Dù chúng tôi đến bữa tối khá muộn, những người ngồi cùng bàn vẫn khoản đãi chúng tôi những ly rượu vang sủi tăm. "Ở Pháp chúng tôi là thế đấy," một người lên tiếng. "Những ai ngồi vào bàn với chúng tôi đều là bạn bè." Và tất cả những người còn lại đều vỗ tay tán thưởng.
Họ có tổng cộng ba người, và quả là một bộ ba kỳ lạ để cùng trải qua ngày Chủ nhật.
Hai trong số họ cũng là khách trọ giống chúng tôi, đều là người miền Bắc. Một người hồng hào, vóc dáng đẫy đà, với mái tóc đen và bộ râu rậm rạp, chính là kiểu thợ săn gan dạ của Pháp – người luôn cho rằng chẳng có gì là quá nhỏ bé, thậm chí một con chim sơn ca hay một con cá tuế, mà anh ta không thể chứng tỏ tài nghệ bằng cách bắt cho bằng được. Đối với một người to lớn, khỏe mạnh như vậy, với mái tóc rậm rạp tựa Samson, dòng máu đỏ cuồn cuộn trong huyết quản, mà lại đi khoe khoang những chiến công cỏn con ấy, thì thật tạo ra một cảm giác lệch lạc chẳng khác nào dùng búa hơi để đập hạt dẻ. Người còn lại là một kẻ điềm tĩnh, trầm ngâm, tóc vàng, mang thể chất bạch huyết và u sầu, phảng phất nét mặt của một người Đan Mạch: "Tristes têtes de Danois!" (Những cái đầu u sầu kiểu Đan Mạch!) như Gaston Lafenestre vẫn thường nói.
Tôi không thể bỏ qua cái tên ấy mà không dành vài lời cho một người bạn tốt nhất nay đã vùi thân vào cõi cát bụi. Sẽ chẳng bao giờ chúng ta còn được thấy Gaston trong bộ trang phục đi rừng của anh nữa — với tất cả mọi người, anh mãi là Gaston bằng tất cả sự quý mến chứ không chút mạo phạm — hay nghe anh đánh thức những tiếng vang ở Fontainebleau bằng chiếc tù và chốn sơn lâm. Sẽ không bao giờ nụ cười hiền hậu của anh còn đem lại sự bình yên giữa mọi tầng lớp nghệ sĩ, hay khiến những người Anh cảm thấy thân thuộc như ở quê nhà trên đất Pháp. Sẽ chẳng bao giờ những chú cừu, vốn chẳng hề có tâm hồn gì ngây thơ hơn anh, lại ngẩn ngơ làm người mẫu cho nét vẽ miệt mài của anh thêm một lần nào nữa. Anh ra đi quá sớm, ngay đúng thời điểm đang bắt đầu đâm chồi nảy lộc và nở hoa thành một con người xứng đáng với chính mình; thế mà bất cứ ai từng quen biết anh đều không nghĩ rằng anh đã sống một đời vô ích. Tôi chưa từng quen ai nhỏ bé nhường ấy mà lại khiến tôi thương mến đến vậy; và tôi nhận ra đó là một thước đo tốt để đánh giá người khác, qua việc họ đã học được cách thấu hiểu và trân trọng anh biết bao nhiêu. Quả thực, sự hiện diện của anh mang lại một ảnh hưởng tốt đẹp trong cuộc đời khi anh còn sống giữa chúng ta; nụ cười của anh thật tươi tắn, ngắm nhìn anh khiến lòng người ấm lại; và dù trong lòng có u sầu đến đâu đi nữa, anh vẫn luôn giữ gương mặt can đảm, rạng rỡ, đón nhận những nghịch cảnh cay đắng nhất của vận mệnh tựa như những làn mưa mùa xuân. Nhưng giờ đây, người mẹ của anh vẫn ngồi thui thủi bên bìa rừng Fontainebleau, nơi thuở trẻ cơ hàn và nhọc nhằn, anh từng đi hái nấm.
Nhiều bức tranh của anh đã vượt biển sang tận nước Anh: bên cạnh những bức đã bị đánh cắp, khi một tên Yankee hèn nhát bỏ mặc anh trơ trọi ở London với vỏn vẹn hai xu Anh, và có lẽ số từ tiếng Anh cũng chỉ gấp đôi số tiền ấy. Nếu ai đọc những dòng này mà đang sở hữu một bức tranh phong cảnh vẽ đàn cừu theo phong cách của Jacques, mang chữ ký của người nghệ sĩ tuyệt vời này, hãy tự nhủ rằng một trong những con người tử tế và dũng cảm nhất đã từng góp tay trang hoàng cho căn phòng của họ. Có thể trong Phòng trưng bày Quốc gia còn có những bức tranh xuất sắc hơn; nhưng chẳng họa sĩ nào qua các thế hệ lại sở hữu một trái tim cao đẹp hơn thế. Các Thi-thiên nói với chúng ta rằng: Cái chết của các thánh nhân thật trân quý trong mắt Chúa tể của nhân loại. Nó tất yếu phải trân quý; bởi vì cái giá phải trả quá đắt đỏ, khi chỉ qua một nhát dao, người mẹ bị bỏ lại trong cảnh cô đơn, còn sứ giả hòa bình và người gìn giữ sự bình yên cho cả một cộng đồng lại bị vùi lấp vào lòng đất cùng với Caesar và Mười hai Tông đồ.
Có gì đó đang thiếu vắng giữa những tán sồi ở Fontainebleau; và khi món tráng miệng được dọn lên ở Barbizon, mọi người vẫn ngước nhìn ra cửa để tìm kiếm một bóng hình nay đã vĩnh viễn đi xa.
Người thứ ba trong nhóm chúng tôi ở Origny không ai khác chính là chồng của bà chủ quán: thực ra không hẳn là ông chủ, vì ban ngày anh ta phải làm việc trong nhà máy, và đến tối mới trở về nhà mình với tư cách như một người khách trọ: một con người gầy đét vì sự kích động không dứt, với cái đầu hói, những nét mặt sắc sảo và đôi mắt láo liên, sáng rực. Vào ngày thứ Bảy, khi đang kể lại một cuộc phiêu lưu tầm thường nào đó trong chuyến đi săn vịt, anh ta đã đập vỡ một chiếc đĩa thành hàng chục mảnh. Mỗi khi đưa ra một nhận xét, anh ta lại đảo mắt nhìn khắp bàn, cằm ngẩng cao, với một tia sáng xanh lóe lên trong cả hai mắt, như thể đang tìm kiếm sự đồng thuận. Thỉnh thoảng, vợ anh ta lại xuất hiện ở khung cửa căn phòng nơi chị đang giám sát bữa tiệc, cất lời nhắc nhở: "Henri, anh đang quên mất phép lịch sự đấy," hoặc "Henri, chắc chắn anh có thể nói chuyện mà không cần phải làm ồn ào như thế." Quả thực, đó lại là điều mà con người bộc trực ấy không tài nào làm nổi. Dù chỉ là một vấn đề nhỏ nhặt nhất, mắt anh ta cũng bừng sáng, nắm đấm giáng xuống mặt bàn, và giọng nói vang dội tuôn trào thành những tiếng sấm gầm chuyển đổi khôn lường. Tôi chưa từng thấy một con người nào dễ nổ tung đến thế; tôi nghĩ có quỷ ám trong người anh ta. Anh ta có hai cửa miệng ưa thích — "đó là điều hợp logic," hoặc bất hợp logic tùy theo hoàn cảnh; và câu nói thứ hai này, được thốt lên với một vẻ đầy thách thức, tựa như một người giương cao ngọn cờ ở phần đầu của biết bao câu chuyện dài dòng và vang dội: "Các bạn thấy đấy, tôi là một người vô sản." Quả thật, chúng tôi thấy điều đó rất rõ ràng. Cầu trời cho tôi đừng bao giờ bắt gặp anh ta cầm súng trên những con đường phố Paris! Đó chắc chắn sẽ chẳng phải là khoảnh khắc tốt lành gì cho đại đa số công chúng.
Tôi ngẫm rằng hai câu cửa miệng ấy đã phần nào thể hiện rõ mặt tốt lẫn mặt xấu trong giai cấp của anh ta, và rộng hơn là của cả đất nước anh ta. Thật là một điều mạnh mẽ khi dám thừa nhận mình là ai mà không cảm thấy xấu hổ; dẫu cho việc nhắc đi nhắc lại tuyên bố ấy quá nhiều lần trong một buổi tối có thể xem là hơi kém tinh tế. Tất nhiên, tôi sẽ chẳng mảy may ca ngợi điều đó nếu nó phát ra từ miệng một vị công tước; nhưng ở thời buổi này, phẩm chất ấy lại rất đáng quý ở một người thợ thủ công. Mặt khác, việc đặt trọn niềm tin vào logic lại chẳng phải là một điều khôn ngoan gì cho cam; và đặc biệt là thứ logic của riêng chúng ta, bởi vì nó thường hay sai lầm. Chúng ta sẽ chẳng bao giờ biết mình sẽ trôi dạt về đâu, một khi đã bắt đầu đi theo những lời lẽ hoa mỹ hay những bậc thầy lý thuyết. Trong trái tim mỗi con người luôn tồn tại một thứ khuôn thước chính trực, đáng tin cậy hơn bất kỳ tam đoạn luận nào; và đôi mắt, lòng trắc ẩn cùng những dục vọng của con người vốn hiểu rõ vài điều mà cho đến nay vẫn chưa từng được đưa ra tranh luận. Những lý lẽ nhiều như quả mâm xôi; và cũng giống như những cú đấm tay đôi, chúng phục vụ không thiên vị cho bất kỳ phe phái nào. Các học thuyết không tồn tại hay sụp đổ dựa vào những bằng chứng của chúng, và chúng chỉ mang tính logic chừng nào còn được ngụy biện một cách khéo léo. Một nhà biện luận tài ba cũng chẳng khác gì một vị tướng tài ba trong việc chứng minh tính chính nghĩa của phe mình. Thế nhưng nước đang điên cuồng chạy theo một vài khẩu hiệu đao to búa lớn; sẽ phải mất một khoảng thời gian họ mới có thể nhận ra rằng chúng chẳng qua cũng chỉ là những từ ngữ rỗng tuếch, dẫu cho có to tát đến đâu đi nữa; và một khi điều đó xảy ra, có lẽ họ sẽ thấy logic bớt phần thú vị đi nhiều.
Cuộc trò chuyện bắt đầu bằng những chi tiết về buổi đi săn trong ngày. Khi tất cả những tay súng trong một ngôi làng cùng khai hỏa trên phần lãnh thổ chung của làng mình pro indiviso (theo hình thức sở hữu chung), hiển nhiên là sẽ có rất nhiều vấn đề về phép xã giao và thứ tự ưu tiên nảy sinh.
Gia chủ liền la lên, vừa khua khoắng chiếc đĩa trên tay: "Này nhé, đây là một cánh đồng củ cải đường. Tốt. Thế rồi tôi ở đây. Tôi tiến lên, đúng không nào? Eh bien! sacristi," và câu nói ngày càng lớn tiếng hơn, kết thúc bằng một tràng chửi rủa vang dội, trong khi người nói đảo mắt tìm kiếm sự đồng tình, và tất cả mọi người đều gật đầu với anh ta nhân danh sự hòa hợp.
Anh chàng người Bắc sắc diện hồng hào liền kể vài câu chuyện về chiến tích tự thân trong việc duy trì trật tự: đáng chú ý nhất là câu chuyện về một vị Hầu tước.
"Thưa Hầu tước," tôi nói, "nếu ngài bước thêm một bước nữa, tôi sẽ khai hỏa vào ngài đấy. Ngài đã có một hành động thật bỉ ổi, Hầu tước ạ."
Và theo lời kể, dường như vị Hầu tước nọ đã chạm tay lên mũ rồi lủi thủi rút.
Gia chủ vỗ tay tán thưởng rào rộ. "Làm vậy là phải lắm," anh ta phán. "Hắn đã làm tất cả những gì có thể. Hắn thừa nhận mình sai." Và rồi lại tiếp tục những tràng chửi thề nối tiếp nhau. Anh ta cũng chẳng ưa gì giới hầu tước, nhưng con người vô sản làm chủ quán trọ của chúng tôi quả thực vẫn có một ý thức công lý tiềm ẩn trong lòng.
Từ chuyện săn bắn, câu chuyện chuyển hướng sang sự so sánh chung giữa Paris và vùng nông thôn. Gã vô sản đập bàn thình thịch như đánh trống để ca tụng Paris. "Paris là cái gì? Paris chính là tinh hoa của nước Pháp. Chẳng có ai gọi là người Paris cả: chính anh, tôi và tất cả mọi người mới là người Paris. Sống ở Paris, một con người có tới tám mươi phần trăm cơ hội để thành công trong đời." Và anh ta vẽ nên một bức tranh vô cùng sống động về người thợ thủ công trong một căn phòng chật chội chẳng khác gì chuồng chó, miệt mài tạo ra những sản phẩm được mang đi khắp thế giới. "Eh bien, quoi, c'est magnifique, ça!" (Chà, thế mới là tuyệt đỉnh chứ!) anh ta hét lên.
Anh chàng người Bắc u sầu liền chen vào để ca ngợi cuộc sống của người nông dân; anh ta cho rằng Paris là nơi độc hại đối với cả nam lẫn nữ; "chủ nghĩa tập trung," anh ta nói——
Nhưng gã chủ quán đã chồm tới phản bác ngay lập tức. Anh ta chỉ ra rằng mọi thứ đều vô cùng logic, và vô cùng vĩ đại. "Thật là một cảnh tượng! Thật là một nhãn quan tuyệt vời!" Và những chiếc đĩa trên bàn rung bần bật dưới một trận mưa đòn giáng xuống.
Với mong muốn làm hòa, tôi bèn xen vào vài lời tán dương sự tự do ngôn luận ở Pháp. Tôi khó lòng mà ném trúng mục tiêu nào tệ hơn thế. Cả căn phòng chìm vào sự im lặng tức khắc, kèm theo những cái gót đầu đầy ngụ ý. Rõ ràng là họ không thích chủ đề này, nhưng họ cũng ngầm cho tôi hiểu rằng anh chàng người Bắc u sầu kia là một kẻ tử vì đạo chính vì những quan điểm của anh ta. "Cứ hỏi anh ấy thử xem," họ giục giã. "Cứ hỏi anh ấy đi."
"Vâng, thưa ngài," anh ta điềm tĩnh đáp lời tôi, dẫu cho nãy giờ tôi chưa hề nhắm vào anh ta, "tôi e rằng sự tự do ngôn luận ở Pháp ít hơn nhiều so với những gì ngài tưởng tượng." Nói rồi, anh ta cụp mắt xuống, ra vẻ như muốn chấm dứt chủ đề tại đó.
Sự tò mò của chúng tôi lúc này đã trỗi dậy mạnh mẽ. Bằng cách nào, vì sao, hay khi nào mà anh chàng nhân viên tiếp thị mang thể chất bạch huyết này lại trở thành kẻ tử vì đạo? Chúng tôi lập tức đinh ninh rằng đó phải là một vấn đề tôn giáo nào đó, và bắt đầu ôn lại trí nhớ về Tòa án Dị giáo vốn chủ yếu được đắp đổi từ câu chuyện kinh dị của Poe và bài giảng trong cuốn "Tristram Shandy", tôi tin là thế.
Vào sáng hôm sau, chúng tôi có cơ hội đi sâu hơn vào vấn đề; bởi vì khi chúng tôi dậy thật sớm để tránh một phái đoàn đến tiễn đưa đầy lưu luyến, chúng tôi phát hiện ra vị anh hùng ấy đã thức dậy trước cả chúng tôi. Có lẽ anh ta đang lót dạ bằng rượu vang trắng và hành tây sống, để duy trì khí chất của một kẻ tử vì đạo, tôi suy đoán là vậy. Chúng tôi đã có một cuộc trò chuyện dài, và cuối cùng cũng moi được những điều mình muốn bất chấp sự kín kẽ của anh ta. Nhưng đây lại là một tình huống vô cùng kỳ lạ. Dường như hai người Scotland và một người Pháp có thể thảo luận suốt nửa tiếng đồng hồ đằng đẵng, mà trong suốt thời gian đó, mỗi quốc tịch lại mang trong đầu một ý niệm hoàn toàn khác biệt. Mãi cho đến tận phút chót, chúng tôi mới phát hiện ra rằng dị giáo của anh ta thực chất mang tính chính trị, hoặc nhận ra rằng anh ta đã hiểu lầm ý chúng tôi suốt từ đầu. Những thuật ngữ và tinh thần mà anh ta dùng để nói về niềm tin chính trị của mình, dưới con mắt chúng tôi, lại hoàn toàn phù hợp với các niềm tin tôn giáo. Và ngược lại.
Chẳng có gì mang đặc trưng của hai quốc gia này rõ nét hơn thế. Chính trị chính là tôn giáo của nước Pháp; như Nanty Ewart từng nói, "Một thứ tôn giáo chết tiệt"; trong khi ở quê nhà, chúng tôi thường dành phần lớn sự cay đắng của mình cho những bất đồng nhỏ nhặt quanh một cuốn sách thánh ca, hay một từ tiếng Do Thái mà có lẽ chẳng bên nào dịch nổi. Và có lẽ sự hiểu lầm ấy cũng là điển hình cho rất nhiều sự hiểu lầm khác sẽ chẳng bao giờ được sáng tỏ: không chỉ giữa những con người khác chủng tộc, mà còn giữa những người khác giới tính.
Còn về chuyện tử vì đạo của bạn chúng tôi, anh ta là một tín đồ của Công xã, hoặc có lẽ chỉ là một người tham gia Công xã (Communard), vốn là hai khái niệm rất khác nhau; và anh ta đã mất một hoặc nhiều công việc vì lý do đó. Tôi nghĩ anh ta cũng từng bị từ chối trong chuyện hôn nhân; nhưng có lẽ cách nhìn nhận mang tính tình cảm của anh ta đối với chuyện làm ăn đã đánh lừa tôi. Dù sao đi nữa, anh ta vẫn là một con người hiền lành, dịu dàng; và tôi hy vọng kể từ dạo ấy, anh ta đã tìm được một công việc tốt hơn và lấy được một người vợ phù hợp hơn.
