Miền đất mà họ đi qua, thung lũng Loing xanh ngát và lộng gió ấy, là chốn vô cùng hấp dẫn đối với những tâm hồn ưa chuộng sự yên tĩnh và niềm vui cô độc. Thời tiết hôm đó tuyệt diệu làm sao; suốt đêm sấm chớp rền vang, mưa trút xuống như thác đổ; thế nhưng ban ngày, bầu trời quang mây, nắng rực rỡ, không khí trong lành và đầy sức sống. Họ đi tách rời nhau; Cigarette thong thả bước theo sau với chút ít triết lý ngầm, còn Arethusa gầy gò thì rảo bước tiến xa lên trước. Nhờ vậy, mỗi người đều được chìm đắm trong những suy tư của riêng mình dọc đường đi; có lẽ mỗi người cũng đã kịp cảm thấy nhàm chán với chúng trước khi gặp lại người đồng hành tại quán trọ đã định; và niềm vui của sự giao thiệp cùng nỗi cô độc đã hòa quyện vào nhau để lấp đầy cả ngày trời. Trong ba lô, Arethusa mang theo các tác phẩm của Charles d'Orléans, và dùng một khoảng thời gian trên đường để sáng tác những bài thơ ngũ ngôn kiểu Anh. Trên con đường này, chắc hẳn anh đã đi trước cả ông Lang, ông Dobson, ông Henley, và tất cả những nhà thơ viết thơ ngũ ngôn đương thời; nhưng vì những lý do chính đáng, anh sẽ là người cuối cùng công bố thành quả ấy. Cigarette bước đi với tấm thân mang nặng một tập sách của Michelet. Và như sẽ thấy, cả hai cuốn sách này đều đóng một vai trò nhất định trong cuộc phiêu lưu tiếp theo.

Arethusa ăn vận thật kém khôn ngoan. Anh vốn chẳng phải kẻ câu nệ chuyện y phục; nhưng ngẫm lại, chưa bao giờ anh lại chọn sai trang phục đến thế như trong chuyến hành trình ấy; thực ra, anh đã lên đường chỉ sau một phút hứng chí từ nơi kém thời thượng nhất châu Âu: Barbizon. Trên đầu, anh đội chiếc mũ hút thuốc kiểu Ấn Độ, viền ren vàng đã sờn rách và phai màu trông đến thảm hại. Một chiếc áo sơ mi flannel mang gam màu tối dễ chịu mà những kẻ hay châm chọc vẫn gọi là màu đen; chiếc áo khoác tu-e-đuy sáng màu được may bởi một thợ may cừ khôi người Anh; chiếc quần vải lanh rẻ tiền may sẵn cùng đôi ủng da đã hoàn thiện bộ trang phục của anh. Về ngoại hình, anh gầy gò một cách đặc biệt; và khuôn mặt anh, chẳng giống như những kẻ may mắn hạnh phúc hơn, không phải là một tấm giấy thông hành suôn sẻ. Suốt nhiều năm trời, anh không thể bước qua biên giới hay ghé vào ngân hàng mà không bị nghi ngờ; cảnh sát ở mọi nơi, ngoại trừ thành phố quê hương anh, đều nhìn anh bằng nửa con mắt; và (dù tôi chắc rằng chẳng ai tin nổi) anh thậm chí bị từ chối cho vào sòng bạc Monte Carlo. Nếu bạn tưởng tượng ra dáng vẻ anh trong bộ dạng kể trên, lưng còng xuống dưới chiếc ba lô, rảo bước gần năm dặm một giờ với những nếp gấp của chiếc quần may sẵn phần phật đập vào đôi cẳng chân gầy như que củi, mà ánh mắt vẫn đảo quanh đầy số sắng như thể sợ bị truy đuổi — thì hình hài ấy, khi hiện thực hóa, hoàn toàn chẳng mang lại chút yên tâm nào. Khi Villon lữ hành (có lẽ cũng qua thung lũng êm đềm ấy) để đến chốn lưu đày ở Roussillon, tự hỏi liệu ông có mang một vẻ ngoài tương tự hay không. Chắc chắn là ông cũng có chút bận tâm tương tự, bởi hẳn ông cũng vừa đi vừa mài giũa những vần thơ, với thành công vang dội hơn người kế nhiệm mình. Và nếu ông cũng tận hưởng kiểu thời tiết truyền cảm hứng nhường ấy, những đêm cuồng phong dữ dội với muôn tiếng binh khí va đập vang dội lăn dài trên những bậc thang thiên đường, tiếng mưa rít qua những con đường làng, luồng sáng chói lọi hoang dại của cơn bão lóe lên suốt đêm dài trong căn phòng trọ trống trải — sự trở lại ngọt ngào khôn tả của ban ngày, sắc xanh thẳm khôn lường giữa ngọ, những buổi chiều chói lọi thanh bình — và trên hết, nếu ông có được một người bạn đồng hành cừ khôi nhường ấy, một khẩu vị tha thiết nhường ấy đối với những gì mình nhìn thấy, những món mình ăn, những dòng sông mình tắm, và những mớ chữ nghĩa tào lao mình viết, tôi nguyện đổi cơ nghiệp ngày hôm nay với kẻ lưu đày khốn khổ ấy, và tự thấy mình là kẻ hời to.

Nhưng còn một điểm tương đồng nữa giữa hai cuộc hành trình, điều mà Arethusa đã phải trả giá đắt: cả hai đều diễn ra trong những ngày tháng an ninh chưa trọn vẹn. Đó là khoảng thời gian không lâu sau cuộc chiến tranh Pháp - Phổ. Dù con người ta mau quên đến nhường nào, vùng quê ấy vẫn còn hằn sâu những câu chuyện về lính u-lan, những lính canh tiền tiêu, những phen trốn thoát trong gang tấc khỏi chiếc thòng lọng nhục nhã, cùng những tình bạn ngắn ngủi dễ chịu giữa kẻ xâm lược và người bị trị. Một năm, hoặc cùng lắm là hai năm sau, bạn có thể lang thang khắp vùng đất ấy mà chẳng hề nghe lấy một mẩu chuyện nào. Và một năm hay hai năm sau đó, nếu bạn là một chàng trai trẻ có diện mạo hơi khả nghi trong bộ đồ lộn xộn, bạn sẽ có thể rảo bước an toàn hơn nhiều; bởi cùng với những đề tài thú vị hơn, hình bóng gián điệp Phổ đã phai nhạt phần nào trong tâm trí người dân.

Mặc dù vậy, nhà thám hiểm của chúng ta đã đi quá Château Renard trước khi nhận ra mình đang gây sự kinh ngạc. Tuy nhiên, trên con đường giữa địa danh đó và Châtillon-sur-Loing, anh tình cờ gặp một người đưa thư vùng quê; họ nhập vào đi cùng nhau và trò chuyện về đủ thứ chủ đề; nhưng xuyên suốt qua mọi chuyện, người đưa thư vẫn rõ ràng tỏ ra bận tâm, và ánh mắt ông ta cứ dán chặt vào chiếc ba lô của Arethusa. Cuối cùng, với vẻ láu lỉnh đầy bí ẩn, ông ta gặng hỏi trong đó đựng gì, và khi nhận được câu trả lời, ông ta lắc đầu với vẻ hoài nghi đầy thiện cảm. "Không," ông ta nói, "không, anh có tranh ảnh cơ mà." Và rồi với một lời nài nỉ ngọt ngào, "Nào, cho tôi xem tranh ảnh đi!" Phải mất một lúc lâu Arethusa mới phá lên cười lớn và nhận ra ý đồ của đối phương. Tranh ảnh mà ông ta ám chỉ chính là những bức ảnh khiêu dâm; và ở chỗ Arethusa, một nhà văn nghiêm nghị đang lên, ông ta tưởng rằng mình đã nhận dạng được một kẻ bán rong sách báo đồi trụy. Khi những người dân quê ở Pháp đã đinh ninh về nghề nghiệp của ai đó, mọi lời biện bạch đều vô nghĩa. Suốt chặng đường còn lại, người đưa thư cứ rả rí và lân la nài nỉ thiết tha để được ngót nghé nhìn bộ sưu tập ấy; lúc thì ông ta trách móc, lúc lại khuyên nhủ — "Nào, tôi sẽ chẳng nói với ai đâu"; rồi ông ta tìm cách đút lót, nằng nặc đòiết tiền mua một ly rượu vang; và cuối cùng, khi đường ai nấy rẽ — "Không," ông ta nói, "anh ăn ở thế là không đẹp rồi. Ồ không, thế là không đẹp đâu." Và vừa lắc đầu với nỗi ấm ức đầy cảm động, ông ta bỏ đi mà không thèm nhận lấy chút đồ giải khát.

Những rắc rối nhỏ nhặt mà Arethusa gặp phải tại Châtillon-sur-Loing, tôi không có đủ không gian để kể lể chi tiết; một Châtillon khác, với những ký ức rợn ngợp hơn, đang hiện ra quá cận kề. Thế nhưng vào ngày hôm sau, tại một thôn xóm nọ mang tên La Jussière, anh dừng chân để uống một ly nước si-rô trong một quán nước tồi tàn và trống hoác. Bà chủ quán, một phụ nữ duyên dáng đang cho con bú, liền dò xét vị lữ khách bằng ánh mắt thân thiện và đầy thương cảm. "Anh không thuộc vùng này phải không?" bà hỏi. Arethusa đáp rằng anh là người Anh. "Ồ!" bà ngạc nhiên thốt lên. "Chúng tôi chẳng có người Anh nào cả. Tuy nhiên, chúng tôi có rất nhiều người Ý, và họ sống rất ổn; họ chẳng hề phàn nàn gì về người dân quanh vùng này cả. Một người Englishmen cũng có thể sống rất ổn thôi; đó sẽ là một điều mới mẻ đây." Đó là một câu nói ẩn ý sâu xa, khiến Arethusa phải trầm ngâm suy nghĩ trong lúc nhấm nháp ly nước lựu; thế nhưng khi anh đứng dậy và hỏi số tiền phải trả, ánh sáng chân lý chợt lóe lên trong đầu anh. "Ồ, thưa ngài," bà chủ quán đáp, "chỉ nửa xu thôi!" Chỉ nửa xu ư? Trời đất quỷ thần ơi, bà ta tưởng anh là một kẻ ăn mày! Anh trả nửa xu, cảm thấy rằng việc cải chính lúc này thì thật kém phần nhã nhặn. Nhưng khi đã bước ra đường cái, lòng anhâm ức khôn nguôi. Lương tâm vốn chẳng phải bậc quân tử, hắn ta chẳng khác nào một gã thông thái hách dịch; và lương tâm mách bảo rằng anh vừa ăn cắp ly si-rô đó.

Đêm hôm ấy, hai lữ khách ngủ tại Gien; ngày hôm sau, họ vượt sông và bắt đầu (mỗi người đi một ngả theo thói quen) chặng đường ngắn băng qua vùng đồng bằng xanh tươi phía bên xứ Berry để đến Châtillon-sur-Loire. Đó là ngày khai súng đầu tiên trong mùa săn bắn; vang dội trong không trung là tiếng súng nổ giòn giã cùng những tiếng hò reo tán thưởng của các tay săn. Phía trên cao, đám chim chóc hoảng loạn bay vòng vương vãi thành từng đám mây, đậu xuống rồi lại bay vút lên. Thế nhưng dẫu cho cảnh tượng nhộn nhịp diễn ra ở cả hai bên đường, bản thân con đường lại vắng lặng một mình. Arethusa châm tẩu hút bên một cột mốc cây số, và tôi nhớ rằng anh đã vạch ra rất rành mạch mọi việc mình sẽ làm tại Châtillon: nào là tận hưởng một cú ngụp lặn nước lạnh, thay chiếc áo sơ mi, và chờ đợi sự xuất hiện của Cigarette trong trạng thái nhàn rỗi tuyệt đối bên bờ sông Loire. Thôi thúc bởi những ý tưởng ấy, anh rảo bước nhanh hơn, và đến đầu giờ chiều, trong cái nóng thở không ra hơi, anh đã đặt chân đến thị trấn bất hạnh ấy. Childe Roland đã đến tòa tháp tối tăm.

Một viên cảnh sát lịch thiệp hắt bóng mình lên lối đi.

"Monsieur là lữ khách đó ư?" hắn hỏi.

Và Arethusa, vững vàng trong sự vô tội của mình, hoàn toàn quên mất bộ dạng tồi tàn của bản thân, liền đáp — suýt chút nữa tôi đã nói là với giọng điệu vui vẻ: "Xem chừng là vậy đấy."

"Giấy tờ của ông đâu?" viên cảnh sát nói. Và khi Arethusa, với giọng điệu hơi thay đổi đôi chút, thừa nhận rằng mình chẳng có giấy tờ gì sất, anh được thông báo (với thái độ khá lịch sự) rằng anh phải trình diện trước viên Đồn trưởng.

Viên Đồn trưởng đang ngồi bên chiếc bàn trong phòng ngủ, cởi trần mặc độc chiếc quần đùi và áo lót nhưng vẫn nhễ nhại mồ hôi; và khi hắn quay lại đối diện với kẻ phạm tội bằng một gương mặt to bè vô hồn, ngập tràn những nốt sần sùi và mụn nhọt (giống hệt Bardolph), thì dù là kẻ đần độn nhất cũng có thể linh cảm thấy điềm gở đang chờ đón. Trước mặt anh là một kẻ ngốc nghé, ngái ngủ vì tiết trời oi bức và cáu kỉnh vì bị làm phiền, kẻ mà mọi lời nài nỉ hay biện hộ đều hoàn toàn vô tác dụng.

Viên Đồn trưởng: "Ông không có giấy tờ sao?"

Arethusa: "Không có ở đây."

Viên Đồn trưởng: "Tại sao?"

Arethusa: "Tôi để quên chúng trong va-li rồi."

Viên Đồn trưởng: "Tuy nhiên, ông phải biết rằng cấm đi lại mà không có giấy tờ chứ?"

Arethusa: "Xin lỗi ngài: tôi tin là điều ngược lại mới đúng. Tôi có mặt ở đây dựa trên quyền lợi của một thần dân Anh quốc theo hiệp ước quốc tế."

Viên Đồn trưởng (với vẻ khinh miệt): "Ông tự nhận mình là người Anh ư?"

Arethusa: "Chính thế."

Viên Đồn trưởng: "Hừm. — Nghề nghiệp của ông là gì?"

Arethusa: "Tôi là một Luật sư xứ Scotland."

Viên Đồn trưởng (với sự khó chịu kỳ lạ): "Một Luật sư xứ Scotland! Vậy ông định mưu sinh bằng nghề đó ở cái xứ này chắc?"

Arethusa khiêm tốn phủ nhận ý định đó. Viên Đồn trưởng đã ghi được một điểm.

Viên Đồn trưởng: "Thế sao ông lại đi du lịch?"

Arethusa: "Tôi đi du lịch vì sở thích."

Viên Đồn trưởng (chỉ vào chiếc ba lô, với vẻ hoài nghi tột độ): "Avec ça? Voyez-vous, je suis un homme intelligent!" (Với cái thứ này á? Nhìn đây này, ta là một kẻ thông minh đấy nhé!)

Kẻ phạm tội vẫn giữ im lặng trước đòn chí mạng này, viên Đồn trưởng tận hưởng chiến thắng của mình một lúc rồi đòi (giống như người đưa thư, nhưng với những kỳ vọng khác biệt làm sao!) được kiểm tra bên trong chiếc ba lô. Và tại đây, Arethusa, vẫn chưa hoàn toàn tỉnh táo trước hoàn cảnh của mình, đã mắc phải một sai lầm nghiêm trọng. Căn phòng hầu như chẳng có đồ đạc gì ngoài chiếc ghế và bàn làm việc của viên Đồn trưởng; và để mọi việc thuận tiện hơn, Arethusa (với tất cả sự ngây thơ trên đời) liền đặt chiếc ba lô lên một góc giường. Viên Đồn trưởng liền chồmm hẳn dậy khỏi ghế; mặt và cổ hắn đỏ lựng vượt qua sắc tím, suýt chuyển sang xanh ngắt, và hắn thét lên đòi vứt ngay cái vật ô uế đó xuống sàn nhà.

Chiếc ba lô hóa ra đựng một bộ áo sơ mi thay đổi, một đôi giày, tất, quần vải lanh, một hộp đựng đồ vệ sinh cá nhân nhỏ, một cục xà phòng nhét trong một chiếc giày, hai tập sách thuộc Bộ sưu tập Jannet có nhan đề "Thơ của Charles d'Orléans", một tấm bản đồ, và một cuốn sổ dịch thuật chứa nhiều ghi chép văn xuôi cùng những bài thơ ngũ ngôn tiếng Anh đặc sắc của nhà lữ hành mà cho đến tận ngày nay vẫn chưa được xuất bản: viên Đồn trưởng ở Châtillon chính là người sống duy nhất từng được ngắm nghía những món đồ chơi nghệ thuật này. Hắn lật giở đống đồ đạc bằng một ngón tay đầy miệt thị; qua vẻ điệu đà của hắn, thật rõ ràng rằng hắn coi Arethusa cùng toàn bộ gia sản của anh chẳng khác nào ổ truyền nhiễm dịch bệnh. Tuy nhiên, chẳng có gì đáng nghi ngờ ở tấm bản đồ, chẳng có gì thực sự phạm tội ngoại trừ những bài thơ ngũ ngôn; còn về phần Charles d'Orléans, trong tâm trí u muội của kẻ bị bắt, hắn có vẻ uy tín chẳng kém gì một tấm giấy thông hành; và người ta cứ nginh ngát tưởng rằng vở kịch câm này sắp hạ màn.

Tên thẩm phán ngồi lại xuống ghế.

Viên Đồn trưởng (sau một khoảng lặng): "Eh bien, je vais vous dire ce que vous êtes. Vous êtes allemand et vous venez chanter à la foire." (Thế thì được rồi, ta sẽ nói cho ngươi biết ngươi là ai. Ngươi là người Đức, và ngươi đến đây để ca hát tại hội chợ.)

Arethusa: "Ngài có muốn nghe tôi hát không? Tôi tin mình có thể chứng minh điều ngược lại cho ngài thấy."

Viên Đồn trưởng: "Pas de plaisanterie, monsieur!" (Không đùa cợt gì ở đây nhé, thưa ngài!)

Arethusa: "Thưa ngài, ít nhất xin hãy làm ơn nhìn vào cuốn sách này. Đây, tôi mở nó ra mà nhắm nghiền mắt lại. Hãy đọc một trong những bài thơ này — đọc bài này đi — và nói cho tôi biết, một con người thông minh như ngài, liệu có thể đem nó ra hát ở hội chợ được không?"

Viên Đồn trưởng (với giọng đánh giá): "Mais oui. Très bien." (À phải. Rất hay.)

Arethusa: "Comment, monsieur! Gì cơ! Nhưng ngài không nhận ra đây là thơ cổ hay sao? Thật khó để hiểu nổi, ngay cả đối với tôi và ngài; còn với khán giả ở hội chợ thì nó hoàn toàn vô nghĩa."

Viên Đồn trưởng (cầm lấy cây bút): "Enfin, il faut en finir. Tên ông là gì?"

Arethusa (nói với tốc độ nuốt chữ nhanh láu lỉnh đặc trưng của người Anh): "Robert-Louis-Stev'ns'n."

Viên Đồn trưởng (sửng sốt): "Hé! Quoi?" (Hả! Gì cơ?)

Arethusa (nhận ra và tận dụng ưu thế của mình): "Rob'rt-Lou's-Stev'ns'n."

Viên Đồn trưởng (sau vài hiệp chiến đấu với cây bút): "Eh bien, il faut se passer du nom. Ça ne s'écrit pas." (Thôi được, đành bỏ qua cái tên này vậy. Chẳng tài nào đánh vần nổi.)

Đoạn trên là tóm tắt sơ lược về cuộc đối thoại trọng đại này, trong đó tôi chủ yếu chú trọng giữ lại những nét đặc sắc nhất của viên Đồn trưởng; nhưng phần còn lại của sự việc, có lẽ do cơn giận đang dâng cao, đã chẳng còn đọng lại mấy trong ký ức của Arethusa. Tôi nghĩ viên Đồn trưởng không phải là một người am tường văn chương; ngay khi hắn vừa cầm bút lên và lao vào soạn thảo biên bản phạm tội, hắn lập tức trở nên bất lịch sự hơn hẳn, và bắt đầu thể hiện sự ưu ái rõ rệt đối với hình thức đối đáp đơn giản nhất: "Mấy người toàn nói dối." Vài lần Arethusa phớt lờ cho qua, rồi đột nhiên nổi giận đùng đùng, từ chối nhận thêm bất kỳ lời lăng mạ nào hay trả lời thêm câu hỏi nào nữa, thách thức viên Đồn trưởng cứ giở hếtngón nghề ra, và hứa rằng nếu hắn dám làm thế, hắn sẽ phải hối hận cay đắng. Có lẽ nếu anh giữ vững thái độ kiêu hãnh đó ngay từ đầu, thay vì bắt đầu với tâm trạng giải trí rồi sau đó mới đôi co biện bạch, thì cục diện mọi sự đã có thể rẽ sang hướng khác; bởi ngay cả ở thời điểm phút chót này, viên Đồn trưởng vẫn tỏ ra lung lay thấy rõ. Nhưng đã quá muộn; hắn đã bị thách thức; biên bản đã bắt đầu được soạn; và hắn lại cắm cúi chống cùi chỏ lên bàn viết, còn Arethusa bị giải đi như một tù nhân.

Cách đó chừng một hai bước chân trên con đường nhựa nóng bỏng là đồn hiến binh. Kẻ bất hạnh của chúng ta được dẫn tới đó, và tại đây hắn được lệnh phải dốc sạch mọi thứ trong túi ra. Một chiếc khăn tay, một cây bút máy, một cây bút chì, một cái tẩu cùng thuốc lá, diêm quẹt, và chừng mười franc tiền lẻ: chỉ có thế. Không có dũa sắt, không có mật mã, không lấy nổi một mẩu giấy dù để nhận dạng hay để kết tội. Ngay cả viên hiến binh cũng phải sững sờ trước cảnh túng quẫn ấy.

"Tôi lấy làm tiếc," hắn nói, "vì đã bắt giữ ông, bởi tôi thấy ông không phải là một tên vô lại." Và hắn hứa sẽ dành cho anh mọi sự khoan hồng.

Được khích lệ, Arethusa bèn đòi lại chiếc tẩu thuốc. Hắn bảo điều đó là bất khả thi, nhưng nếu anh thích nhai thì có thể cho chút thuốc lá. Tuy nhiên anh không nhai, mà đòi đổi lấy chiếc khăn tay.

"Không," viên hiến binh nói. "Chúng tôi từng có những tiền lệ về những kẻ tự thắt cổ tự vẫn đấy."

"Gì chứ!" Arethusa kêu lên. "Và chỉ vì thế mà các anh từ chối trả lại khăn tay cho tôi ư? Nhưng hãy nhìn xem tôi có thể tự thắt cổ dễ dàng bằng chiếc quần của mình biết nhường nào!"

Gã đàn ông ngẩn người trước sự độc đáo của ý tưởng đó, nhưng hắn vẫn giữ nguyên lập trường và chỉ tiếp tục lặp lại những lời hứa hẹn giúp đỡ mơ hồ.

"Ít nhất," Arethusa nói, "hãy chắc chắn rằng các anh bắt giữ luôn người bạn đồng hành của tôi nhé; hắn sẽ theo sau tôi trên cùng con đường này chẳng chốc lát nữa thôi, và các anh có thể nhận ra hắn nhờ chiếc ba lô trên vai."

Sau khi đã hứa hẹn điều đó, người tù nhân bị dẫn vòng ra khu sân sau của tòa nhà, cánh cửa hầm rượu được mở ra, anh được ra hiệu bước xuống bậc thềm, và những tiếng chốt cửa then cài vang lên khô khốc phía sau tấm lưng đang bước xuống của anh.

Tư duy triết lý và hơn thế nữa là trí tưởng tượng thường dễ tự cho rằng mình đã sẵn sàng đối phó với mọi tai ương ở đời. Ngục tù, trong số những tai ương khác, vốn là một thứ mà Arethusa gan dạ đã từng phải đối mặt nhiều lần. Ngay cả khi bước xuống các bậc thềm, anh vẫn tự nhủ rằng đây chính là cơ hội tuyệt vời để sáng tác một bài thơ ngũ ngôn, và rằng giống như những chú chim yến bị giam cầm của vị hiệp sĩ hào hoa thi sĩ, anh cũng sẽ cất lên tiếng ca cho nhà tù của mình. Tôi xin nói thật ngay từ đầu: bài thơ ngũ ngôn ấy chưa bao giờ được viết ra, bằng không nó đã phải được in ở đây để mang lại một nụ cười. Hai lý do đã cản trở: thứ nhất là lý do tinh thần, thứ hai là thể chất.

Đó là một trong những điều kỳ thú của bản tính con người, rằng mặc dù ai nấy đều là kẻ nói dối, nhưng chẳng ai trong số họ chịu đựng nổi việc bị người khác vạch trần điều đó ngay với chính mình. Việc điềm nhiên đón nhận lời buộc tội dối trá là một thử thách vượt quá sức chịu đựng của bậc khắc kỷ; và Arethusa, kẻ đã bị nhồi nhét đến nghẹn ngào bởi sự lăng mạ đó, đang sục sôi trong lòng một ngọn lửa giận dữ âm ỉ trắng xóa. Nhưng yếu tố thể chất cũng góp phần không nhỏ. Căn hầm giam giữ anh nằm sâu dưới lòng đất vài bước chân, và chỉ được thắp sáng bởi một ô cửa sổ hẹp không lắp kính nằm tít trên cao sát trần nhà, bị che khuất dày đặc bởi những tán lá nho xanh rờn. Tường là gạch mộc trơ trụi, sàn nhà là đất nung; đồ đạc trong phòng chỉ có một cái chậu sành, một chiếc bình đựng nước, và một chiếc giường gỗ trải chiếc áo choàng màu xám xanh làm chăn đắp. Việc bị bứt ra khỏi bầu không khí oi ả của buổi chiều hè, sức nóng phản chiếu từ mặt đường cùng sự chuyển động của những bước chân rảo gấp, rồi bị ném phắt vào chốn ẩm thấp u tối dành cho bọn lang thang này, đã khiến máu trong người Arethusa lạnh băng tức khắc. Giờ đây, hãy nhìn xem nỗi thống khổ đôi khi chỉ bắt nguồn từ một chuyện cỏn con thế nào: sàn nhà gồ ghề đến độ khó tin, với những dấu xẻng lúp xúp của chính những người thợ từng đào móng cho doanh trại này, tôi đoán vậy; và với thứ ánh sáng lờ mờ cùng bề mặt không bằng phẳng ấy, việc đi lại là bất khả thi. Nhà văn bị giam cầm đã chống cự suốt một hồi lâu, nhưng cái lạnh của căn hầm ngày càng thấm sâu hơn; và cuối cùng, với sự miễn cưỡng mà bạn có thể tưởng tượng được, anh buộc phải leo lên giường và quấn mình trong tấm chăn chung của nhà tù. Thế là anh nằm đó trên bờ vực của sự run lẩy bẩy, chìm đắm trong bóng tối mờ ảo, cuộn mình trong một thứ y phục mà anh ghê sợ như dịch hứa, và (với một tâm trạng cách xa sự cam chịu một trời một vực) nhẩm lại chuỗi những lời lăng mạ vừa mới phải hứng chịu. Đó hoàn toàn không phải là hoàn cảnh thuận lợi cho các nàng thơ.

Trong khi đó (nhìn lên phần mặt đất bên trên nơi ánh mặt trời vẫn chiếu rọi và tiếng súng của các thợ săn vẫn vang động khắp cánh đồng cỏ lúp xúp), Cigarette đang tiến đến với bước chân điềm đạm đậm chất triết lý của mình. Trong những ngày tháng tự do và khỏe mạnh ấy, anh là bạn đồng hành thường trực của Arethusa, và có dư dã cơ hội để chia sẻ chung số phận bị cảnh sát ghẻ lạnh với người bạn kia. Không ít chén đắng anh đã từng nếm trải cùng người đồng đội tai ương ấy. Bản thân anh là một con người sinh ra để lướt qua cuộc đời một cách nhẹ nhàng, với gương mặt và phong thái khéo léo lấy được thiện cảm của tất cả mọi người. Chỉ có đúng một hoàn cảnh đáng nghi ngờ mà anh không tài nào che giấu nổi, đó chính là người bạn đồng hành của mình. Anh sẽ chẳng thể nào quên được viên Đồn trưởng ở nơi mà người ta mỉa mai gọi là thành phố tự do Frankfurt-sur-le-Main; hay khu vực biên giới Pháp-Bỉ; quán trọ ở La Fère; và cuối cùng, điều chắc chắn nhất là anh sẽ nhớ mãi Châtillon-sur-Loire.

Ngay tại lối vào thị trấn, viên hiến binh đã tóm lấy anh như ngắt một bông hoa ven đường; và chỉ một khoảnh khắc sau, hai con người trong trạng thái ngạc nhiên tột độ đã đối mặt với nhau tại văn phòng Đồn trưởng. Bởi nếu Cigarette ngạc nhiên vì bị bắt giữ, thì viên Đồn trưởng lại càng sửng sốt hơn trước vẻ ngoài và tư trang của kẻ bị bắt. Trước mặt hắn là một con người không thể có chút nhầm lẫn nào: một con người với phong thái đĩnh đạc không thể chê vào đâu được, gọn gàng tươm tất từ đầu đến chân, ăn mặc không chỉ ngăn nắp mà còn lịch lãm, sẵn sàng đưa ra hộ chiếu ngay khi được hỏi, và rủng rỉnh tiền bạc: một mẫu người mà viên Đồn trưởng sẵn sàng ngả mũ chào khi cờ bạc may rủi trên đường cái; và vị trượng phu bảnh bao này lại không chút ngượng ngùng nhận Arethusa làm đồng bọn của mình!

Kết cục của cuộc gặp gỡ đã được định đoạt từ trước; trong số những chuyện hài hước của nó, tôi chỉ nhớ có đúng một chi tiết. "Nam tước?" viên quan tòa hỏi, vừa ngước mắt lên khỏi cuốn hộ chiếu. "Thế ra, thưa ngài, ông là con trai của một nam tước ư?" Và khi Cigarette (sai lầm duy nhất của anh trong suốt buổi chất vấn) phủ nhận lời buộc tội ngọt ngào đó, viên Đồn trưởng liền phán: "Thế thì, đây không phải hộ chiếu của ông rồi!" Nhưng đó chỉ là những tiếng sấm không gieo nổi giớ mưa; hắn chưa bao giờ dám mơ đến chuyện đụng đến một sợi tóc của Cigarette; chẳng mấy chốc hắn rơi vào trạng thái ngưỡng mộ không kìm chế nổi, cứ ngắm nghía thèm thuồng đống đồ đạc trong ba lô, rồi hết lời ca ngợi tay thợ may của bạn chúng ta. Ồ! Viên Đồn trưởng đang tiếp đón một vị khách danh dự biết bao! Anh ấy mặc những bộ quần áo mới thích hợp làm sao cho thời tiết ấm áp! Những tấm bản đồ đẹp đẽ làm sao, và anh ấy còn mang theo trong ba lô một tác phẩm lịch sử hấp dẫn biết bao! Bạn phải hiểu rằng lúc này giữa họ chỉ còn lại một điểm bất đồng duy nhất: phải xử lý thế nào với Arethusa? Cigarette thì đòi thả người, còn viên Đồn trưởng vẫn khăng khăng giữ anh lại làm tù nhân của ngục tối. Tình cờ là Cigarette đã trải qua vài năm cuộc đời ở Ai Cập, nơi anh từng làm quen với hai thứ vô cùng tệ hại: bệnh tả và các vị pasha; và trong mắt viên Đồn trưởng, khi hắn mân mê tập sách của Michelet, nhà lữ hành của chúng ta có cảm giác như có chút gì đó mang đậm phong vị Thổ Nhĩ Kỳ. Tôi xin lướt qua chi tiết này một cách nhẹ nhàng; rất có thể đã có chút hiểu lầm nào đó, rất có thể viên Đồn trưởng (bị mê hoặc bởi vị khách của mình) đã tưởng sự thu hút là từ hai phía, và nhầm tưởng hành động thắt chặt tình hữu nghị với thứ mà chính Cigarette coi là một khoản hối lộ. Và dù sao đi nữa, đã bao giờ có một món quà hối lộ nào kỳ lạ đến thế chưa: một tập sách lẻ trong bộ lịch sử của Michelet! Cuốn sách được hứa sẽ trao cho hắn vào ngày mai, trước lúc chúng ta khởi hành; và ngay sau đó, hoặc vì hắn đã có cái giá của mình, hoặc để chứng tỏ rằng hắn không phải kẻ chịu thua kém trong các mối giao bang thân thiện, hắn liền nói: "Thế thì, tôi cho rằng chúng ta phải thả người đồng chí của các anh ra thôi." Và hắn xé nát cái món ăn tinh thần đầy hài hước ấy, chính là bản biên bản phạm tội hãy còn dang dở. Ồ, giá mà thay vào đó hắn xé nát những bài thơ ngũ ngôn của Arethusa thì có phải hơn không! Có những tác phẩm bị thiêu rụi ở Alexandria, có những tác phẩm được trân bảo tàng Anh quốc, mà tôi sẵn sàng hy sinh còn hơn là bản biên bản của Châtillon. Tội nghiệp viên Đồn trưởng lấm tấm mụn nhọt! Tôi bắt đầu thấy tiếc vì hắn chưa từng có được cuốn sách Michelet của mình: khi nhận ra ở hắn những nét tính cách con người rất hay, sự ngu ngốc có nền tảng vững chắc, niềm say mê với chức trách quan tòa, tình yêu văn chương, và sự ngưỡng mộ sẵn có dành cho những điều tuyệt vời. Và nếu hắn không ngưỡng mộ Arethusa, thì hắn không phải là kẻ duy nhất có cái nhìn đó.

Đối với kẻ bị giam cầm, đang run lẩy bẩy dưới tấm chăn chung, đột nhiên vang lên những tiếng chốt cửa then cài khô khốc. Anh vùng đứng dậy, sẵn sàng chào đón một người bạn đồng hành trong hoạn nạn; thế nhưng trái lại, cánh cửa bị tung toét mở ra, viên hiến binh thân thiện hiện ra ngập trong ánh ban mai rực rỡ, và với một cử chỉ đầy kịch tính (có lẽ hắn là một kẻ say mê kịch nghệ) — "Ông được tự do!" hắn tuyên bố. Chẳng quá muộn màng gì đối với Arethusa. Tôi hồ nghi liệu anh đã bị giam giữ nổi nửa tiếng đồng hồ chưa; thế nhưng theo chiếc đồng hồ trong tâm trí con người (đó cũng là chiếc đồng hồ duy nhất anh mang theo bên mình), thời gian ấy phải dài gấp tám lần; và anh bước ra trong niềm ngất ngây qua những bậc thềm hầm rượu để đón nhận bầu hơi ấm chữa lành của buổi chiều tản; hơi thở của đất mẹ lùa vào khoang mũi ngọt ngào chẳng khác nào hơi thở của một chú bò cái; và anh lại được lắng nghe (đến mức suýt phì cười vì sung sướng) thứ âm thanh hòa tấu tinh tế mà chúng ta vẫn gọi là tiếng rộn rã của sự sống.

Và đến đây, có lẽ người ta sẽ nghĩ rằng câu chuyện của tôi đã kết thúc; nhưng không phải vậy, đây mới chỉ là lúc hạ màn giữa các màn chứ chưa phải tấm màn nhung cuối cùng. Những gì diễn ra trước cửa doanh trại sau đó, vì có sự góp mặt của một bóng hồng, nên tôi xin phép được lướt qua không dài dòng. Vợ của viên Maréchal-des-logis là một người phụ nữ đẹp, dẫu vậy Arethusa cũng chẳng lấy làm tiếc khi phải rời xa sự hiện diện của nàng. Hình bóng nàng, mát rượi như một trái đào trong buổi chiều oi ả ấy, vẫn vương vấn mãi trong ký ức anh; nhưng ấn tượng hơn cả là lời lẽ của nàng. "Các anh có một phòng khách thật tuyệt đấy chứ," vị quý ông khốn khổ cất lời. "Ồ!" phu nhân Maréchal (des-logis) đáp: "Thế ra anh rất quen thuộc với những phòng khách kiểu này cơ à!" Và bạn hẳn phải tận mắt chứng kiến ánh mắt sắc lạnh và khinh miệt nhường nào mà nàng dùng để đong đếm kẻ lang thang đang đứng trước mặt mình! Tôi không nghĩ là anh đã từng căm ghét viên Đồn trưởng; thế nhưng trước khi cuộc gặp gỡ ấy khép lại, anh thực sự căm ghét Madame la Maréchale. Cơn phẫn nộ của anh (như tôi được kể lại bởi một nhân chứng có mặt lúc đó) bộc lộ rõ qua ánh mắt bừng bừng lửa giận, gương mặt tái nhợt và giọng nói run rẩy; trong khi đó, phu nhân đang tận hưởng niềm vui của một đấu sĩ bò tót, châm chọc anh bằng những lời lẽ cay độc và trừng mắt nhìn anh lạnh lùng.

Được rời xa người phụ nữ này quả thực là điều tuyệt vời, và tuyệt vời hơn nữa là được ngồi xuống bên một bữa tối tuyệt hảo tại quán trọ. Tại đây, những vị lữ khách bị khinh miệt cũng kịp làm quen với người hàng xóm ngồi cạnh, một quý ông trong vùng vừa đi săn về, người có gu thẩm mỹ tinh tế nên tìm thấy niềm vui trong bầu bạn với họ. Bữa tối kết thúc, vị quý ông ngỏ ý muốn thắt chặt mối quan hệ tại quán cà phê.

Quán cà phê chật ních những tay thợ săn đang huyên náo giải thích cho nhau và cho cả thế giới nghe về chiến lợi phẩm nghèo nàn của họ. Ngay ở khu vực giữa phòng, Cigarette và Arethusa ngồi cùng người bạn mới quen; một bộ ba vô cùng đắc ý, bởi các lữ khách (sau những trải nghiệm vừa qua) đang khao khát sự nể trọng, còn vị thợ săn thì vô cùng phấn khởi khi tìm được một cặp đôi sẵn sàng nhẫn nại lắng nghe. Đột nhiên cánh cửa kính văng ra với một tiếng rầm; Maréchal-des-logis xuất hiện ở khung cửa, ăn mặc rực rỡ với đai da và những dải băng cầu kỳ, hiên ngang bước vào phòng với tiếnginh khí và cựa giày khua leng keng, rồi biến khuất sau cánh cửa ở tận cuối phòng. Sát gót chân hắn là viên hiến binh lúc ban chiều của Arethusa, bắt chước với một chút sắc thái khác biệt phong thái uy quyền của cấp trên; chỉ có điều, khi đi ngang qua, hắn khơi khơi vỗ nhẹ bàn tay mở rộng lên vai kẻ vừa mới là tù nhân của mình, và với chất giọng rền vang đầy kịch tính mà hắn giữ làm bí quyết — "Đi theo!" hắn lệnh.

Vụ bắt giữ các nghị sĩ, lời thề tại Sân Quần vợt, lễ ký kết Tuyên ngôn Độc lập, bài điếu văn của Mark Antony, tất cả những khung cảnh hào hùng của lịch sử, tôi mường tượng ra đều không khác mấy so với buổi tối hôm ấy tại quán cà phê ở Châtillon. Sự kinh hoàng bao trùm lấy đám đông. Khoảnh khắc sau, khi Arethusa đã đi theo những kẻ bắt lại mình vào sâu trong phần phía sau của ngôi nhà, Cigarette thấy mình trơ trọi một mình bên tách cà phê giữa vòng vây của những chiếc bàn ghế trống trơn, toàn bộ những tay thợ săn lực lưỡng co rúm lại vào các góc phòng, mọi giọng nói huyên náo thảy đều im bặt thành những tiếng thì thầm, và tất cả ánh mắt đều liếc trộm về phía anh như thể anh là một kẻ hủi.

Còn Arethusa thì sao? À, anh có một cuộc tra khảo kéo dài, và đôi khi vô cùng thử thách, ở căn bếp phía sau. Maréchal-des-logis, một người đàn ông rất khôi ngô, và tôi tin là vừa thông minh vừa chính trực, hoàn toàn không có một phán quyết rõ ràng nào về vụ án. Hắn nghĩ viên Đồn trưởng đã hành xử sai trái, nhưng lại không muốn đẩy các cấp dưới của mình vào rắc rối; thế là hắn đưa ra hết đề xuất này đến đề xuất khác, và tất cả đều bị Arethusa (với nhận thức ngày càng sâu sắc về vị thế của mình) phản đối.

"Tóm lại," Arethusa gợi ý, "anh muốn rũ bỏ mọi trách nhiệm tiếp theo chứ gì? Vậy thì, hãy để tôi đi Paris."

Maréchal-des-logis nhìn đồng hồ.

"Ông có thể rời đi," hắn nói, "bằng chuyến tàu lúc mười giờ để đến Paris."

Và vào trưa ngày hôm sau, hai vị lữ khách đã có thể thản nhiên kể lại tai nạn dở khóc dở cười của mình trong phòng ăn tại quán Siron.