Chính Nữ hoàng Mary là người đã cho mở cửa khu vườn của dòng tu Greyfriars: vào thời đó, đây là một nghĩa trang mới và mang vẻ đẹp điền viên, dẫu cho giờ đây nó cũng đã trở thành một chốn cổ xưa và bị lu mờ bởi tới nửa tá nghĩa trang khác. Các tu sĩ hẳn đã có những buổi chiều hè dễ chịu nơi đây; bởi khu vườn của họ tọa lạc ở một vị trí như ý muốn, với ngọn Lâu đài cao sừng sững cùng mỏm đá cao nhất của Lâu đài nằm ngay phía trước. Ngay cả bây giờ, đó vẫn là một trong những thắng cảnh nổi tiếng của Edinburgh; và những du khách phương xa được dẫn đến đó để thấy thêm một lần nữa, thành phố nằm vắt vẻo trên những ngọn đồi của mình một cách kỳ lạ nhường nào. Khuôn viên nơi đây có hình dáng không đều; nhà thờ kép Old và New Greyfriars nằm trên khoảng đất bằng phẳng ở phía trên; một vài cây táo gai mọc rải rác đây đó, và mặt đất thoai thoải dần theo các bậc thềm cùng sườn dốc hướng về phía bắc. Khoảng không gian mở bày ra rất nhiều phiến đá và bia mộ dạng bàn; và ở khắp đường viền xung quanh, nơi này được bao bọc bởi một dãy các lăng mộ quý tộc được trang trí một cách đầy kinh hãi. Gạt sang một bên những ngôi mộ của Roubilliac, vốn thuộc bậc kỳ tài của nghệ thuật lăng mộ, theo ý kiến của tôi, người Scotland chúng ta đứng ở vị trí cao nhất trong số các quốc gia về mặt minh họa cái chết một cách ảm đạm. Chúng ta dường như yêu quý vì chính bản thân chúng những biểu tượng của thời gian và sự thay đổi lớn lao; và ngay cả quanh những ngôi nhà thờ vùng quê, bạn cũng sẽ tìm thấy một sự trưng bày kỳ diệu gồm đầu lâu, xương chéo, những thiên thần cụt mũi, và những tiếng kèn vang lên cho Ngày Phán Xét. Người thợ xây nào cũng là một Holbein đi bộ: ông mang trong mình ý thức sâu sắc về cái chết, và thích đặt ra những nỗi kinh hoàng của nó một cách súc tích trước những kẻ lang thang chốn nghĩa trang; ông tràn ngập những gợi ý thô mộc về sự tử vong, và bất kỳ người nông dân quá cố nào cũng được chớp lấy để làm nguồn cảm hứng. Những ví dụ kinh điển của nghệ thuật này đều nằm ở Greyfriars. Vào thời của chúng, đây chắc hẳn là những công trình tưởng niệm tốn kém, và được những người cùng thời coi là có tỷ lệ rất tao nhã; và giờ đây, khi vẻ tao nhã ấy không còn rõ rệt nữa, ý nghĩa của chúng vẫn còn nguyên. Có lẽ bạn sẽ nhìn với một nụ cười trước sự phong phú của những câu châm ngôn Latinh — có câu bò ngoằn ngoèo lên tận đỉnh thân cột, có câu tuộn ra trên một dải băng từ chiếc kèn của các thiên thần — trước những nỗi kinh hoàng mang tính biểu tượng, những hình nhân không đầu trồi lên từ ngôi mộ, và tất cả những sự khéo léo truyền thống mà qua đó cha ông chúng ta đã bày tỏ niềm tiếc thương đối với người đã khuất cùng ý thức của họ về sự đổi thay nơi trần thế. Nhưng đó không phải là một kiểu vui cười sảng khoái. Mỗi món đồ trang trí có thể được thực hiện bởi người thợ học việc vui tính nhất, vừa huýt sáo vừa giũa búa; nhưng ý nghĩa ban đầu của từng chi tiết, và hiệu ứng kết hợp của rất nhiều chi tiết như vậy trong khoảng không gian yên tĩnh này, lại mang một vẻ nghiêm trang đến mức u sầu.

Xung quanh phần lớn chu vi, những ngôi nhà tồi tàn quay lưng về phía nghĩa trang. Chỉ cách nhau chưa đầy vài inch là ranh giới giữa người sống và kẻ chết. Ở đây, một cửa sổ bị che khuất một phần bởi trán tường của một ngôi mộ; ở đằng kia, nơi con đường hạ xuống thấp hơn hẳn mặt bằng của những ngôi mộ, một ống khói được dựng ngược lên mặt sau của một đài tưởng niệm, và một cái bầu đất đỏ nhô lên một cách phô phang từ phía sau. Mùi ẩm mốc của nghĩa trang luồn lách vào những ngôi nhà nơi các thợ thủ công đang ngồi ăn uống. Cuộc sống gia đình quy mô nhỏ diễn ra rõ mồn một bên những khung cửa sổ. Chính sự cô độc và tĩnh lặng của khu khuôn viên, nằm tách biệt khỏi dòng xe cộ tấp nập của thị trấn, càng làm nổi bật thêm sự tương phản. Khi bạn bước đi trên những ngôi mộ, bạn thấy lũ trẻ rải vụn bánh mì để nuôi đàn sẻ; bạn nghe thấy tiếng người ta hát ca, rửa bát đĩa, hay âm thanh của những giọt nước mắt và những trận đòn roi; tấm vải vóc trên cây sào phơi đập vào những điêu khắc tang lễ; hoặc có lẽ con mèo trượt qua ô cửa và đáp xuống chiếc bình tưởng niệm. Và vì chẳng có gì khác chuyển động, những cảnh tượng và âm thanh lạc lõng ấy chiếm lấy sự chú ý và phóng đại nỗi buồn của chốn này.

Greyfriars liên tục bị lũ mèo xâm chiếm. Đã có lần vào một buổi chiều, tôi thấy có tới mười ba con mèo ngồi trên bãi cỏ cạnh cụ Milne, Bậc thầy Xây dựng, con nào con nấy mập mạp bóng bẩy và nhắm mắt chớp chớp đầy mãn nguyện, như thể chúng vừa được ăn những món ăn kỳ lạ nào đó. Cụ Milne lúc ấy chắc đang ca hát cùng các thánh nhân, như chúng ta có thể hy vọng, và chẳng màng đến những vị xung quanh mộ mình; nhưng tôi thú nhận rằng cảnh tượng ấy có một khía cạnh khó coi đối với tôi; và tôi rất vui khi bước lên phía trước, ngước mắt nhìn lên nơi Lâu đài cùng những mái nhà của Phố Cổ, và ngọn tháp của Tòa nhà Hội nghị, hiện lên nổi bật giữa bầu trời với độ chính xác vô sắc của một bản khắc. Một tầm nhìn thoáng đạt là điều đáng mong đợi ở một nghĩa trang, và việc ngắm nhìn bầu trời cùng chút vẻ đẹp của thế giới sẽ giải tỏa tâm trí khỏi những suy nghĩ bệnh hoạn.

Tôi sẽ không bao giờ quên một lần viếng thăm. Đó là một ngày xám xịt, lất phất mưa; bãi cỏ đọng đầy những giọt nước mưa; và người dân trong các ngôi nhà cứ treo những chiếc áo sơ mi và váy lót của họ lên rồi lại bực bội thu chúng vào, khi thời tiết cứ chuyển từ mưa sang nắng rồi lại quay về trời ẩm ướt. Một người đào huyệt, và một người bạn của ông ta là một người làm vườn ở vùng quê, đã đi cùng tôi qua từng ô cửa và khoảng sân nhỏ nơi mà những người giàu có ngày xưa thích quây quần để che chở cho bộ xương già cỗi của họ khỏi sự nhòm ngó xung quanh. Ở một nơi, dưới một dạng điện thờ, chúng tôi tìm thấy một bức tượng người cô độc, được tạc rất chân thực đến từng chi tiết của đôi tất len sọc gân, tay cầm một tấm vé ghi ngày tháng người đó qua đời. Trông ông thật đáng thương và nực cười khi bị giam cầm một mình trong khu vực quý tộc của ông, giống như một đứa trẻ hư hỏng hoặc một vị thần kém cỏi bị lãng quên dưới một triều đại mới; những cây ngưu bàng mọc um tùm quen thuộc quanh chân ông, nước mưa nhỏ giọt xung quanh ông; và thế giới vẫn giữ nguyên sự thờ ở tuyệt đối về việc ông là ai hay ông đã đi về đâu. Ở một nơi khác, một ngôi mộ hầm, bề ngoài trông đẹp đẽ nhưng bên trong lại khủng khiếp bởi ẩm ướt và mạng nhện, có ba ụ đất đen và một khúc xương đùi lộ ra ngoài. Hóa ra đây là nơi chôn cất của một gia đình mà người làm vườn đã phục vụ lâu năm. Ông đang ở giữa những người quen cũ. "Chắc đây là mộ của cô Marg'et rồi," ông nói, tiện chân đá một cú thân thiện vào khúc xương. "Con mụ già —— !" Tôi luôn có cảm giác khó chịu khi ở trong nghĩa trang, trước cảnh quá nhiều ngôi mộ dựng lên để lưu giữ những ký ức đáng lẽ phải bị lãng quên cho rồi; nhưng chưa bao giờ tôi có ấn tượng mạnh mẽ đến thế như trong ngày hôm đó. Người ta đã tốn không ít tiền trong cả hai trường hợp: để gợi lên một cảm giác chế nhạo đầy u sầu ở trường hợp này, và một biệt hiệu xúc phạm ở trường hợp kia. Tôi bắt đầu nghĩ rằng, văn bia thích hợp nhất cho phần lớn nhân loại chính là câu chế nhạo yếm thế ấy, *cras tibi*. Điều đó, nếu có gì đó làm được, sẽ chặn họng kẻ hay bới móc; vì nó vừa thừa nhận điều tồi tệ nhất vừa mang chiến thắng hiên ngang vào thẳng trại của kẻ thù.

Greyfriars là nơi gắn liền với rất nhiều hồi ức. Có một ô cửa sổ ở một ngôi nhà phía hạ nguồn, nay đã bị phá hủy, được người đào huyệt chỉ cho tôi như một địa điểm mang ý nghĩa huyền thoại. Burke, kẻ chuyên đi đào mộ bán xác, kẻ khét tiếng với rất nhiều vụ giết người chỉ với giá năm shilling một mạng, thường ngồi đó, ngậm tẩu và đội mũ ngủ, để canh chừng các đám tang diễn ra trên bãi cỏ. Trong một ngôi mộ cao hơn phía trên, lúc đó hẳn vừa mới hoàn thành, John Knox, theo cùng người cung cấp thông tin ấy, đã tìm nơi trú ẩn trong cơn hỗn loạn của phong trào Cải cách. Phía sau nhà thờ là lăng mộ bị ma ám của Sir George Mackenzie: Kẻ đẫm máu Mackenzie, Tổng chưởng lý trong những năm tháng xung đột của phong trào Covenants và là tác giả của một sốtrình bày dễ mến về sự khoan dung. Tại đây, vào thế kỷ trước, một cậu học trò cũ của Bệnh viện Heriot từng trốn tránh sự truy đuổi của cảnh sát. Bệnh viện nằm ngay cạnh Greyfriars — một tòa nhà trang nhã giữa những thảm cỏ, nơi mà vào Ngày Thành lập, bạn có thể thấy đông đảo trẻ con chơi trò Hôn vòng tròn và Quanh bụi dâu tằm. Cứ như thế, khi tên tù vượt ngục đã xoay sở trốn được vào trong lăng mộ, những người bạn học cũ của cậu ta có trăm phương nghìn kế để mang thức ăn cho cậu; và cậu cứ nằm đó an toàn cho đến khi tìm được một con tàu để vượt hải ân trốn sang nước ngoài. Nhưng tim cậu ta hẳn phải bằng đồng, khi nằm suốt ngày đêm một mình với kẻ bức hại đã chết; và những thiếu niên khác thì còn lâu mới dám noi theo lòng dũng cảm ấy. Khi linh hồn của một người chắc chắn đã xuống địa ngục, thì thể xác hắn ta khó lòng mà nằm yên trong mộ, dẫu cho có tốn kém đến đâu; sớm muộn gì thì cánh cửa cũng phải mở ra, và kẻ đồi bại ấy sẽ bước ra trong những xiêm y gớm ghiếc của chốn âm ty. Người ta từng coi đó là một chiến tích hiển hách khi đến gõ cửa lăng mộ của Ngài Tổng chưởng lý và thách thức ông ta xuất hiện. "Hỡi Mackenzie đẫm máu, hãy bước ra nếu ngươi dám!" những đứa trẻ liều lĩnh hát vang. Nhưng Sir George bận rộn với những việc khác; và tác giả của bài luận về sự khoan dung vẫn tiếp tục ngủ say bình yên giữa vô số người mà ông từng nhẫn tâm giúp tiêu diệt.

Bởi vì *infelix campus* này — như cách gọi của một trong số các tấm bia khắc của chính nơi đây, một tấm bia khắc mà Tiến sĩ Johnson từng đưa mắt săm soi — theo nhiều cách là vùng đất linh thiêng tưởng nhớ những con người mà Mackenzie từng bức hại. Chính tại nơi đây, trên những phiến bia mộ phẳng lì, bản Giao ước đã được ký kết bởi một đám đông đầy nhiệt huyết. Trong khoảng sân dài của nghĩa trang kéo dài đến Lauriston, những tù nhân từ Bothwell Bridge — bị cho ăn bánh mì với nước lọc, và bị canh giữ, đổi mạng bằng mạng, bởi những xạ thủ cảnh giác — đã nằm ròng rã năm tháng trời chờ đợi giá treo cổ hoặc cảnh đi đày. Và trong khi công việc tốt đẹp ấy đang diễn ra ở Grassmarket, những kẻ lơ thơ ở Greyfriars hẳn đã nghe thấy tiếng trống trận dồn dập át đi tiếng của các thánh tử đạo. Không chỉ có vậy: ngay ở góc khuất nhất cách xa Sir George, có một đài tưởng niệm được dựng lên, bằng những vần thơ Covenants thô mộc, dành cho tất cả những ai đã thiệt mạng trong cuộc xung đột đó. Chẳng có một người dân vùng hoang mạc nào bị bắn giữa trận bão tuyết bên cạnh Irongray hay Co'monell; không một ai trong số hai trăm người chết đuối ngoài khơi đảo Orkney; hay thậm chí là một nô lệ Covenants khốn khổ bị vắt kiệt sức ở các đồn điền châu Mỹ; mà lại không thể đòi hỏi một phần trong đài tưởng niệm ấy, và, nếu những điều đó làm vui lòng những người chính trực nơi âm cảnh, thì họ có quyền kiêu hãnh rằng mình có một đài tưởng niệm trên trần gian này chẳng kém gì Julius Caesar hay các vị Pharaoh. Họ đang nằm ở đâu, tôi không rõ. Quả là những hài cốt phân tán khắp nơi! Nhưng nếu độc giả muốn tìm hiểu xem một số người trong số họ — hoặc một phần thi hài của họ — cuối cùng đã tìm đường đến được chốn an nghỉ đáng kính ấy ra sao, hãy lắng nghe lời của một người từng là đồng đội khi họ còn sống và là người biện hộ cho họ khi họ đã chết. Một số nội dung tranh cãi điên rồ tôi xin lược bớt, cũng như một số ý lan man, nhưng tôi giữ lại phần còn lại bằng đúng ngôn ngữ và chính tả của Patrick Walker:

"Ông Mr. James Renwick không bao giờ quên đã kể với tôi rằng, ông là Nhân chứng cho Vụ giết người Công khai của họ tại Gallowlee, giữa Leith và Edinburgh, khi ông nhìn thấy Đao phủ chém và chặt đứt cả Năm cái đầu của họ, cùng với Bàn tay Phải của Patrick Foreman: Thân thể của họ đều được chôn dưới Chân Giá treo cổ: còn Đầu của họ, cùng với Bàn tay của Patrick, được mang đến cắm trên năm Chiếc cọc tại Cổng Pleasaunce.... Ông Renwick nói với tôi rằng đó là Hành động công khai đầu tiên mà ông tham gia, để triệu tập Bằng hữu, và khiêng những Thân thể bị sát hại của họ, rồi mang đến Nghĩa trang phía Tây của Edinburgh," — lần này không phải Greyfriars, — "và chôn cất họ ở đó. Sau đó họ quay lại Thành phố... và gỡ Năm cái đầu ấy cùng Bàn tay đó xuống; và khi Trời sáng, họ nhanh chóng đi lên Pleasaunce; và khi đến Khu đất Lauristoun, phía Nam Thành phố, họ không dám mạo hiểm, vì trời quá sáng, để đem chôn Đầu cùng với Thân thể của họ, như dự định ban đầu; bởi đó là tội chết ngay lập tức, nếu có ai trong số họ bị phát hiện. Alexander Tweedie, một Người bạn, đi cùng họ, lúc bấy giờ là Người làm vườn ở những khu đất đó, đã quyết định chôn chúng trong Khu vườn của mình, đặt trong một Chiếc hộp (được bọc trong Vải lanh), nơi chúng nằm suốt 45 Năm thiếu 3 Ngày, bị hành quyết vào ngày 10 tháng 10 năm 1681, và được tìm thấy vào ngày 7 tháng 10 năm 1726. Mảnh đất đó đã bỏ hoang không cày cới trong vài năm, và khi đào xới lên, Người làm vườn đã tìm thấy chúng, khiến ông vô cùng kinh hãi; chiếc hộp đã mục nát. Ông Schaw, Chủ nhân của những khu đất đó, đã cho khiêng chúng lên, đặt lên một Chiếc bàn trong Nhà nghỉ mát của ông: Mẹ của ông Schaw rất tử tế, đã cắt một Tấm vải lanh để đắp lên chúng. Chúng nằm đó Mười hai Ngày, nơi tất cả mọi người đều có Thể đến xem. Alexander Tweedie, Người làm vườn nói trên, khi lâm chung đã nói rằng, Có một Kho báu được chôn giấu trong Khu vườn của ông, nhưng không phải Vàng hay Bạc. Daniel Tweedie, con trai ông, đã đi cùng tôi đến Khu vườn đó, và kể cho tôi nghe rằng Cha anh đã trồng một khóm Hoa hồng trắng phía trên chúng, và xa hơn phía dưới khu vườn là một khóm Hoa hồng đỏ, tươi tốt hơn bất kỳ khóm nào khác trong Vườn.... Rất nhiều người đã đến" — để xem những cái đầu — "vì Tò mò; thế nhưng tôi vô cùng vui mừng khi thấy rất nhiều Nam Nữ nhân nghiêm túc quan tâm đến Bụi tro của các Thánh tử đạo chúng ta. Có Sáu người chúng tôi đã quyết định chôn cất họ vào Ngày mười chín tháng Mười năm 1726, và mỗi người chúng tôi sẽ thông báo cho Bằng hữu về Ngày và Giờ, là thứ Tư, Ngày trong tuần mà hầu hết họ bị hành quyết, và vào lúc 4 giờ Chiều, là Giờ mà hầu hết họ bước vào Nơi an nghỉ. Chúng tôi đã cho làm một chiếc Quan tài hoàn chỉnh bằng Màu đen, cùng với bốn Thước vải lanh mịn, theo đúng cách thức lo tang lễ cho Thi hài các Thánh tử đạo của chúng ta.... Theo đó, chúng tôi đã tuân thủ đúng Ngày và Giờ nói trên, gấp đôi tấm vải lanh lại, đặt một Nửa ở bên dưới họ, phần Xương hàm dưới của họ đã rời khỏi Đầu; nhưng vì họ là những Người trẻ tuổi, Răng của họ vẫn còn nguyên. Tất cả đều là Nhân chứng cho Những lỗ thủng trên Đầu của từng người mà Đao phủ đã đập bằng Búa; và tùy theo Kích thước Hộp sọ của họ, chúng tôi đã áp Phần hàm vào đó, rồi kéo Nửa tấm vải lanh còn lại lên trên, và nhồi Đầy quan tài bằng Mạt cưa. Một số người nài nỉ đi qua các Khu phố chính như đã làm trong Cuộc Cách mạng; nhưng chúng tôi từ chối điều này, cho rằng việc phô trương như vậy trông thật phù phiếm và hời hợt, không phù hợp với sự Tôn nghiêm và Nghiêm túc khi chứng kiến một Sự kiện động trời, đáng ngạc nhiên và chưa từng có tiền lệ như vậy; nhưng chúng tôi đã đi theo Con đường thông thường của các đám tang khác từ Địa điểm đó, nghĩa là chúng tôi đi về phía đông phía Sau Tường thành, đi vào Cổng Bristo, và đi xuống Đầu đường Cowgate, rồi rẽ lên Nghĩa trang, nơi họ được an nghỉ sát bên Ngôi mộ Thánh tử đạo, với Số lượng Người đông đảo nhất từ Cũ đến Trẻ, Đàn ông và Đàn bà, Mục sư và những người khác, mà tôi từng thấy tụ tập lại."

Và thế là cuối cùng họ cũng đã ở đó, trong "những ngôi mộ an nghỉ của mình." Chừng nào con người còn làm tròn bổn phận của mình, dẫu cho có thể trong sự hiểu lầm to lớn đi chăng nữa, họ vẫn sẽ sống những cuộc đời mẫu mực; và dù cho họ có được chôn cất bên cạnh đài tưởng niệm các thánh tử đạo hay không, chúng ta có thể chắc chắn rằng họ sẽ tìm thấy một bến đỗ bình an đâu đó trong sự quan phòng của Chúa. Thật không tốt khi nghĩ về cái chết, trừ khi chúng ta làm dịu đi ý nghĩ đó bằng hình ảnh của những anh hùng đã coi thường nó. Dựa trên lý do gì, điều đó chẳng mấy quan trọng; dẫu đó chỉ là vị giám mục bị thiêu cháy vì đức tin ở vùng đối cực, ký ức về ông vẫn làm nhẹ lòng và giúp chúng ta bước đi bình thản giữa những ngôi mộ. Và vì thế, đài tưởng niệm các thánh tử đạo là một chốn lành mạnh và ấm áp lòng người giữa cánh đồng của người chết; và khi chúng ta ngắm nhìn nó, một nguồn sức mạnh dũng cảm tràn vào ta từ vùng đất của những người đã hoàn thành sứ mệnh và, theo một cách diễn đạt khác của Patrick Walker, đã "rời khỏi sân khấu một cách sạch sẽ."