái u tối, hoài nghi, gắn liền với hiện tại và với hồi ức về những gì tạo nên kỷ nguyên lớn thứ hai trong sự tồn tại của tôi. Do đó, những gì tôi kể về quãng thời gian trước đây, hãy tin là thật; và đối với những điều tôi có thể thuật lại về khoảng thời gian sau này, xin hãy chỉ dành cho nó sự tin tưởng tùy nghi, hoặc cứ hoàn toàn hoài nghi nó, hay nếu quý vị không thể hoài nghi, thì hãy đóng vai Oedipus để giải đáp câu đố của nó.

Người thiếu nữ mà tôi yêu thương thời trẻ, người mà giờ đây tôi đang điềm tĩnh và rành mạch viết lại những hồi ức này, là đứa con duy nhất của người chị gái duy nhất của người mẹ đã khuất từ lâu của tôi. Eleonora là tên của người em họ tôi. Chúng tôi vẫn luôn sống bên nhau dưới ánh mặt trời nhiệt đới, trong Thung lũng Cỏ Muôn Màu. Chưa từng có một bước chân vô định nào đặt lên thung lũng ấy; bởi nó nằm ẩn sâu giữa một dãy đồi khổng lồ sừng sững vươn mình bao bọc xung quanh, che khuất ánh mặt trời khỏi những ngóc ngách ngọt ngào nhất của nó. Không có con đường nào từng được dạo bước ở vùng lân cận ấy; và để đến được tổ ấm hạnh phúc của chúng tôi, cần phải vạch thật mạnh tán lá của muôn vàn cây rừng, và dẫm nát hương sắc của hàng triệu triệu đóa hoa ngát thơm. Cứ thế, chúng tôi sống hoàn toàn cô lập, chẳng hề hay biết gì về thế giới ngoài thung lũng — chỉ có tôi, người em họ của tôi, và mẹ của em.

Từ những vùng mờ ảo phía bên kia dãy núi ở đầu trên của lãnh địa khép kín ấy, uốn lượn bò ra một con sông hẹp và sâu, rực rỡ hơn tất thảy mọi thứ ngoại trừ đôi mắt của Eleonora; và quanh co lén lút theo những khúc quanh mê cung, cuối cùng nó chảy qua một khe núi mờ ảo, giữa những ngọn đồi còn mờ mịt hơn cả nơi nó đã bắt nguồn. Chúng tôi gọi nó là “Dòng Sông Tĩnh Lặng”; bởi dường như có một sức mạnh ru ngủ trong dòng chảy của nó. Không một tiếng thì thầm nào cất lên từ lòng sông, và nó trôi đi nhẹ nhàng đến mức những viên sỏi ngọc trai mà chúng tôi rất thích ngắm nhìn, nằm sâu tận đáy lòng nó, hoàn toàn không hề dịch chuyển mà nằm yên trong sự mãn nguyện bất động, mỗi viên ở một vị trí cũ kỹ của mình, tỏa sáng huy hoàng mãi mãi.

Bờ sông, và của muôn vàn con suối chói lọi len lỏi qua những lối quanh co để hòa vào lòng sông, cũng như những khoảng không gian kéo dài từ bờ sông sâu xuống tận lòng các dòng suối cho đến khi chạm tới lớp sỏi dưới đáy — những chốn này, cũng như toàn bộ bề mặt thung lũng, từ dòng sông cho đến những ngọn đồi ôm trọn lấy nó, đều được thảm bởi một lớp cỏ xanh mềm mại, dày, ngắn, phẳng lì và thơm mùi vani, nhưng lại đan xen khắp nơi những đóa mao lương vàng, cúc trắng, thím thảo tím, và hoa huệ đỏ như ruby, đến nỗi vẻ đẹp tuyệt vời ấy đã cất lên những lời mạnh mẽ vang vọng trong tim chúng tôi về tình yêu và vinh quang của Thiên Chúa.

Và đây đó, trong những lùm cây rải rác trên thảm cỏ này, tựa như những chốn hoang sơ của những giấc mơ, mọc lên những thân cây kỳ lạ có dáng đứng không thẳng tắp mà nghiêng một cách uyển chuyển hướng về thứ ánh sáng nhòm ngó vào giữa trưa ở trung tâm thung lũng. Thân cây đốm những nét hoa văn rực rỡ xen kẽ đầy sống động của gỗ mun và bạc, nhẵn nhụi hơn tất thảy mọi thứ ngoại trừ đôi má của Eleonora; đến nỗi nếu không vì sắc xanh rực rỡ của những chiếc lá khổng lồ tỏa ra từ đỉnh chúng theo những đường dài run rẩy đang đùa giỡn với những cơn gió nhẹ Zephyr, người ta hẳn đã lầm tưởng chúng là những con rắn khổng lồ xứ Syria đang cúi đầu tôn kính vị chúa tể là Mặt Trời.

Tay trong tay dạo bước khắp thung lũng này trong suốt mười lăm năm, tôi và Eleonora đã sống bên nhau trước khi Tình Yêu bước vào trái tim chúng tôi. Đó là một buổi chiều khi chu kỳ ba tuần thánh trong đời em và bốn tuần thánh trong đời tôi vừa khép lại, chúng tôi ngồi ôm chặt lấy nhau dưới những tán cây hình rắn, nhìn xuống dòng nước của Dòng Sông Tĩnh Lặng để ngắm bóng hình của chính mình phản chiếu trong đó. Suốt quãng thời gian còn lại của ngày ngọt ngào ấy, chúng tôi không nói một lời nào, và ngay cả sang ngày hôm sau, lời nói của chúng tôi cũng thưa thớt và run rẩy. Chúng tôi đã đánh thức vị thần Tình yêu Eros từ làn sóng ấy, và giờ đây chúng tôi cảm nhận được rằng ngài đã thắp lên trong lồng ngực mình ngọn lửa nhiệt huyết từ tổ tiên chúng tôi. Những đam mê từng làm rạng danh dòng họ chúng tôi suốt bao thế kỷ, nay ùa về cùng với những mộng tưởng vốn cũng gắn liền với tên tuổi họ, và cùng nhau thổi bùng một niềm hạnh phúc đê mê khắp Thung lũng Cỏ Muôn Màu.

Một sự thay đổi bao trùm vạn vật. Những đóa hoa kỳ lạ, rực rỡ hình ngôi sao bỗng bừng nở trên những thân cây vốn chưa từng có hoa mọc trước đó. Sắc màu của tấm thảm cỏ xanh trở nên đậm đà hơn; và khi từng bông cúc trắng lụi tàn, thì mọc lên thay thế chỗ của chúng là từng cụm hoa huệ đỏ thắm như ruby. Sự sống bừng tỉnh trên những lối đi của chúng tôi; vì những chú hồng hạc cao lớn vốn chưa từng xuất hiện trước đó, cùng muôn loài chim chóc rực rỡ sắc màu, nay kiêu hãnh phô bày bộ lông đỏ thắm trước mắt chúng tôi. Những bầy cá vàng và cá bạc bơi lội dưới dòng sông, từ trong lòng sâu của nó bắt đầu phát ra những âm thanh rả rích, để rồi cuối cùng dâng trào thành một giai điệu ru êm dịu thần tiên hơn cả tiếng đàn hạc của thần Aeolus — ngọt ngào hơn tất thảy mọi thứ ngoại trừ giọng nói của Eleonora. Và giờ đây, một đám mây cuồn cuộn mà chúng tôi đã ngắm nhìn từ lâu ở phương Tây Hesper, bỗng bềnh bồng trôi ra từ đó, lộng lẫy trong sắc đỏ thắm và vàng óng, rồi yên vị trong bình yên bên trên chúng tôi, ngày qua ngày càng là đà hạ thấp xuống, cho đến khi các rìa của nó chạm vào đỉnh những ngọn núi, biến mọi sự mờ ảo nơi ấy thành vẻ nguy nga tráng lệ, và giam hãm chúng tôi lại, như thể mãi mãi, trong một nhà tù ma thuật tràn ngập sự vĩ đại và vinh quang.

Vẻ đẹp của Eleonora tựa như các bậc Thần Sứ Xê-ru-bim; nhưng em là một thiếu nữ mộc mạc và ngây thơ như quãng đời ngắn ngủi em từng trải qua giữa chốn hoa cỏ. Không một chút mưu mô giả dối nào che đậy ngọn lửa tình yêu đang sưởi ấm trái tim em, và em cùng tôi khám phá từng ngóc ngách sâu kín nhất của nó khi chúng tôi cùng nhau dạo bước trong Thung lũng Cỏ Muôn Màu, trò chuyện về những đổi thay lớn lao vừa diễn ra nơi đây.

Cuối cùng, sau một ngày nghẹn ngào nhắc đến sự biến đổi buồn bã cuối cùng mà Nhân loại thế nào cũng phải trải qua, từ đó về sau em chỉ đắm chìm vào một chủ đề đau thương duy nhất ấy, đan cài nó vào mọi câu chuyện của chúng tôi, giống như trong các bài thơ của nhà hiền triết xứ Shiraz, người ta luôn bắt gặp những hình ảnh ấy lặp đi lặp lại trong mọi biến thể diễn đạt đầy ấn tượng.

Em đã nhận ra rằng ngón tay của Thần Chết đang đặt lên ngực mình — rằng giống như loài côn trùng phù du, em chỉ được tạo ra với vẻ đẹp trọn vẹn để rồi chết đi; thế nhưng những nỗi kinh hoàng của nấm mồ đối với em lại bắt nguồn từ một nỗi niềm mà em đã thổ lộ với tôi vào một buổi chiều tà, bên bờ Dòng Sông Tĩnh Lặng. Em đau đớn khi nghĩ rằng, sau khi đã an táng em trong Thung lũng Cỏ Muôn Màu, tôi sẽ rời bỏ vĩnh viễn chốn ẩn mình hạnh phúc ấy, để trao trọn thứ tình yêu giờ đây vốn thuộc về riêng em cho một thiếu nữ nào đó ở thế giới bên ngoài ngoài kia, chốn trần gian nhộn nhịp. Và ngay lúc đó, tôi vội vã quỳ rạp dưới chân Eleonora, thề trước chính em và trước Thiên Chúa rằng tôi sẽ không bao giờ gắn kết hôn nhân với bất kỳ người con gái nào của Đất Mẹ — rằng tôi sẽ không bao giờ phản bội ký ức quý giá về em, hay ký ức về tình cảm thành kính mà em đã ban ơn cho tôi. Và tôi đã gọi Đấng Tối Cao của Vũ Trụ làm chứng cho sự trang nghiêm thành kính trong lời thề của mình. Cùng với lời nguyền mà tôi khẩn cầu từ Ngài và từ em, một vị thánh ở miền Elysium nếu tôi phản bội lời hứa đó, bao hàm một hình phạt vô cùng khủng khiếp đến mức tôi không thể ghi lại nó ở đây. Và đôi mắt sáng ngời của Eleonora càng trở nên rạng rỡ hơn trước những lời tôi nói; em thở dài như thể một gánh nặng chí tử vừa được trút khỏi lồng ngực; em run rẩy và khóc nức nở; nhưng em đã chấp nhận lời thề ấy (vì em nào có khác gì một đứa trẻ?) và nó đã làm cho chiếc giường bệnh của em trở nên thanh thản. Và chẳng mấy ngày sau, khi đang bình yên chìm vào cõi chết, em đã nói với tôi rằng, vì những gì tôi đã làm để vỗ về tâm hồn em, em sẽ canh chừng tôi trong tâm linh khi đã khuất, và nếu được phép, sẽ hiện về với tôi một cách hữu hình trong những canh khuấy đêm đen; nhưng nếu điều đó quả thật vượt quá khả năng của những linh hồn nơi Thiên đàng, thì ít nhất em cũng sẽ thường xuyên ra hiệu về sự hiện diện của mình, thở những hơi thở nhẹ nhàng vào tôi trong ngọn gió chiều, hoặc làm ngập tràn bầu không gian tôi hít thở bằng hương thơm từ những chiếc lư hương của các thiên thần. Và với những lời ấy trên môi, em đã buông bỏ cuộc đời ngây thơ của mình, đặt dấu chấm hết cho chương đầu tiên trong cuộc đời tôi.

Cho đến đây tôi đã kể lại hoàn toàn trung thực. Nhưng khi tôi bước qua ranh giới trên con đường của Thời Gian, được tạo nên bởi cái chết của người tôi yêu, và tiếp bước sang kỷ nguyên thứ hai trong sự tồn tại của mình, tôi cảm thấy một màn sương u tối đang bao trùm lấy đại não và tôi hoài nghi sự minh mẫn hoàn toàn của những trang ký ức này. Nhưng hãy để tôi tiếp tục tiến bước.—Năm tháng nặng nề trôi qua, và tôi vẫn sống trong Thung lũng Cỏ Muôn Màu; nhưng một sự thay đổi thứ hai đã giáng xuống vạn vật. Những đóa hoa hình ngôi sao lụi tàn vào trong thân cây, và không bao giờ xuất hiện trở lại. Sắc màu của tấm thảm cỏ xanh phai nhạt dần; và từng bông hoa huệ đỏ thắm như ruby héo úa; để rồi mọc lên thay thế vào đó, cứ mười bông một, là những đóa hoa violet sẫm màu trông như những con mắt, quằn quại không yên và luôn đẫm sương đêm. Và Sự sống rời bỏ những lối đi của chúng ta; vì chú hồng hạc cao lớn không còn phô bày bộ lông đỏ thắm trước chúng ta nữa, mà bay đi trong nỗi buồn từ thung lũng vào sâu trong những ngọn đồi, cùng với tất cả những loài chim rực rỡ sắc màu từng đến cùng nó. Và bầy cá vàng cá bạc bơi xuôi qua khe núi ở tận cùng phía dưới lãnh địa của chúng tôi để rồi chẳng bao giờ còn tô điểm cho dòng sông êm đềm ấy nữa. Và giai điệu ru êm từng dịu dàng hơn cả tiếng đàn gió của thần Aeolus, và thần tiên hơn tất thảy mọi âm thanh ngoại trừ giọng nói của Eleonora, đã lụi tàn dần dần, trong những tiếng thì thầm ngày càng nhỏ dần, cho đến khi dòng suối cuối cùng cũng chìm đắm hoàn toàn vào sự tĩnh lặng uy nghiêm nguyên thủy của nó. Và rồi cuối cùng, đám mây cuồn cuộn dâng lên, và khi bỏ lại đỉnh những ngọn núi trong lớp sương mù của dĩ vãng, nó rút lui trở về những miền đất của thần Hesper, mang theo tất cả những vẻ đẹp lộng lẫy muôn màu muôn vẻ của mình rời khỏi Thung lũng Cỏ Muôn Màu.

Thế nhưng những lời hứa của Eleonora vẫn không bị lãng quên; bởi tôi vẫn nghe thấy âm thanh của tiếng lư hương thiên thần lay động; và những dòng hương thơm thánh thiện vẫn phảng phất mãi không thôi khắp thung lũng; và vào những giờ khắc cô độc, khi trái tim tôi đập nặng nề, những cơn gió mơn man trên vầng trán tôi mang đến cho tôi đầy ắp những tiếng thở dài dịu êm; những tiếng thì thầm mơ hồ thường lấp đầy bầu không khí ban đêm, và có một lần — ôi, chỉ một lần duy nhất! — tôi bị đánh thức khỏi một giấc ngủ, tựa như giấc ngủ của cái chết, bởi áp lực của đôi môi tâm linh chạm lên đôi môi mình.

Nhưng khoảng trống trong tim tôi dẫu vậy vẫn từ chối được lấp đầy. Tôi khao khát thứ tình yêu từng tràn ngập nơi đây đến mức trào dâng. Cuối cùng, thung lũng mang lại cho tôi nỗi đau khôn cùng bởi những ký ức về Eleonora, và tôi đã rời bỏ nơi ấy mãi mãi để hướng tới những ảo ảnh phù du và những chiến công cuồng nhiệt của thế giới ngoài kia.

Tôi thấy mình lạc vào một thành phố xa lạ, nơi vạn vật có lẽ đã đủ sức xóa nhòa khỏi ký ức những giấc mơ ngọt ngào mà tôi từng mơ đằng đẵng trong Thung lũng Cỏ Muôn Màu. Sự xa hoa lộng lẫy của một triều đình vương giả, tiếng vũ khí va chạm điên cuồng, và vẻ đẹp rạng rỡ của những người phụ nữ, đã làm cho đại não tôi choáng váng và say đắm. Nhưng cho đến lúc ấy, tâm hồn tôi vẫn tỏ ra trung thành với những lời thề nguyền, và những điềm báo về sự hiện diện của Eleonora vẫn đến với tôi trong những giờ phút tĩnh mịch của đêm dài. Đột nhiên những biểu hiện ấy chấm dứt, thế giới trở nên tối tăm trước mắt tôi, và tôi chết sững trước những ý nghĩ thiêu đốt đang chiếm ngự lấy tâm can, trước những cám dỗ khủng khiếp đang vây hãm tôi; bởi từ một vùng đất nào đó xa xôi lắm, vô định lắm, đã xuất hiện tại triều đình hoan lạc của vị vua mà tôi đang phụng sự một nàng thiếu nữ, người mà sắc đẹp của nàng đã khiến trái tim phản bội của tôi đầu hàng ngay lập tức — dưới chân nàng tôi sụp đổ không chút kháng cự, trong sự sùng bái tình yêu nồng nhiệt nhất và hèn mọn nhất. Tình cảm của tôi dành cho cô thiếu nữ thung lũng ngày trước thực ra có thấm tháp gì so với sự nhiệt thành, sự cuồng nhiệt và ngất ngây nâng bổng tâm hồn của niềm tôn súng khi tôi dâng trọn tâm can đẫm nước mắt dưới chân nàng Ermengarde thanh tao kia chứ? — Ôi, nàng seraph Ermengarde thật rạng rỡ biết bao! Và trong nhận thức đó, tôi chẳng còn chỗ cho bất kỳ ai khác. Ôi, nàng thiên thần Ermengarde thật thánh thiện biết bao! Và khi tôi nhìn sâu vào tận đáy đôi mắt mang theo ký ức của nàng, tôi chỉ nghĩ đến chúng — và đến nàng.

Tôi kết hôn — mà chẳng hề sợ hãi lời nguyền rủa mà mình từng thốt ra; và sự cay đắng của nó đã không giáng xuống đầu tôi. Và một lần — chỉ một lần nữa thôi trong sự tĩnh lặng của đêm đen; qua ô cửa sổ nhỏ, những tiếng thở dài dịu êm từng rời bỏ tôi nay đã quay trở lại; chúng hòa quyện thành một giọng nói quen thuộc và ngọt ngào, cất lên rằng:

“Hãy ngủ trong bình yên! Vì Linh hồn Tình yêu đang trị vì và cai quản, và khi ôm ấp vào trái tim nồng nhiệt của ngươi người thiếu nữ Ermengarde, ngươi đã được tha thứ — vì những lý do sẽ được bày tỏ cho ngươi nơi Thiên đàng — khỏi những lời thề ngươi đã hứa với Eleonora.”