Về ba mặt của Edinburgh, vùng đồng quê thoải dần từ thành phố xuống, nơi thì hướng ra biển, nơi thì về những cánh đồng trù phú của Haddington, nơi lại về những mỏ khoáng sản của Linlithgow. Chỉ riêng ở phía nam, địa thế cứ cao dần lên, cho đến khi không những vượt qua cả Lâu đài, mà còn nhìn xuống cả đồi Arthur's Seat. Đặc điểm của vùng lân cận này khá rõ nét với sự khan hiếm các hàng rào cây xanh; với rất nhiều bức tường đá cao thấp khác nhau; với một lượng lớn cây cối, một số đã tươi tốt, nhưng thường có dáng dấp cằn cỗi, mang nét đặc trưng của xứ lạnh miền bắc và ít lá; với dăm con sông nhỏ uốn lượn ở đáy thung lũng như sông Esk, Leith hay Almond; và từ hầu như mọi điểm quan sát, đều thấp thoáng bóng dáng của biển cả hoặc những ngọn đồi. Nơi đây không thiếu sự đa dạng, thế nhưng phần lớn các yếu tố lại chung cho mọi khu vực; và chỉ có vùng phía nam là nổi bật với những đỉnh núi cao đáng kể cùng một tầm nhìn khoáng đạt.

Từ Boroughmuirhead, nơi quân đội Scotland từng đóng trại trước trận Flodden, con đường đổ xuống một con dốc dài, và ngay ở chân dốc, khi chuẩn bị leo lên sườn bên kia, nó chạy qua một trạm thu phí rồi lao thẳng ra vùng đồng trống. Ngay khi tôi viết những dòng này, chúng đã dần trở nên lạc hậu theo dòng chảy của thời gian, khi mà tiếng đục đẽo đang vang lên lanh lảnh ở một dãy nhà mới mọc lên. Cuối cùng thì những người thợ xây cũng đã mạo hiểm vượt qua cái trạm thu phí từng kìm chân họ bấy lâu, để rồi lao băng băng trên những đồng cỏ hãy còn tươi mới ấy giống như một bầy ngựa tơ vừa được thả rỗng. Hệt như việc Lãnh chúa Beaconsfield từng đề xuất treo cổ một kiến trúc sư để làm gương răn đe, một người khi ngắm nhìn những đồng cỏ sắp bị tàn phá này lại liên tưởng đến một biện pháp tương tự để ngăn chặn những kẻ xây dựng; bởi dường như cuối cùng mọi chuyện vẫn phải đi đến một cuộc chiến tay đôi thì mới mong giữ lại được một góc đồng quê xanh tươi không bị quấy phá. Và tại đây, một cách khá thích hợp, ngày trước từng có một cái giá treo cổ là chốnạ tụ tập của loài quạ, với hai xác người bị treo lủng lẳng trong xiềng xích. Hồi còn là một đứa trẻ, tôi từng được người ta chỉ cho thấy một phiến đá phẳng trên mặt đường, nơi cái giá treo cổ từng được dựng lên. Những ai có trí tưởng tượng phong phú thường bị thuyết phục, và còn tìm cách thuyết phục người khác, rằng phiến đá này chẳng bao giờ khô ráo. Và cũng chẳng có gì lạ, họ thường nói thêm như vậy, bởi hai kẻ bất hạnh kia thực ra chỉ trộm có bốn xu giữa hai người họ.

Con đường uốn lượn leo dốc chừng hai dặm, một quãng đường dài và oi bức trong những tháng mùa hè. Bạn sẽ lên đến đỉnh tại một ngã tư, nằm bên trạm thu phí Fairmilehead. Nơi này lộng gió và dễ chịu cả về tên gọi lẫn cảnh quan. Những ngọn đồi nằm sát ngay bên kia thung lũng: đồi Kirk Yetton với những vết lở dài, thẳng đứng có thể nhìn thấy tận từ Fife, và Allermuir là ngọn cao nhất ở phía này; với rừng cây và ruộng đồng vươn cao lên tận sườn đồi, cùng những sườn dốc uốn lượn thành vô số thung lũng nhỏ, các bậc thềm và được tô điểm đủ màu sắc bởi cây thạch nam cùng dương xỉ. Không khí từ trên đồi thổi về vừa trong lành vừa ngọt dịu, thanh khiết nhờ độ cao, lại mang hương thơm mộc mạc của các loài thực vật vùng cao; và ngay tại trạm thu phí, bạn cũng có thể nghe thấy tiếng chim rẽ giò gọi bầy. Vào những mùa nhất định, khi lũ hải âu rời bỏ những bãi biển sủi bọt sóng, những loài chim miền biển và miền núi cùng nhau săn mồi và cất tiếng kêu éo éo trên cùng một cánh đồng cạnh Fairmilehead. Những sinh vật hoang dã có cánh ấy hòa quyện những vòng bay lượn của mình, chim biển là đà lướt qua ngọn cây và kiếm ăn giữa những luống cày. Những chiếc phi cơ nhỏ bé của bầu trời ấy luôn cảm thấy quen thuộc ở bất cứ nơi đâu trên thế giới, miễn là chúng được bay lượn trong bầu trời của riêng mình; và cũng giống như những người thủy thủ, chúng chẳng đòi hỏi gì ngoài thức ăn và nước uống từ những vùng bờ biển mà chúng ghé qua.

Bên dưới, băng qua một con suối, con đường đi qua cầu Bow Bridge, nay là một trại chăn nuôi bò sữa, nhưng xưa kia từng là một xưởng chưng cất rượu whisky. Xảy ra vào thế kỷ trước, có dạo người chủ xưởng chưng cất có mối thâm tình với vị thanh tra thuế vụ thường đến kiểm tra. Viên thanh tra này vốn có tính tình hào phóng, thân thiện và rất sành nghệ thuật vui chơi chén tạc chén thù. Thỉnh thoảng, ông lại phải đi bộ từ Edinburgh đến để đo lường lượng nguyên liệu của nhà xưởng; và mặc dù thật thú vị khi công việc đưa ông đến hướng nhà một người bạn, thì thật không may là người bạn ấy lại chịu thiệt thòi mỗi lần ông ghé thăm. Do đó, khi đi đến ngang tầm đồi Fairmilehead, viên thanh tra thường lấy cây sáo của mình ra khỏi túi — vật bất ly thân trong mọi chuyến đi — lắp các khúc lại với nhau, và hiên ngang tấu lên một khúc nhạc, cứ như thể ông đang chơi cho chính mình thưởng thức và được truyền cảm hứng bởi vẻ đẹp của phong cảnh. Điệu nhạc ưa thích của ông, có vẻ như là "Over the Hills and Far Away". Ngay từ nốt nhạc đầu tiên, người chủ xưởng đã vểnh tai lên nghe. Tiếng sáo ở tận Fairmilehead ư? Lại còn đang thổi bài "Over the Hills and Far Away"? Chắc chắn đây là "kẻ thù thân thiết" của ông, chính là viên thanh tra rồi. Lập tức, ngựa được đóng vào xe, vài thùng rượu whisky được vác lên xe đẩy, phi nước đại vòng qua đồi Hill End, và đem chôn giấu trong thung lũng rêu phong đằng sau đồi Kirk Yetton. Cùng lúc đó, bạn có thể đoán chắc rằng, một con gà béo ngậy được đem quay và tấm khăn trải bàn trắng tinh được chuẩn bị sẵn trong căn phòng phía sau. Chút lát sau, viên thanh tra, sau khi đã thỏa thuê thưởng thức âm nhạc, thong thả đi xuống với vẻ mặt ngây thơ vô số tội nhất có thể, và thấy mọi người ở Bow Bridge hoàn toàn bất ngờ trước sự ghé thăm của mình, nhưng vẫn vô cùng vui mừng khi được đón tiếp ông. Rượu của chủ nhà và tiếng sáo của khách sẽ hòa quyện vào nhau để thúc giục những giây phút tiêu thực trôi qua mau; và khi cả hai đã ngà ngà say, họ sẽ kết thúc buổi tối bằng bài "Over the Hills and Far Away", đệm theo đó là những cái liếc mắt đầy ý nhị. Và chí ít thì đó cũng là một câu chuyện buôn lậu mang đậm nét độc đáo và phảng phất hương vị điền viên.

Đi thêm một đoạn nữa, con đường bên tay phải chạy qua một phiến đá dựng đứng giữa đồng cỏ. Người dân quê gọi đó là đài kỷ niệm Tướng Kay. Theo lời họ kể, một sĩ quan mang tên ấy đã bỏ mạng tại đây trong một trận chiến vào thời điểm mơ hồ nào đó trước khi lịch sử bắt đầu. Niên đại ấy thật đáng yên tâm; bởi tôi nghĩ những nhà văn cẩn trọng đều giữ im lặng về chiến tích của vị Tướng quân này. Thế nhưng phiến đá ấy lại gắn liền với một trong những hình thức sở hữu đất đai kỳ lạ vẫn còn tồn tại đến tận thế giới hiện đại từ thời Phong kiến. Bất cứ khi nào vị quốc vương đương triều đi ngang qua, một địa chủ nọ bắt buộc phải trèo lên đỉnh phiến đá, tay cầm kèn và tấu lên một hồi kèn theo đúng mức độ hiểu biết của ông ta về nghệ thuật ấy. Thật may mắn cho một gia đình đáng kính nọ là các bậc vua chúa chẳng có công chuyện gì to tát phải bén mảng tới đồi Pentland. Nhưng câu chuyện ấy lại mang lại vẻ hài hước cho phiến đá; và người qua đường thỉnh thoảng lại tủm tỉm cười một mình.

Vùng đất này rất được lòng những kẻ mê tín dị đoan. Ngay gần đó, ở chiếc cổng sau của Comiston, một phu xe về muộn đã tận mắt nhìn thấy một quý bà mặc đồ trắng, "với đôi giày sáng bóng đẹp tuyệt trần dưới chân", người đã nhìn anh ta bằng ánh mắt đầy rợn tóc gáy rồi biến mất; và ngay phía trước là quán trọ Hunters' Tryst, xưa kia từng là một quán trọ ven đường, và cách đây chưa lâu còn bị chính quỷ dữ ám ảnh. Satan đã biến cuộc sống của những người cư trú nơi đây thành một nỗi thống khổ tột cùng. Hắn làm rung chuyển bốn góc tòa nhà bằng những tiếng kêu la thảm thiết, đập phá cửa ra vào và cửa sổ, đập vỡ bát đĩa giữa lúc canh khuya thanh vắng và nhảy múa những điệu nhảy ô uế trên mái nhà. Mọi loại hình tẩy uế tâm linh đều được huy động; những mục sư ưu tú được triệu từ Edinburgh đến để cầu nguyện suốt hàng giờ liền; những người hàng xóm đạo đức ngồi thức trắng đêm để tụng kinh niệm chú; nhưng Satan chẳng thèm bận tâm đến họ hơn cơn gió thổi qua những đỉnh đồi là bao; và phải mãi sau nhiều năm khủng bố, hắn mới chịu rời khỏi quán trọ Hunters' Tryst trong yên bình để đi quấy rầy phần còn lại của nhân loại. Nào là Tướng Kay, nào là người phụ nữ áo trắng, lại thêm hiện tượng kỳ lạ này nữa, vùng lân cận này mang lại vô vàn điều kiện thuận lợi cho những nhà nghiên cứu theo trường phái giải mã thần thoại mặt trời; và dù không hoàn toàn hùa theo cái trường phái văn học chuyên làm vỡ mộng ấy, người ta vẫn không thể không văng vẳng bên tai tiếng gió đông lồng lộng trong câu chuyện cuối cùng. "Đêm ấy," nhà thơ Burns đã viết trong một khoảnh khắc thăng hoa nhất,—

Đêm ấy ai cũng hiểu tường tận

Quỷ dữ đang bận việc tay chân.

Và nếu mọi người ngồi thức trắng đêm ở những nơi hoang vắng trên đồi, tay cầm Kinh thánh và những khúc thánh ca run rẩy, họ sẽ dễ dàng nghe thấy những âm thanh ghê rợn nhất trên trần gian: gió sẽ đập vào cửa, nhảy múa trên mái nhà đối với họ, và làm cho những ngọn đồi tru tréo quanh ngôi nhà tranh của họ với thứ âm thanh ầm ĩ tựa Ngày Phán xét.

Con đường tiếp tục đi xuống qua một thung lũng khác, rồi cuối cùng bắt đầu leo lên sườn dốc chính của dãy Pentland. Một cụm cây cổ thụ đứng quây quần xung quanh một ngôi nhà trang trại sơn trắng; và từ một thung lũng nhỏ gần đó, bạn có thể thấy khói bốc lên và những chiếc lá đang xào xạc trong gió. Ngay phía trên đầu, những ngọn đồi vút cao cả ngàn bộ vào bầu trời. Vùng đất này, vào khoảng mùa cừu non, vang dội tiếng kêu bê bết của những bầy gia súc; và bạn sẽ bị đánh thức vào lúc sáng sớm mờ sương của mùa hè bởi tiếng chó sủa hay tiếng người chăn cừu gọi vọng vào những vách đá vang âm. Nơi này, cùng với ngôi làng nhỏ nằm khuất phía sau, chính là Swanston.

Địa danh nằm trong thung lũng nhỏ này có mối liên hệ mật thiết với thành phố. Từ thuở xa xưa, mảnh đất khuất gió này đã được các ủy viên hội đồng thành phố Edinburgh mua lại vì những con suối trào lên hoặc tụ hội nơi đây. Sau khi xây dựng trạm cấp nước và đặt hệ thống ống dẫn, họ chợt nhận ra nơi này vô cùng thích hợp cho những buổi tiệc tùng ăn uống. Một khi ý định đã hình thành, với những vị quan chức ưa vui vẻ và công quỹ trong tay, nó nhanh chóng được hiện thực hóa; và Edinburgh chẳng mấy chốc đã có thể kiêu hãnh sở hữu một Ngôi nhà Giải trí của thành phố. Thung lũng nhỏ được biến thành một khu vườn; và trên gò đất che chở nó khỏi đồng bằng cùng những cơn gió biển, họ xây một ngôi nhà hướng tầm nhìn ra những ngọn đồi. Họ mang về những chiếc móc trang trí và đầu thú xối nước từ nhà thờ St. Giles cũ — lúc bấy giờ đang được trùng tu — rồi bố trí chúng trên các đầu hồi, ngay trên cửa ra vào và xung quanh khu vườn; còn mỏ đá từng cung cấp vật liệu xây dựng cho họ, họ cho phủ đầy dây hoa đăng ti đằng và thảm hoa hồng nở rộ. Đó là để vui mắt; còn để nuông chiều cái dạ dày, họ đã đào một căn hầm rộng rãi ở sườn đồi và lắp đặt những ô chứa bằng đá đẽo. Theo thời gian, cây cối lớn dần và che bóng mát cho ngôi nhà, còn những loài cây lá xanh quanh năm mọc lên biến thung lũng thành một bụi rậm rạp. Nơi đó, những vị quan chức mặt đỏ tía tai rũ bỏ những bận rộn của chốn quan trường thành phố; những chiếc mũ tam giác diễu hành nghiêm trang quanh khu vườn và luồn lách giữa những khóm ô rô; những cây gậy quyền uy vạch những hình thù vẩn vơ trên lối đi; và khi màn đêm buông xuống, từ tận đỉnh đồi cao, người chăn cừu nhìn thấy ánh đèn cửa sổ hắt qua kẽ lá và nghe thấy giọng nói của các bậc chức sắc thành phố cất lên ca hát.

Ngôi nhà trang trại còn có tuổi đời xưa hơn thế. Ban đầu nó là một trang ốc đảo của Tu viện Whitekirk, được cày cấy và sinh sống bởi những vị tu sĩ mặt mày hồng hào. Sau đó, thời kỳ Cải cách, nó rơi vào tay một gia đình theo phái Kháng cách thuần thành. Trong những năm tháng binh đao dưới thời Giao ước, khi một buổi nhóm họp lén lút ban đêm được tổ chức trên đồi Pentland, những cánh cửa trang trại vẫn rộng mở hiếu khách đến tận sáng hôm sau; chiếc bàn dài chất đầy phô mai và bánh mì dẹt, sữa và rượu mạnh; còn những tín đồ thì cứ túc tắc từ trên đồi đi xuống giữa hai buổi lễ, hệt như những cặp đôi ghé phòng ăn nhẹ giữa hai điệu nhảy của một vũ hội hiện đại. Trong cuộc nổi dậy năm Quý Sửu (Forty-Five), một số lính vùng cao đi cướp bóc thuộc quân đội của Hoàng tử Charlie đã đột nhập vào Swanston lúc rạng sáng. Cụ cố của người chủ trại quá cố lúc bấy giờ hãy còn là một đứa trẻ; chúng đánh thức cậu bé bằng cách giật phăng những chiếc chăn trên giường, và mãi khi đã về già, ông vẫn nhớ như in ánh mắt hung hợn cùng giọng điệu cục cằn của chúng. Cái cối đánh kem đang đầy ắp kem trong phòng sữa, và chúng đã dùng thứ đó để nấu món cháo yến mạch brose với niềm vui sướng khôn tả. "Đúng là món cháo tuyệt cú mèo," một tên trong bọn thốt lên. Cuối cùng chúng cũng rút lui, mang theo chiến lợi phẩm nặng nề như lạc đà; và Trang trại Swanston từ đó trở đi nằm ngoài tầm với của lịch sử. Tôi không biết điều gì vẫn đang chờ đón nó ở tương lai. Vào những ngày trời tối, khi sương mù sà thấp sát triền đồi, ngôi nhà mang một vẻ u ám như thể rất thích hợp cho những câu chuyện bi kịch tư gia. Nhưng vào một ngày tháng Bảy oi ả, bạn chẳng thể tưởng tượng nổi một nơi nào hoàn hảo hơn khu vườn ấy, được bố trí với những lối đi ngập tràn vòm cây, những luống hoa cổ kính rực rỡ, và kết thúc bằng một khe núi thu nhỏ, toàn giàn leo, rêu phong cùng thác nước nhỏ róc rách, được che chở khỏi cái nắng gay gắt dưới những tầng lá rộng rợp bóng.

Ngôi làng nhỏ phía sau là một trong những chòm xóm khiêm tốn nhất, gồm vài ngôi nhà tranh nằm trên bãi cỏ bên một con suối nhỏ. Vài ngôi nhà trong số đó (một điều kỳ lạ ở Scotland) lại là hình mẫu của sự ngăn nắp bên trong; những chiếc giường trang trí bằng vải chắp vá, những chiếc kệ bày biện đĩa vẽ họa tiết liễu đào, sàn nhà và bàn ghế sáng bóng nhờ được cọ rửa hoặc quét đất sét trắng, và ngay cả chiếc ấm đun nước cũng được đánh bóng loáng như bạc. Đó là dấu hiệu của tuổi già mãn nguyện chốn thôn quê, nơi có rất ít chuyện tầm phào để bàn tán và chẳng có cảnh tượng đường phố nào để ngắm nghía. Việc nhà trở thành một bộ môn nghệ thuật; và vào buổi chiều tối, khi không gian bên trong ngôi nhà tranh bừng sáng và lấp lánh trong ánh lửa hồng, người phụ nữ nội trợ đan tay vào nhau và ngắm nhìn bức tranh hoàn mỹ do chính mình tạo ra; gió tuyết ngoài kia có dữ dội đến đâu mặc kệ, bà đã tự tạo cho mình một góc nhỏ ấm cúng trên cõi đời này. Thành phố có lẽ cách xa cả ngàn dặm: thế nhưng chính ngay tại đây, ông Bough đã vẽ bức tranh phong cảnh từ xa về Edinburgh, bức tranh đã được khắc in cho tập sách này:[2] và bạn chỉ cần nhìn vào bức tranh khắc, là sẽ thấy nó ở gần ngay trong tầm với. Nhưng những ngọn đồi và con người miền núi vốn chẳng dễ gì bị làm cho phai mờ bản chất; và nếu bạn đi dạo ở đây vào một ngày Chủ nhật mùa hè, rất có thể người chăn cừu sẽ thả chó đuổi theo bạn đấy. Dù vậy, hãy cứ giữ vẻ mặt điềm tĩnh; trông chúng có vẻ dữ dằn khi xông tới đấy, nhưng tấm lòng chúng thì hoàn toàn lương thiện; và chúng sẽ chỉ sủa vang rồi lăn lộn quanh bạn trên bãi cỏ, phớt lờ những lời hò hét kích động của chủ nhân.

Đồi Kirk Yetton tạo thành góc đông bắc của dãy núi; từ đó, dãy Pentland uốn lượn về phía nam và phía tây. Từ đỉnh đồi, bạn phóng tầm mắt bao quát một vùng đồng bằng rộng lớn thoải dần ra biển và chiêm ngưỡng vô số ngọn đồi ở phía xa. Kia là những ngọn đồi của vùng Fife, đồi Peebles, dãy Lammermoor và Ochils, với hình thù nhấp nhô tựa núi non, mờ ảo một sắc xanh của khoảng cách. Bản thân dãy Pentland hiện ra trước mắt bạn là một vùng đỉnh núi hoang vu mọc đầy thạch nam với một hồ nước lấp lánh ở giữa; và về phía đó, khung cảnh hoang vắng chẳng khác nào khi bạn đang ngắm nhìn vùng Galloway hay Applecross. Quay người lại hướng bên kia, cảm giác giống như một chuyến đi du lịch xa. Tít tận ngoài vùng đất thấp, Edinburgh hiện hình, tỏa làn khói lớn vào những ngày trời trong và trải rộng các vùng ngoại ô ra xung quanh hàng dặm trời; Lâu đài sừng sững sẫm màu ở chính giữa; và ngay gần đó, đồi Arthur's Seat tạo nên một điểm nhấn đầy ấn tượng trong bức tranh phong cảnh. Khắp mọi nơi, những cánh đồng canh tác, những khu rừng, những ngôi làng tỏa khói và những con đường đất trắng ngoằn ngoèo làm phong phú thêm bề mặt gập ghềnh của mặt đất. Những đoàn tàu chậm chạp bò trên đường ray; những con thuyền nhỏ đang giăng buồm lượn sóng trong vịnh Firth; cái bóng của một đám mây núi to lớn tựa như một giáo xứ đang di chuyển trước gió; chính ngọn gió ấy làm xào xạc rừng cây và những thửa lúa mì đứng thẳng, đồng thời gửi những nhịp đập mang màu sắc biến hóa xuyên suốt cảnh quan. Cứ thế, bạn ngồi đó, tựa như thần Zeus trên đỉnh Olympus, từ trên cao nhìn xuống cuộc sống của loài người. Thành phố tĩnh lặng như một thành phố của người chết: từ tất cả những đại lộ nhộn nhịp ấy, không một tiếng động, không một tiếng bước chân nào vọng lên được tới chỗ bạn trên đồi. Tiếng sóng biển, tiếng hò hét của những người cày bạt, tiếng suối chảy và tiếng bánh xe nước, tiếng chim ca và tiếng gió thổi, vẫn duy trì một bản hòa tấu sống động khắp vùng đồng bằng; từ trang trại này sang trang trại khác, chó sủa và gà gáy đua nhau thách thức; thế nhưng từ đài quan sát mang phong cách vị thần Olympus này, ngoại trừ tiếng thì thầm vang vọng của một đoàn tàu, thế giới dường như đã chìm vào sự tĩnh lặng chết chóc và mọi hoạt động náo nhiệt của thị trấn lẫn đồng quê đều trở nên vô thanh bên tai bạn. Tiếng chim đồi kêu réo rắt, tiếng cừu kêu bê bết, tiếng gió hát trong cỏ khô, dường như không phải làm gián đoạn, mà là để hòa nhịp vào sự tĩnh lặng ấy; nhưng đối với tâm hồn nhạy cảm, toàn bộ khung cảnh ấy tạo nên một bản âm hưởng vừa mang tính nhân văn vừa đượm hồn điền viên, khơi gợi những suy ngẫm thú vị về số phận con người. Thành phố nhấp nhô những ngọn tháp có người ở, những con tàu, những thửa ruộng chia ô, những đàn gia súc đang gặm cỏ và những con đường cao tốc thẳng tắp, tất cả hiện lên minh chứng rõ ràng cho lối sống năng động và đầy đủ tiện nghi của con người; và dù bạn có chậm chạp đến đâu, có hững hờ đến đâu đi nữa, thì trong khung cảnh ấy vẫn có thứ gì đó kích thích dòng máu trong người bạn và mang lại cho bạn hứng khởi để lao động vui vẻ.

Ngay bên dưới là Fairmilehead, một chòm mái nhà cùng chiếc ống khói đang tỏa khói, nơi hai con đường nhỏ chẳng dày hơn sợi chỉ đan xen nhau bên cạnh một khu rừng cheo leo. Nếu là một người hay mộng mơ, bạn sẽ liên tưởng đến viên thanh tra thuế vụ trong câu chuyện. Và hình ảnh về viên nhân viên thuế vụ già này, kẻ từng rà môi và mân mê cây sáo rồi cất lên những âm thanh trong trẻo giữa bầu trời miền núi, cùng những lời ca trong bài hát ông yêu thích, đã đưa tâm trí bạn "Over the hills and far away" đến những xứ sở xa xôi; để rồi bạn mường tượng ra hình ảnh Edinburgh không phải như những gì bạn đang thấy giữa một vùng lân cận nhỏ bé, mà như một tâm điểm nổi lên giữa quả địa cầu tròn vo với toàn bộ châu Âu và đại dương sâu thẳm bao quanh. Bởi bất kỳ nơi nào cũng là trung tâm của trái đất, nơi các con đường cao tốc tỏa đi hoặc tàu thuyền giăng buồm ra khơi đến những vùng đất lạ; ranh giới của một giáo xứ cũng chẳng mang tính tưởng tượng ít hơn biên giới của một đế quốc; và cũng giống như một người ngồi trong phòng làm việc ở nhà và hối hả viết sách, một thành phố cũng truyền đi sức ảnh hưởng và bức chân dung của chính mình khắp chốn. Chẳng có người con xa xứ nào của Edinburgh, dù ở chốn xa hay gần, từ Trung Quốc cho đến tận Peru, lại không mang theo trong ký ức một vài hình ảnh sinh động, một buổi hoàng hôn khuất sau vách đá Lâu đài, một khung cảnh tuyết rơi, hay một chùm đèn đường chằng chịt trong thành phố — những thứ không thể xóa nhòa trong ký ức và là niềm hạnh phúc khi được hoài niệm trong những khoảng nghỉ giữa những bộn bề lao động. Đối với bất kỳ ai như thế, nếu cuốn sách này tình cờ đến tay họ, thì đây chính là một vài bức tranh về quê hương. Thật tuyệt vời biết bao nếu họ nhận ra một ngôi nhà nơi họ từng sinh sống, hay một con đường mà họ từng dạo bước.

[2] Chú thích về một bức tranh khắc trong ấn bản gốc.