Giống như những tên đầy tớ trong vở kịch của Molière, khi vị quý tộc thực sự đột ngột bước vào thế giới thượng lưu của chúng dưới căn hầm bếp, chúng tôi sắp phải đối mặt với một tay bán rong đích thực. Để làm cho bài học ấy càng thêm phần cay đắng đối với những kẻ sa cơ lỡ vận như chúng tôi, y lại là một tay bán rong có thế giá hơn hẳn thứ tiểu tốt bạt lưu mà người ta vẫn tưởng về chúng tôi: y tựa như sư tử giữa bầy chuột, hay một chiến hạm đang chườm mình lấn lướt hai chiếc xuồng con. Quả thực, y chẳng xứng đáng mang cái tên bán rong chút nào: y là một thương gia lưu động.

Tôi đoán chừng lúc đó khoảng tầm tám giờ rưỡi, khi vị nhân vật đáng kính này — Monsieur Hector Gilliard đến từ Maubeuge — trờ tới cửa quán trọ trên chiếc xe kéo có mui trượt do một con lừa kéo, và cất tiếng gọi chào vui vẻ với những người trong nhà. Y là một gã đàn ông gầy gò, nhanh nhẩu và có chút phong thái của một diễn viên kịch, lại phảng phất nét của một tay nài ngựa. Hiển nhiên là y đã làm ăn phát đạt mà chẳng cần nhờ cậy chút học thức nào; bởi vì y tuân thủ một cách kiên định đến mức đơn giản đối với giống đực, và trong suốt buổi tối hôm ấy, y đã tung ra vài thì tương lai hoa mỹ theo một lối kiến trúc vô cùng rườm rà. Đi cùng y là người vợ, một phụ nữ trẻ duyên dáng có mái tóc buộc khăn vàng, và đứa con trai nhỏ mới lên bốn, mặc áo blouse và đội chiếc képi nhà binh. Điều đáng chú ý là đứa bé được ăn diện kỹ lưỡng hơn hẳn cả cha lẫn mẹ. Chúng tôi được cho biết rằng cậu bé đã đi học nội trú; nhưng vì kỳ nghỉ vừa mới bắt đầu, thằng bé liền tranh thủ đi theo cha mẹ để tận hưởng chuyến hành trình. Thật là một công việc kỳ nghỉ mê hồn làm sao, khi được dong duổi cả ngày cùng cha mẹ trên chiếc xe kéo đầy ắp những món báu vật vô giá; ngắm cảnh sắc đồng quê xanh tươi lướt qua ào ào hai bên đường, và lũ trẻ ở mọi ngôi làng đều nhìn cậu với vẻ ganh tị và ngạc nhiên tột cùng! Trong những ngày nghỉ học, làm con của một thương gia lưu động quả là thú vị hơn vạn lần so với việc làm con trai thừa kế của nhà tư bản kéo sợi bông vĩ đại nhất đời. Còn về việc làm một vị vua trị vì — quả thực tôi chưa từng thấy ai đạt đến đẳng cấp đó nếu không phải là Cậu ấm Gilliard!

Trong lúc Monsieur Hector và cậu ấm đang dắt con lừa vào chuồng, đồng thời cất kỹ lưỡng mọi đồ vật giá trị vào nơi khóa chặt, bà chủ quán liền hâm nóng lại phần bò bít-tết thừa của chúng tôi, thái khoai tây lạnh thành từng lát để chiên giòn, còn Madame Gilliard thì bắt tay vào việc đánh thức đứa con trai dậy. Thằng bé đã phải đi một quãng đường dài trong ngày hôm đó, nên đang lúc cáu kỉnh và lóa mắt vì ánh đèn. Vừa tỉnh giấc, nó liền chuẩn bị sẵn sàng cho bữa tối bằng cách ăn bánh galette, những quả lê chưa chín và khoai tây lạnh — xét theo đánh giá của tôi, điều đó hoàn toàn có lợi cho cảm giác thèm ăn của nó.

Bà chủ quán, bị kích thích bởi lòng ganh đua của người làm mẹ, liền đánh thức đứa con gái nhỏ của mình dậy; và thế là hai đứa trẻ được đặt đối diện nhau. Cậu ấm Gilliard ngắm nhìn cô bé một lúc, hệt như cách một chú chó nhìn bóng phản chiếu của chính mình trong gương trước khi quay đi chỗ khác. Lúc ấy, sự chú ý của cậu đang hoàn toàn dồn vào chiếc bánh galette. Mẹ cậu có vẻ chưng hửng vì con trai mình lại tỏ ra quá hờ hững trước phái yếu; bà bèn bộc lộ nỗi thất vọng của mình một cách khá bộc trực cùng những lời lẽ rất đúng mực khi nhắc đến ảnh hưởng của tuổi tác.

Chắc chắn rồi, sẽ đến lúc cậu bé chú ý nhiều hơn đến các cô gái và bớt quan tâm đi rất nhiều đến người mẹ của mình: hãy hy vọng rằng bà sẽ cảm thấy thích thú với điều đó hệt như vẻ bề ngoài mà bà đang tỏ ra. Nhưng thật là kỳ lạ làm sao: chính những người phụ nữ tỏ ra khinh miệt đàn ông nhất xét trên bình diện giống loài, lại dường như thấy ngay cả những đặc điểm xù xì thô kệch nhất của họ cũng khá sống động và cao thượng khi hiện diện ở những đứa con trai của chính mình.

Cô bé nhìn lâu hơn và với nhiều hứng thú hơn, có lẽ bởi vì đó là nhà của cô, trong khi cậu bé chỉ là kẻ lữ hành và đã quen với những cảnh tượng lạ lẫm. Hơn nữa, trường hợp của cô bé lại chẳng có chiếc bánh galette nào để bận tâm.

Suốt bữa tối, chẳng có chủ đề nào khác được nhắc đến ngoài vị tiểu vương gia của chúng tôi. Cả cha lẫn mẹ đều cưng chiều con cái một cách ngớ ngẩn. Người cha cứ khăng khăng ca ngợi sự khôn ngoan của thằng bé: nào là nó thuộc làu tên của tất cả bạn học ở trường ra sao; và khi điều này hoàn toàn thất bại qua thử nghiệm thực tế, thì nó lại tỏ ra thận trọng và chuẩn xác đến mức kỳ lạ thế nào, rằng nếu được hỏi bất cứ điều gì, nó sẽ ngồi ngẫm nghĩ — rồi lại ngẫm nghĩ, và nếu không biết thì — "thưa đức mẹ, nó sẽ chẳng thèm nói cho anh biết đâu — ma foi, il ne vous le dira pas": quả thực đó là một mức độ thận trọng rất cao. Thỉnh thoảng, Monsieur Hector lại quay sang nhìn vợ với miệng đầy thịt bò bít-tết để hỏi xem vào thời điểm này hay thời điểm nọ, khi thằng bé nói hoặc làm được điều gì đó đáng nhớ thì nó đã mấy tuổi; và tôi để ý thấy Madame thường phớt lờ những câu hỏi đó. Bản thân bà không phải là kẻ hay khoe khoang theo kiểu của chồng, nhưng bà chẳng bao giờ thỏa mãn được việc âu yếm đứa trẻ; và bà dường như tìm thấy một niềm vui dịu dàng khi gợi nhắc lại tất cả những gì may mắn trong cuộc đời nhỏ bé của nó. Không một nam sinh nào có thể nói về kỳ nghỉ vừa mới bắt đầu nhiều đến thế, và nói về những ngày tháng đi học đen tối chắc chắn sẽ phải nối tiếp sau đó ít đến thế. Với một niềm kiêu hãnh có lẽ một phần xuất phát từ dòng máu buôn bán, bà khoe khoang những chiếc túi áo phồng lên một cách quá lố nào là cù quay, còi và dây thừng. Khi bà ghé vào một ngôi nhà nào đó để làm ăn, có vẻ như cậu bé luôn đi theo bầu bạn; và bất cứ khi nào một món hàng được bán ra, nó lại nhận được một xu tiền lời. Quả thực, hai con người tốt bụng này đã chiều chuộng nó đến hư hỏng. Mặc dầu vậy, họ vẫn rất chú ý đến phép tắc của con, và uốn nắn nó về một vài lỗi nhỏ trong cách ứng xử thỉnh thoảng vẫn xảy ra trong bữa tối.

Nói chung, tôi không hề cảm thấy tổn thương gì mấy khi bị coi là một kẻ bán rong. Tôi có thể tự nhủ rằng mình ăn uống tao nhã hơn, hoặc những lỗi sai tiếng Pháp của tôi thuộc về một tầng lớp khác; nhưng rõ ràng là những sự khác biệt ấy sẽ trở thành vô nghĩa đối với bà chủ quán và hai gã lao động. Trong tất cả những điều cốt yếu, chúng tôi và nhà Gilliard trông chẳng khác nhau là mấy trong căn bếp quán trọ. Quả thực, Monsieur Hector tỏ ra tự nhiên hơn và ra dáng bề trên hơn với thế giới bên ngoài; nhưng điều đó hoàn toàn có thể giải thích được là vì y lái xe lừa, trong khi hai kẻ khốn khổ chúng tôi phải lê bước chân trần. Tôi dám cá rằng những người còn lại trong quán đều nghĩ chúng tôi đang chết thèm — dẫu chẳng mang ý địa gì xấu — để được leo lên một vị trí cao ngất ngưởng trong nghề nghiệp như vị khách mới đến.

Và có một điều tôi dám chắc: rằng tất cả mọi người đều trở nên cởi mở hơn, gần gũi hơn và dễ bề trò chuyện hơn ngay khi những con người vô tội này xuất hiện tại chốn ấy. Tôi sẽ không đời nào dễ dãi giao phó một khoản tiền lớn bất thường cho người lái buôn lưu động ấy; nhưng tôi chắc chắn rằng tấm lòng của y đặt đúng chỗ. Trong cõi đời phức tạp này, nếu bạn có thể tìm thấy một hoặc hai điểm hợp lý ở một con người — trên hết, nếu bạn tìm thấy cả một gia đình đang sống chung với nhau trong những điều kiện hòa hợp đến thế — bạn hoàn toàn có thể mãn nguyện, và coi những phần còn lại là dĩ nhiên; hoặc một cách tốt hơn nhiều, hãy dũng cảm tự nhủ rằng bạn hoàn toàn có thể sống tốt mà không cần đến những phần còn lại ấy, và mười ngàn thói hư tật xấu cũng chẳng thể làm vơi bớt đi dù chỉ một phẩm chất tốt đẹp dẫu là nhỏ nhoi.

Trời đã khuya. Monsieur Hector thắp một chiếc đèn lồng nhà chuồng rồi đi ra chỗ chiếc xe để sắp xếp vài việc; và vị tiểu công tử của chúng tôi tiến hành cởi bỏ phần lớn y phục trên người, bắt đầu nhào lộn trên đùi mẹ rồi lăn xuống sàn nhà trong tiếng cười vang phá lên.

— Mày có định ngủ một mình không? — cô hầu bàn hỏi.

— Chắc là chẳng sợ chuyện đó đâu — Cậu ấm Gilliard đáp.

— Ở trường mày vẫn ngủ một mình còn gì — mẹ cậu phản đối. — Nào, nào, con phải ra dáng một người đàn ông chứ.

Nhưng cậu liền cãi rằng ở trường khác với kỳ nghỉ chứ; rằng ở trường có những phòng ngủ tập thể; rồi cậu dập tắt cuộc tranh luận bằng những nụ hôn: người mẹ mỉm cười, chẳng có ai cảm thấy mãn nguyện hơn bà lúc ấy.

Quả thực đúng như cậu bé đã nói, chẳng có mấy nỗi sợ rằng cậu phải ngủ một mình; bởi vì chỉ có độc một chiếc giường cho cả ba người. Về phần chúng tôi, chúng tôi đã cương quyết phản đối việc một căn phòng dành cho hai người mà chỉ sắp xếp tiện nghi cho một; thế là chúng tôi được bố trí một căn buồng xép hai giường nằm trên gác mái của ngôi nhà, ngoài những chiếc giường ra thì chẳng có gì khác ngoài đúng ba chiếc móc treo mũ và một cái bàn. Ngay cả một ly nước cũng không có. Nhưng may mắn thay, cửa sổ vẫn có thể mở được.

Một khoảng thời gian trước khi tôi chìm vào giấc ngủ, căn gác mái đã tràn ngập âm thanh của những tiếng ngáy vang dội: nào nhà Gilliard, nào những gã thợ mầy, và cả những người trong quán trọ, có lẽ tất cả bọn họ đều đang hợp sức đồng lòng tấu lên bản hòa tấu ấy. Ánh trăng non bên ngoài chiếu rọi thật trong trẻo xuống Pont-sur-Sambre, rọi thẳng xuống quán trọ nơi tất cả đám bán rong chúng tôi đều đã lên giường đi ngủ.