OINOS. Xin hãy tha thứ, hỡi Agathos, cho sự yếu đuối của một linh hồn vừa khoác lên mình tấm áo bất tử!

AGATHOS. Hỡi Oinos của tôi, anh chẳng nói điều gì phải bận lòng xin tha thứ cả. Ngay cả ở chốn này, sự thông tuệ cũng chẳng phải là thứ có được nhờ bản năng. Về sự uyên bác, hãy cứ tự do thỉnh cầu các thiên thần, để rồi được ban ơn!

OINOS. Nhưng trong cõi tồn tại này, tôi cứ ngỡ mình sẽ thấu suốt mọi điều ngay tức khắc, và nhờ thế mà hạnh phúc ngay tức khắc vì sự thấu suốt toàn tri ấy.

AGATHOS. À, hạnh phúc không nằm ở sự hiểu biết, mà nằm ở quá trình vươn tới sự hiểu biết ấy! Được mãi mãi tri thức đồng nghĩa với việc được mãi mãi ban phước; nhưng nếu thấu hiểu hết thảy mọi thứ thì lại là lời nguyền của một ác ma.

OINOS. Thế chẳng phải Đấng Tối Cao thấu hiểu tất cả hay sao?

AGATHOS. Điều đó (vì Ngài là Đấng Hạnh Phúc Nhất) hẳn vẫn là điều duy nhất ngay cả Ngài cũng không thể biết.

OINOS. Nhưng vì chúng ta lớn lên từng giờ trong sự hiểu biết, chẳng lẽ cuối cùng mọi thứ rồi cũng sẽ được tỏ tường hay sao?

AGATHOS. Hãy nhìn xuống những khoảng không sâu thẳm kia!—hãy thử hướng ánh nhìn qua những tầng không bao la của các vì sao, khi chúng ta đang lướt đi chầm chậm qua chúng như thế này—và thế này—và thế này! Ngay cả tầm nhìn linh thiêng, chẳng phải cũng có lúc bị chặn lại ở mọi ngả bởi những bức tường vàng vô tận của vũ trụ sao?—những bức tường dựng nên từ vô số thể sáng mà sự đếm đếm thuần tuy dường như đã hợp chúng lại thành một khối duy nhất?

OINOS. Tôi nhận thấy rõ ràng rằng sự vô hạn của vật chất không phải là một giấc mơ.

AGATHOS. Ở Aidenn không có những giấc mơ—nhưng người ta rỉ tai nhau rằng, mục đích duy nhất của sự vô hạn vật chất này là tạo ra những nguồn suối vô tận, để linh hồn có thể làm dịu đi cơn khát hiểu biết vốn mãi mãi không thể dập tắt bên trong nó—bởi vì dập tắt cơn khát ấy cũng chính là tự tiêu diệt linh hồn mình. Vậy hãy hỏi tôi, hỡi Oinos, một cách tự do và không sợ hãi. Nào! Chúng ta hãy bỏ lại bên trái bản hòa âm vang dội của cụm sao Thua Tinh, và bay vút ra khỏi ngai vàng để tiến vào những đồng cỏ đầy sao bên kia chòm Orion, nơi thay vì hoa păng-xê, hoa tử la lan và hoa hướng dương, lại là những thảm chiền miên của các tầng tam tinh mang ba sắc thái.

OINOS. Và giờ đây, hỡi Agathos, trong lúc chúng ta tiếp tục hành trình, xin hãy chỉ bảo tôi!—hãy trò chuyện với tôi bằng những âm điệu quen thuộc của mặt đất. Tôi không hiểu những gì anh vừa gợi ý cho tôi ban nãy, về phương thức hay cách thức của điều mà khi còn mang thân phận phàm trần, chúng ta quen gọi là Sự Sáng thế. Ý anh muốn nói Đấng Sáng Tạo không phải là Chúa trời ư?

AGATHOS. Ý tôi muốn nói rằng Thần linh không trực tiếp tạo ra muôn loài.

OINOS. Xin hãy giải thích.

AGATHOS. Ngài chỉ sáng thế vào buổi ban sơ mà thôi. Những sinh vật dường như đang xuất hiện một cách vĩnh cửu khắp vũ trụ lúc này, chỉ có thể được xem là kết quả gián tiếp chứ không phải trực tiếp từ quyền năng sáng thế của Thiên Chúa.

OINOS. Hỡi Agathos của tôi, đối với loài người, ý tưởng này sẽ bị coi là tà đạo tột cùng.

AGATHOS. Hỡi Oinos của tôi, đối với các thiên thần, đó đơn thuần là sự thật hiển nhiên.

OINOS. Tôi có thể hiểu được đến mức này—rằng một số hoạt động của cái mà chúng ta gọi là Tự nhiên, hay các định luật tự nhiên, dưới những điều kiện nhất định sẽ làm nảy sinh thứ mang đầy đủ vẻ bề ngoài của sự sáng thế. Ngay trước thời điểm trái đất diệt vong, tôi nhớ rõ, đã có rất nhiều thí nghiệm vô cùng thành công về thứ mà một vài triết gia tỏ ra yếu đuối đến mức gọi là sự tạo ra vi sinh vật.

AGATHOS. Những trường hợp mà anh nhắc tới thực ra chỉ là những ví dụ về sự sáng thế thứ cấp—và cũng là dạng sáng thế duy nhất từng tồn tại kể từ khi lời đầu tiên cất lên định hình nên đạo luật đầu tiên.

OINOS. Chẳng phải những thế giới đầy sao từ vực thẳm của cõi hư vô cứ bùng nổ tung tóe vào bầu trời mỗi giờ—chẳng phải những vì sao đó, hỡi Agathos, là tác phẩm trực tiếp của Bệ Hạ sao?

AGATHOS. Hỡi Oinos của tôi, hãy để tôi cố gắng dẫn dắt anh, từng bước một, đến với ý niệm mà tôi muốn truyền đạt. Anh thừa hiểu rằng, cũng giống như không một suy nghĩ nào có thể lụi tàn, không có hành động nào là không mang lại kết quả vô hạn. Chẳng hạn, chúng ta từng cử động đôi tay khi còn là cư dân trên trái đất, và qua hành động ấy, chúng ta đã tạo ra sự dao động cho bầu khí quyển bao quanh nó. Sự dao động này lan tỏa vô thời hạn, cho đến khi nó tác động đến từng hạt không khí của trái đất, để từ đó về sau, và mãi mãi về sau, bị chi phối bởi đúng một chuyển động duy nhất của bàn tay ấy. Thực tế này là điều các nhà toán học trên quả địa cầu của chúng ta thừa rõ. Quả thực, họ đã biến những tác động cụ thể sinh ra trong chất lưu bởi những xung động cụ thể thành đối tượng của các phép tính chính xác—đến mức việc xác định khoảng thời gian chính xác mà một xung động với quy mô cho trước sẽ bao bọc lấy quả cầu, và in dấu (vĩnh viễn) lên từng nguyên tử của bầu khí quyển xung quanh, trở nên vô cùng dễ dàng. Khi lần ngược lại, họ không gặp chút khó khăn nào để từ một kết quả cho trước, dưới những điều kiện nhất định, mà suy ra giá trị của xung động ban đầu. Giờ đây, những nhà toán học nhận ra rằng kết quả của bất kỳ xung động nào cũng hoàn toàn vô tận—và nhận ra rằng một phần của những kết quả đó có thể được truy nguyên chính xác thông qua công cụ phân tích đại số—họ cũng nhận thấy sự dễ dàng trong việc truy ngược vấn đề—những con người ấy đồng thời cũng thấy rằng bản thân phương pháp phân tích này tự nó mang một khả năng tiến triển vô hạn—rằng không có giới hạn nào có thể tưởng tượng được đối với sự tiến bộ và khả năng ứng dụng của nó, ngoại trừ giới hạn trong chính trí tuệ của kẻ phát triển hay ứng dụng nó. Nhưng đến đây thì các nhà toán học của chúng ta dừng lại.

OINOS. Và tại sao, hỡi Agathos, họ lại không tiến xa hơn?

AGATHOS. Bởi vì còn có một số vấn đề vô cùng sâu sắc nằm ở phía sau. Từ những gì họ biết, người ta có thể suy luận rằng đối với một sinh linh có sự hiểu biết vô tận—một kẻ mà sự hoàn hảo của phép phân tích đại số đã nằm trọn trong lòng bàn tay—sẽ chẳng có chút khó khăn nào trong việc truy nguyên từng xung động tác động lên không khí—và qua không khí tác động đến tầng ê-te—cho đến tận những hệ quả xa xôi nhất vào bất kỳ thời điểm nào, dù là xa xôi đến vô cùng. Quả thực, có thể chứng minh được rằng mọi xung động như thế tác động vào không khí, cuối cùng nhất định sẽ gây ảnh hưởng đến từng thực thể tồn tại trong vũ trụ;—và sinh linh với sự hiểu biết vô tận—sinh linh mà chúng ta vừa hình dung—có thể dò theo những làn sóng xa xôi của xung động ấy—dò theo chúng hướng lên và tiến xa hơn trong tác động của chúng lên mọi hạt vật chất—hướng lên và tiến mãi không ngừng trong những sự cải biến đối với các hình thái cũ—hay nói cách khác, trong sự sáng tạo ra những hình thái mới—cho đến khi người ta tìm thấy chúng được phản chiếu lại—cuối cùng trở nên vô tri—từ ngai vàng của Thượng Đế. Không những một thực thể như thế có thể làm được điều đó, mà vào bất kỳ thời đại nào, nếu được cung cấp một kết quả cho trước—chẳng hạn như khi một trong số vô vàn những quả sao chổi kia được đem ra cho hắn quan sát—hắn cũng sẽ chẳng gặp chút khó khăn nào trong việc xác định, thông qua phép truy nguyên phân tích, rằng nó bắt nguồn từ xung động ban đầu nào. Quyền năng truy nguyên này trong sự viên mãn và hoàn hảo tuyệt đối của nó—khả năng quy kết mọi hệ quả về mọi nguyên nhân ở mọi thời đại—tất nhiên là đặc quyền của riêng Thượng Đế mà thôi—nhưng ở mọi mức độ đa dạng, chỉ kém chút đỉnh so với sự hoàn hảo tuyệt đối, chính bản thân quyền năng ấy lại được thực hiện bởi toàn thể binh đoàn các trí tuệ Thiên thần.

OINOS. Nhưng anh chỉ đang nói về những xung động tác động lên không khí mà thôi.

AGATHOS. Khi nhắc đến không khí, tôi chỉ đề cập đến trái đất; nhưng mệnh đề chung còn ám chỉ đến những xung động tác động lên tầng ê-te—thứ vốn bao trùm, và chỉ một mình nó bao trùm toàn bộ không gian, do đó chính là môi trường vĩ đại của sự sáng thế.

OINOS. Vậy mọi chuyển động, dù mang bất kỳ bản chất nào, đều tạo ra sự sống ư?

AGATHOS. Tất yếu là phải thế; nhưng một nền triết học chân chính từ lâu đã dạy rằng nguồn gốc của mọi chuyển động là tư duy—và nguồn gốc của mọi tư duy chính là—

OINOS. Chúa trời.

AGATHOS. Tôi đã trò chuyện với anh, hỡi Oinos, tựa như với một đứa trẻ của Trái Đất xinh đẹp vừa mới lụi tàn—về những xung động tác động lên bầu khí quyển của Trái Đất.

OINOS. Đúng vậy.

AGATHOS. Và trong lúc tôi đang nói những lời đó, có chăng trong tâm trí anh thoáng qua một ý nghĩ nào về sức mạnh vật lý của ngôn từ? Chẳng phải mỗi một từ ngữ đều là một xung động tác động lên bầu không khí đó sao?

OINOS. Nhưng tại sao, hỡi Agathos, anh lại khóc—và tại sao, ôi tại sao đôi cánh của anh lại rủ xuống khi chúng ta đang lơ lửng bên trên vì sao tươi đẹp này—hành tinh xanh tươi nhất nhưng cũng kinh hoàng nhất trong tất cả những nơi chúng ta từng đi qua trên chuyến hành trình? Những bông hoa rực rỡ của nó trông như một giấc mơ thần tiên—nhưng những ngọn núi lửa dữ dội lại giống như niềm đam mê của một cõi lòng đầy sóng gió.

AGATHOS. Đúng vậy đấy!—chính là chúng! Ngôi sao hoang dã này—đã ba thế kỷ trôi qua kể từ khi tôi, với đôi bàn tay đan chặt và đôi mắt đẫm lệ, quỳ dưới chân người tôi yêu—đã cất lời—chỉ bằng vài câu văn đầy cảm xúc—để thổi bùng nó vào cõi sinh thành. Những bông hoa rực rỡ của nó chính là những giấc mơ tha thiết nhất chưa thành hiện thực, và những ngọn núi lửa sùng sục của nó chính là niềm đam mê của cõi lòng bão tố và tội lỗi nhất.