Itself, by itself, solely, one everlasting, and single.

—PLATO—Sympos.

Tôi dành cho người bạn đời của mình, Morella, một tình cảm sâu sắc nhưng vô cùng kỳ lạ. Tình cờ bước vào thế giới của nàng từ nhiều năm trước, tâm hồn tôi ngay từ lần gặp gỡ đầu tiên đã bừng cháy những ngọn lửa chưa từng biết đến; nhưng đó không phải là lửa của ái tình. Sự thật dần dà sáng tỏ rằng tôi hoàn toàn không thể cắt nghĩa nổi ý nghĩa bất thường của chúng hay kiểm soát cường độ mơ hồ ấy, và điều đó mang lại cho tâm trí tôi sự cay đắng và dằn vặt. Thế rồi chúng tôi vẫn gặp nhau; và định mệnh gắn kết đôi ta trước bệ thờ; dẫu vậy, tôi chưa từng thốt lời đắm say cũng chưa từng nghĩ đến chuyện yêu đương. Song, nàng lại lánh xa xã hội, chỉ gắn bó duy nhất với tôi và điều đó khiến tôi hạnh phúc. Được kinh ngạc là một niềm hạnh phúc; được mơ mộng cũng là một niềm hạnh phúc.

Học thức của Morella thật uyên bác. Thề có ơn trên mà nói, tài năng của nàng không hề tầm thường—trí tuệ của nàng thật vĩ đại. Tôi cảm nhận được điều đó, và trong nhiều vấn đề, tôi đã trở thành học trò của nàng. Tuy nhiên, tôi sớm nhận ra rằng, có lẽ do nền giáo dục nàng từng nhận ở Presburg, nàng đã bày trước mặt tôi rất nhiều trước tác huyền bí vốn thường bị coi là thứ cặn bã của văn học Đức thời kỳ đầu. Vì lý do gì tôi không thể hình dung nổi, những cuốn sách ấy lại trở thành đối tượng nghiên cứu ưa thích và thường xuyên của nàng—rằng theo thời gian, chúng cũng trở thành của chính tôi, đó là hệ quả từ ảnh hưởng giản dị nhưng mạnh mẽ của thói quen và sự noi gương.

Trong tất cả những điều này, nếu tôi không lầm, lý trí của tôi chẳng can dự mấy. Những niềm tin của tôi, nếu tôi không tự dối mình, hoàn toàn không bị chi phối bởi thế giới lý tưởng, và ngoại trừ một sự nhầm lẫn lớn nào đó, người ta cũng chẳng thể tìm thấy chút hơi hướng huyền bí nào trong những trang sách tôi đọc hiện diện trong hành động hay suy nghĩ của tôi. Đinh ninh như vậy, tôi hoàn toàn phó mặc bản thân cho sự dẫn dắt của vợ mình, và với một trái tim không nao núng, tôi dấn thân vào những mê cung trong các trước tác của nàng. Và rồi—rồi khi ấy, mải mê nghiền ngẫm những trang sách bị cấm đoán, tôi cảm thấy một linh hồn cấm kỵ đang bùng lên trong lồng ngực—Morella liền đặt bàn tay lạnh giá của nàng lên tay tôi, và khơi quật từ tro tàn của một triết thuyết đã chết những lời lẽ thấp thoáng, kỳ lạ, có ý nghĩa kỳ quái tự khắc sâu vào ký ức tôi. Để rồi hết giờ này qua giờ khác, tôi cứ tần ngần bên cạnh nàng, đắm chìm trong âm điệu giọng nói của nàng, cho đến khi sự du dương ấy bị nỗi kinh hoàng làm vẩn đục, một bóng đen trùm xuống tâm hồn tôi, khiến tôi tái mặt và rùng mình trước những âm điệu quá đỗi siêu phơi ấy. Cứ thế, niềm vui bất chợt phai nhạt thành nỗi sợ hãi, và thứ đẹp đẽ nhất trở nên gớm ghiếc nhất, hệt như thung lũng Hinnom biến thành địa ngục Ge-Henna.

Thật thừa thãi khi phải nêu rõ bản chất chính xác của những cuộc luận bàn vốn xuất phát từ những trước tác tôi vừa kể, thứ trong suốt một thời gian dài gần như chiếm trọn những cuộc trò chuyện giữa tôi và Morella. Những người uyên bác trong lĩnh vực có thể gọi là đạo đức học thần luận sẽ dễ dàng thấu hiểu chúng, còn những kẻ phàm tục thì suy cho cùng cũng chẳng thể lĩnh hội là bao. Triết học phiếm thần hoang dã của Fichte; học thuyết tái sinh đã qua cải biên của phái Pythagorean; và trên hết thảy, các học thuyết về Bản thể do Schelling chủ trương, thường là những chủ đề thảo luận mang lại nhiều vẻ đẹp nhất cho một tâm hồn giàu trí tưởng tượng như Morella. Bản thể mà người ta gọi là bản thể cá nhân, theo tôi nghĩ, đã được ông Locke định nghĩa chính xác là sự đồng nhất của một hữu thể có lý trí. Và vì khi nói đến con người, ta hiểu đó là một thực thể có trí khôn sở hữu lý trí, và vì luôn có một ý thức đồng hành cùng tư duy, chính điều này khiến tất cả chúng ta trở thành cái mà ta gọi là bản ngã—qua đó phân biệt chúng ta với những sinh tư duy khác, đồng thời ban cho ta bản sắc cá nhân. Thế nhưng, nguyên lý cá thể hóa (principium individuationis)—khái niệm về bản sắc ấy, thứ khi cái chết đến sẽ mất đi vĩnh viễn hoặc còn mãi—đối với tôi, vào mọi thời điểm, luôn là một vấn đề đầy sức hút mãnh liệt; không chỉ bởi bản chất gây bối rối và kích thích từ những hệ lụy của nó, mà còn bởi thái độ rõ mồn một đầy xáo trộn mà Morella dùng để nhắc đến chúng.

Nhưng quả thực, giờ đây thời điểm bí ẩn trong phong thái của vợ tôi đã đè nặng lên tôi tựa như một bùa chú. Tôi không thể chịu nổi cái chạm từ những ngón tay tái nhợt của nàng, hay âm điệu trầm trầm trong ngôn từ du dương ấy, hay ánh hào quang từ đôi mắt u buồn của nàng. Và nàng thừa biết tất cả những điều ấy, nhưng không hề quở trách; nàng dường như ý thức được sự yếu đuối hay hồ đồ của tôi, và mỉm cười gọi đó là Định mệnh. Nàng dường như cũng nhận thức được một nguyên nhân nào đó, mà tôi hoàn toàn mù tịt, dẫn đến sự phai nhạt dần trong tình cảm của tôi dành cho nàng; thế nhưng nàng chẳng hé lộ một lời hay ra một dấu hiệu nào về bản chất của nó. Dù vậy, nàng vẫn là một phụ nữ, và ngày một héo mòn. Theo thời gian, vệt đỏ ửng cứ hằn sâu trên gò má, những đường gân xanh trên vầng trán tái nhợt nổi lên rõ rệt; và có khoảnh khắc bản tính tôi mềm lòng trắc ẩn, nhưng ngay khắc tiếp theo, khi chạm phải ánh mắt đầy ẩn ý của nàng, tâm hồn tôi lạiổn đảo và chao đảo với cảm giác chóng mặt của kẻ đang nhìn xuống một vực thẳm u ám không đáy.

Vậy tôi có nên nói rằng tôi đã khao khát với một ước muốn cháy bỏng và cồn cào cho khoảnh khắc Morella qua đời hay không? Đúng là tôi đã thế; nhưng tâm hồn mỏng manh ấy vẫn bám chặt lấy lớp vỏ bọc bằng đất bùn trong rất nhiều ngày—rất nhiều tuần và những tháng ngày chán chường, cho đến khi thần kinh bị tra tấn của tôi áp đảo tâm trí, khiến tôi trở nên điên cuồng vì sự trì trệ, và với trái tim của một ác quỷ, tôi nguyền rủa những ngày, những giờ, những khoảnh khắc cay đắng dường như cứ kéo dài mãi khi sự sống dịu dàng của nàng lụi tàn—tựa như những chiếc bóng trong buổi hoàng hôn tàn lụi.

Thế rồi vào một buổi chiều thu, khi những cơn gió nằm im lìm trên bầu trời, Morella gọi tôi đến bên giường bệnh. Có một màn sương mờ phủ khắp mặt đất, một ánh ấm áp trên làn nước, và giữa những tán lá tháng Mười rực rỡ của khu rừng, một chiếc cầu vồng từ vòm trời chắc chắn đã rơi xuống.

“Đây là ngày của những ngày,” nàng nói khi tôi đến gần; “ngày trọng đại nhất trong tất cả các ngày để sống hoặc chết. Thật là một ngày tuyệt đẹp đối với những đứa con của đất mẹ và sự sống—à, còn tuyệt đẹp hơn nữa đối với những người con gái của thiên đàng và cái chết!”

Tôi hôn lên trán nàng, và nàng nói tiếp:

“Ta đang hấp hối, nhưng ta sẽ vẫn sống.”

“Morella!”

“Chưa từng có những ngày ngươi có thể yêu ta—nhưng kẻ mà khi sinh thời ngươi ghê tởm, khi chết đi ngươi sẽ tôn thờ.”

“Morella!”

“Ta nhắc lại rằng ta đang hấp hối. Nhưng trong lòng ta là một minh chứng cho tình cảm ấy—à, thật nhỏ bé làm sao!—mà ngươi từng dành cho ta, Morella. Và khi linh hồn ta rời đi, đứa trẻ sẽ sống—đứa con của ngươi và của ta, đứa con của Morella. Nhưng những ngày tháng của ngươi sẽ là những ngày đau khổ—nỗi đau khổ để lại ấn tượng bền chặt nhất, hệt như cây trắc bách diệp là loài cây trường tồn nhất. Bởi vì những giờ phút hạnh phúc của ngươi đã chấm dứt và niềm vui chẳng bao giờ lặp lại lần thứ hai trong đời, giống như những đóa hồng ở Paestum nở hai lần trong năm. Từ nay ngươi sẽ không thể đóng vai nhà thơ Teian với thời gian nữa, mà thay vào đó, khi ngó lơ cây sim và giàn nho, ngươi sẽ mang theo tấm vải liệm của mình trên mặt đất, y như cách những tín đồ Hồi giáo ở Mecca vẫn làm.”

“Morella!” tôi kêu lên, “Morella! sao nàng lại biết điều này?” nhưng nàng quay mặt vào gối, một cơn run rẩy khẽ khàng chạy dọc qua thân thể, và cứ thế nàng qua đời, để lại tôi không bao giờ còn được nghe giọng nói ấy nữa.

Thế nhưng, đúng như nàng đã tiên tri, đứa con của nàng—sinh linh mà lúc lâm chung nàng đã hạ sinh, thứ không hề cất tiếng thở cho đến khi người mẹ trút hơi thở cuối cùng—đứa con gái ấy đã sống. Và con bé lớn lên một cách kỳ lạ cả về thể vóc lẫn trí tuệ, trở thành hình ảnh phản chiếu hoàn hảo của người đã khuất, và tôi yêu nó bằng một thứ tình cảm mãnh liệt hơn nhiều so với những gì tôi từng tin là có thể dành cho bất kỳ cư dân nào trên cõi đời này.

Nhưng chẳng bao lâu sau, bầu trời của thứ tình cảm thuần khiết ấy bị che khuất, và sự u tối, kinh hoàng cùng nỗi buồn tràn qua như những đám mây giông. Tôi đã nói rằng đứa bé lớn lên một cách kỳ lạ về vóc dáng và trí tuệ. Kỳ lạ thay, sự phát triển nhanh chóng về thể xác của nó thực sự đáng sợ—nhưng khủng khiếp thay, ôi! khủng khiếp làm sao là những dòng suy nghĩ hỗn độn cứ ùn ùn kéo đến trong tôi khi quan sát sự tiến triển về mặt tinh thần của nó! Làm sao có thể khác đi được, khi mà mỗi ngày tôi lại phát hiện ra trong nhận thức của đứa trẻ những năng lực và khả năng trưởng thành của một người phụ nữ?—khi những bài học kinh nghiệm thốt ra từ đôi môi của tuổi thơ ngây? và khi sự khôn ngoan hay những niềm đam mê của tuổi trưởng thành cứ từng giờ ngời lên từ đôi mắt đầy vẻ đăm chiêu sâu thẳm của nó? Khi mà, tôi xin nhắc lại, tất cả những điều đó trở nên hiển hiện trước các giác quan đang kinh hãi của tôi—khi tôi không còn có thể che giấu nó khỏi tâm hồn mình, hay rũ bỏ nó khỏi những nhận thức đang run rẩy đón nhận—thì có gì là khó hiểu khi những mối nghi ngờ mang bản chất đầy sợ hãi và kích động len lỏi vào tâm can tôi, hay khi những suy nghĩ của tôi hoảng loạn thụt lùi trước những câu chuyện hoang đường và những lý thuyết rợn ngợp của người đã khuất mộ Morella? Tôi đã bứt khỏi sự săm soi của thế giới một sinh mệnh mà định mệnh bắt buộc tôi phải tôn sùng, và trong sự cô lập nghiêm ngặt của ngôi nhà mình, tôi theo dõi với một nỗi lo âu đau đớn mọi điều liên quan đến người thương yêu ấy.

Và khi năm tháng trôi qua, ngày này qua ngày khác tôi đắm nhìn gương mặt thánh thiện, hiền hòa và đầy biểu cảm của con bé, rồi nghiền ngẫm vóc dáng đang dần trưởng thành của nó, thì ngày qua ngày tôi lại phát hiện ra những điểm tương đồng mới ở đứa con với người mẹ đã qua đời và chìm khuất trong u sầu. Và từng giờ, những bóng dáng tương đồng ấy càng trở nên sẫm màu hơn, đầy đặn hơn, rõ nét hơn, rắc rối hơn, và mang vẻ ngoài ghê rợn khủng khiếp hơn. Rằng nụ cười của nó giống hệt mẹ, điều đó tôi còn có thể chịu đựng; nhưng rồi tôi lại rùng mình trước sự tương đồng hoàn hảo đến mức quá quắt ấy—rằng đôi mắt của nó giống hệt đôi mắt Morella, điều đó tôi có thể nhẫn nhịn; nhưng rồi chúng lại quá thường xuyên nhìn sâu vào tận đáy tâm hồn tôi bằng chính ý nghĩa mãnh liệt và làm rối trí người đời của Morella. Và trong đường nét của chiếc trán cao, trong những lọn tóc mượt mà như tơ, trong những ngón tay tái nhợt vùi sâu vào mái tóc ấy, trong âm điệu u sầu du dương của lời nói, và trên hết thảy—ôi! trên hết thảy—trong những câu cú và cách diễn đạt của người đã khuất ngự trị trên đôi môi của kẻ đang yêu và đang sống ấy, tôi tìm thấy thứ nuôi dưỡng tư duy gặm nhấm cùng nỗi kinh hoàng—một con sâu bọ chẳng bao giờ chết.

Cứ thế, hai chu kỳ mười năm cuộc đời con bé trôi qua, và cho đến lúc ấy con gái tôi vẫn chưa có lấy một cái tên trên cõi đời này. “Con yêu của ta” và “ái nữ của ta” là những danh xưng thường trực bật ra từ tình cảm của một người cha, và sự cách ly nghiêm ngặt trong những ngày tháng của con bé đã loại bỏ mọi sự giao thiệp khác. Cái tên của Morella đã chôn vùi cùng nàng trong cái chết. Về phần người mẹ, tôi chưa từng hé môi với con bé;—điều đó là bất khả thi. Quả thực, trong khoảng thời gian tồn tại ngắn ngủi ấy, đứa trẻ không hề tiếp nhận bất kỳ ấn tượng nào từ thế giới bên ngoài, ngoại trừ những gì mà giới hạn chật hẹp trong chốn ẩn dật của chúng tôi có thể mang lại. Thế nhưng cuối cùng, nghi lễ rửa tội cũng mở ra trước tâm trí tôi, lúc ấy đã suy kiệt và bấn loạn, một sự giải thoát hiện sinh khỏi những nỗi kinh hoàng do định mệnh áp đặt. Và bên phông bồn rửa tội, tôi đã chần chừ khi nghĩ đến một cái tên. Rất nhiều danh hiệu của những bậc hiền triết và mỹ nhân, từ thời cổ đại lẫn hiện đại, từ quê hương tôi cho đến những xứ sở xa xôi, cứ lũ lượt kéo đến trên đôi môi tôi, đi kèm với vô vàn danh hiệu đẹp đẽ của sự dịu dàng, hạnh phúc và lương thiện. Điều gì đã thôi thúc tôi lúc bấy giờ làm xáo trộn ký ức về người đã khuất nơi mồ mả? Ác quỷ nào đã xúi giục tôi thốt lên âm thanh ấy, thứ mà ngay trong ký ức thôi cũng đủ làm dòng máu tía rút cạn điên cuồng từ thái dương về đến tận tim? Con quược dữ nào đã lên tiếng từ tận cùng ngóc ngách tâm hồn tôi, khi giữa những dãy hành lang mờ ảo ấy, và trong sự tĩnh lặng của màn đêm, tôi thì thầm vào tai vị tu sĩ những âm tiết—Morella? Thứ gì còn khủng khiếp hơn cả ác quỷ đã làm biến dạng các nét mặt của đứa con tôi, phủ lên chúng sắc thái của cái chết, để rồi giật mình trước âm thanh khó lòng nghe thấy ấy, nó quay đôi mắt đờ đẫn từ mặt đất hướng lên thiên đàng, rồi ngã rạp xuống những phiến đá đen của hầm mộ tổ tiên chúng ta, và đáp lời—“Con đây!”

Tách bạch, lạnh lùng, tách bạch đến lạnh người, những âm thanh giản đơn ấy rơi vào tai tôi, rồi từ đó như thể chì nung chảy cuồn cuộn rít lên trong đại não tôi. Năm tháng—năm tháng có thể trôi qua, nhưng ký ức về thời khắc định mệnh ấy—thì không bao giờ! Và tôi nào phải kẻ xa lạ với hoa sim và giàn nho—nhưng cây độc cần cùng cây trắc bách diệp vẫn bao trùm lấy tôi ngày đêm. Tôi chẳng màng đếm xỉa đến thời gian hay không gian nữa, những vì sao định mệnh của tôi đã phai tàn trên bầu trời, vì thế mặt đất chìm trong bóng tối, và những hình thù trên đó lướt qua tôi tựa như những chiếc bóng thoáng qua, để rồi giữa tất cả bọn chúng, tôi chỉ nhìn thấy duy nhất—Morella. Những cơn gió trên vòm trời chỉ thì thầm một âm thanh duy nhất bên tai tôi, và những con sóng gợn lăn tăn trên biển khơi cứ vang lên muôn thuở—Morella. Nhưng nàng đã chết; và chính đôi tay tôi đã đưa nàng vào huyệt mộ; để rồi tôi bật lên một tràng cười dài cay đắng khi chẳng tìm thấy chút dấu vết nào của người trước trong cõi u minh lạnh lẽo nơi tôi chôn vùi người sau, Morella.